ڤان ڕۆژان شێست و پێنجەمین سالڤەگەڕا دەستپێكرنا شۆڕشا ئیلۆنا ساڵا ١٩٦١ ب سەر مەدا دئێت. ئەڤ بوونە دەرفەتەكە كو جارەكا دی بزڤڕینەڤە بۆ ئێك ژ گرنگترین ڕویدانێن مێژوویا كورد و كوردستانێ. (ودیع جویدە)، د ڤەكۆلینا خۆ یا دەربارەی بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی دا، شۆڕشا ئیلۆنێ وەك ئێكەمین ئەزموون دزانیت كو تێدا كوردێن هەر چار پارچێن كوردستانێ، ژ چین و توێژ و ئایین و نەتەوەیێن جودا، ل بن ڕێبەرایەتیا ئێك ڕێبەری كۆم بوون؛ ڕێبەرەك كو ل ناڤخۆ و دەرڤەی وەلاتی پێگەها خۆ هەبوو و وەك رێبەرێ هەمی كوردا هاتبوو نیاسین. ژبەر هندێ (جویدە) شۆڕشا ئیلۆنێ وەك دەستپێكا ڕاستەقینە یا بزاڤا ڕزگاریخوازا كوردی دبینیت.
هەلگرتنا چەكی ئارمانجا دوماهیێ یا شۆڕشێ نەبوو. شۆڕشێ ژ دەستپێكێ ڤە پڕۆژەیەكا سیاسی هەبوو كو دو ئارمانجێن پێكڤە گرێدای دگرتنە خوە، دیموكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ. داخوازا ئۆتۆمیێ د چارچووڤێ ئیراقێ دا بوو، لێ بجهئینان و پاراستنا وی مافی پێدڤی ب سیستەمەكێ سیاسی بوو كو فرەنەتەوەیبوونا ئیراقێ قەبوول بكەت و پرسگرێكا كوردی وەك كێشەیەكا ئەمنی نەبینیت كو پێدڤی بیت ب هێزێ بهێتە ژناڤبرن ئان ژی كۆنترۆلكرن.
ل ڤێ نڤێسینێ دا مەبەستا من نینە بەحسێ شەڕ و داستان و دانوستاندنێن شۆڕشێ بكەم، چونكی ل سەر وان زۆر هاتیە نڤیسین. من دڤێت ژ لایەكێ دیڤە سەحكەمە شۆڕشێ؛ ژ گۆشەنیگایەكێ كو هەتا نوكە ب قەدەر پێدڤی سەرنج نەهاتیە دانێ. ئەو ژی: چاردە ساڵێن شۆڕشێ چ تشت د جڤاكا كوردستانێ دا گوهۆڕین؟ چ كارتێكرن ل سەر وان خەلكی هەبوو كو د ناڤ شۆڕشێ دا ژیاین ئان بوونە بەشەك ژێ؟
داڕشتنا ژ نووڤە یا (بنیاتا جڤاكی)
ل وی سەردەمی شێوێ ژیانا گوندی ل بەشەكێ مەزن یێ كوردستانێ زاڵ بوو. عەشیرەت و دەستهەلاتا سەرۆكێ ناڤچەیی سەرچاڤێن سەرەكی یێن دەستهەلات و پێگەها جڤاكی بوون. ل گەل دەستپێكرنا شۆڕشێ، پڕانیا سەرۆك عەشیرەت و دەستهەلاتدارێن كەڤن هەست پێ كر كو بنەمایێن شۆڕشێ، ئەوێن سەرچاڤا خوە ژ ڕێبازا بارزانی وەرگرتی، ل گەل بەرژەوەندی و پێگەها وان یا بەرێ ناگونجن. ژبەر هندێ چوونە ناڤچەیێن ل بن دەستهەلاتا حوكمەتێ، هندەكان ژی چەكێ رژێمێن بەغدا ل دژی شۆڕشێ هەلگرت.
ب لاوازبوونا وی سیستەمێ جڤاكی یێ كەڤن، ڤالاهییەك دروست بوو كو پێدڤی بوو بهێتە پڕكرن. شۆڕشێ ئەڤ ڤالههی ب بەرپرسێن پارتی، كادر و فەرماندەیێن پێشمەرگە وەك ڕێبەرێن نوی یێن ناڤچەیی پڕكر. گەلەك ژ وان كورێن جۆتیار، كرێكار و وان چین و توێژان بوون كو د پێكهاتا جڤاكی یا كەڤندا ل پلەیێن بلند نەبوون.
عەشیرەت ژناڤنەچوو و ڕەچەلەك ژی گرنگیا خۆ ب تەمامی ژدەستنەدا، لێ ڕێكەكا دی بۆ گەهشتنا پێگەها جڤاكی ڤەبوو. پشتی هینگی پشكداری، لێهاتیبون، هەڵگرتنا بەرپرسیارێتی و ئەو خزمەتا تاك بۆ دۆزا كوردستانێ پێشكێش دكر، بوونە پێڤەرەكێ دی یێ ڕێز و پێگەهێ.
ئەنجامێن ڤێ گوهۆڕینێ د نفشێن پاشتر دا دیاربوون. ئەڤڕۆ كۆڕ و نەڤیێن وان بنەمالا ل باشترین زانكۆیان دخوینن، پلەیێن بلندێن زانستی و ئەكادیمی وەردگرن و ل ناڤ پارتی و دامەزراوێن حوكمەتێ دا دگەهنە پۆستێن گرنگ.
ژ ناسنامەیا دەڤەرکێ بەر ب ناسنامەیا كوردستانێ
شۆڕشێ كەسێن ژ ناڤچێن جودا نێزیكی ئێكودو كرن، و وەكر كو ئەو هندە پێكڤە تێكهەل ببن. خەلكێ خانەقینێ ل گەل خەلكێ زاخۆ پێكڤە بوون و كۆرێن هەولێر و سلێمانی و دهۆكێ ل گەل كوردێن هەكاری، شەمزینان، ورمێ و قامیشلۆ كار و خەبات دكرن. پێكڤە دژیان، مەترسی پێكڤە دابەشدكرن و ئارمانجەكا هەڤپشك هەمی پێكڤە كۆم دكرن.
هەتا شێوەزارێن جودا ژی بوونە بەشەك ژ ڤێ ئەزموونێ. خەلكی خوە دیت نەچارن گوهداریا ئێكودو بكەن و ژ ئێكودو بگەهن. پەیڤ و دەربڕین ژ ناڤچەكێ بۆ ناڤچەكا دی دهاتنە ڤەگوهاستن و كەس ب ڕاستەوخۆ ل گەل شێوەزاران ئاشنا دبوون كو بەرێ كێم گوهداری دكرن. تایبەتمەندیێن ناڤچەیی بەرزە نەبوون، لێ ئێدی نەمان وەك بتنێ چارچووڤێ ناسنامێ و گرێدانا مرۆڤی ب جهەكێ ڤە.
كوردستان ل دەڤ زۆر كەسان ئێدی بتنێ ناڤێ خاكەكێ ئان بیرۆكەیەكا ڕویت یا نەتەوەیی نەبوو. كوردستان بۆ وان مرۆڤێن ژ ناڤچەیێن دویر هاتین و ئەزموون و ئارمانجەكێ هەڤپشك ئەو كۆم كرین. د ناڤ وان دا قوتابی، رەوشەنبیر، مامۆستا، نۆژدار و خۆدانێن پیشەیێن جودا هەبوون؛ كەسێتن كو تێگەهشتن و بیرۆكەیێن خوە دەربارەی ماف، دیموكراسی، بڕێڤەبرن و جیهانا دەرڤە ل گەل خۆ ئینابوون.
بارودۆخێ جەنگی، ژن ژی ناچار كرن بەرپرسیاریەتیا مەزنتر د دابینكرنا بژێوی، پەروەردە، ساخلەمی و پشتەڤانیكرنا پێشمەرگەیان دا هەلبگرن. ئەڤ ڕۆلە، هەر چەندە د مێژوویا نڤیسای دا هەردەم ب قەدەر گرنگیا خۆ جێ نەگرتییە، بەشەكێ سەرەكی بوو ب لەزكرنا وان گوهۆڕینین جڤاكی یێن شۆڕش بوویە ئەگەرێ بوونا وان.
ژ بڕێڤەبرنا شۆڕشێ بۆ ئەزموونا حوكمڕانیێ
چەند ڕوبەرێ ناڤچەیێن ئازادكری مەزنتر دبوو، ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ ژی پتر خوە ل بەرامبەر بەرپرسیاریەتیان ددیت كو ب كارێ سەربازی بتنێ نەدهاتنە بڕێڤەبرن. خەلك ل وان ناڤچەیان دژیا و ژیانا وان یا ڕۆژانە هەبوو. كاروبارێن وان هەبوون كو نەدبوو ل چاڤەڕێی دوماهییا ململانێ بمینن.
ل ساڵا ١٩٦٤ جڤاتا ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ هاتە دامەزراندن و پاشی مەكتەبا جێبەجێكرنێ ژ یازدە ئەندامان پێكهاتی. ئەو مەكتەب بتنێ چارچووڤەكێ سیاسی نەبوو؛ بەشەك ژ بڕێڤەبرنا ناڤچەیێن ل بن دەستهەلاتا شۆڕشێ گرتە ستویێ خۆ و چاڤدێریا كاروبارێن كارگێڕی، دارایی، دادوەری و ئەمنی دكر. ب ڤی شێوەیی، د ناڤ بارودۆخێ جەنگی دا، دەرفەتادا، تۆڤێ بڕێڤەبرنەكا كوردی هاتە چاندن.
پشتی ڕێككەفتنا یازدەی ئادارا ١٩٧٠، گرنگیا ڤێ ئەزموونێ زیاتر دیاربوو. سالێن د ناڤبەرا ١٩٧٠ و ١٩٧٤ دا دەرفەتەكا فراوانتر بۆ كارێ ئاشكرا، پێگەهاندنا كادران، مامەلەكرن ل گەل دامەزراوێن دەولەتێ و خۆ ئامادەكرن بۆ حوكمێ خۆدی پەیدابوو. ژبەر هندێ، ئەزموونا حوكمڕانیێ پشتی ڕاپەڕینا ١٩٩١ و هەلبژارتنێن ١٩٩٢ێ ژ چوننە دەست پێ نەكر. بارودۆخ هاتبوو گوهۆڕین و بەرپرسیاریەتی مەزتر ببوون، لێ بیرەوەری و ئەزموونەكا سیاسی و كارگێڕی یا بەرێ هەبوو. بزاڤا كوردی ژ سەردەمێ شۆڕشا ئیلۆنێ ڤە هەست ب هندێ كربو كو گوهۆڕین ژ بەرهنگاربوونا دەستهەلاتێ بۆ هەڵگرتنا بەرپرسیارەتیا خەلكی و بەڕێڤەبرنا ناڤچەیا چ واتەیەك هەیە.
دیپلۆماسی و گەهاندنا دۆزا
كوردی بۆ جیهانێ
بارزانی نەمر زووی تێگەهشت كو نابیت دۆزا كوردی د ناڤبەرا چیا و بەغدا دا بهێتە قەتیسكرن. ژبەر هندێ ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ پەیام بۆ نەتەوەیێن ئێكگرتی هنارتن، نامە بۆ سەرۆكێن وەلاتان و كەسایەتیێن نێڤدەولەتی نڤیسین و هەول دا داخوازێن كوردا نبگەهینیتە جیهانێ.
بارزانی بۆ ڤی ئەركی كەسایەتیێن ناسكری و لێهاتی هەلبژارتن، دا ببنە نوینەرێن شۆڕشێ ل دەرڤەی وەلاتی. عیسمەت شەریف وانلی و كامەران بەدرخان ژ وان كەسان بوون. چ دەولەت ئان بالیۆزخانە ل پشتا وان نەبوون، لێ زمان، ڕەوشەنبیری و پەیوەندیێن وان ئەو شیان پێ ددان كو ل گەل سیاسەتمەدار، ڕۆژنامەڤان و دیپلۆماتكارا ب زمانێ وان باخڤن و ڕاستیا دۆزا كوردی بۆ وان ڕۆهن بكەن.
بزاڤا كوردی ژ ڕێكا ڤی كاری زوی گەهشتە ڕاستییەكێ كو پاشی چەندین جارا دوبارە بوو: دەولەت ل پرس و ڕویدانا ب چاڤێ بەرژەوەندی و حیسابێن خۆ دنێڕن. هەڤسۆزی تشتەكە، لێ وەرگرتنا هەلوەستەكێ سیاسی تشتەكێ دیە.
ڕاگەهاندن و كەلتوور؛ گەهاندنا دەنگێ شۆڕشێ
باوەری ب پێدڤیبوونا گەهاندنا دەنگێ شۆڕشێ بۆ دەرڤە و هوشیاركرنا خەلكی هاندەر بوو كو ڕێبەرایەتیا شۆڕشێ گرنگییەكا تایبەت بدەتە ڕاگەهاندنێ و چالاكیێن كەلتووری. ڕۆژنامەیا (خەبات) بەردەوام دەرچوو و دگەهشتە باژار، باژێرۆك و ناڤچەیێن ئازادكری، ل وی دەمی گۆڤارا (كادر) ڕۆلەكێ گرنگ د پەروەردەیا سیاسی و هزری دا ددیت. ل سالا ١٩٦٣ ڕادیۆیا دەنگێ كوردستانێ هاتە دامەزراندن. ب ڤێ چەندێ شۆڕشێ ئامرازەك بەدەست ڤە ئینا كو چیا و دویری دبرین و هەوال و هەلوەستێن شۆڕشێ ب دەنگێ وێ یێ خۆ دگەهاندنە خەلكی.
ل گەل شۆڕشێ بەرهەمێن هونەری، مۆزیكی و شانۆیی ژی پەیدا بوون و د دەربڕینا دۆزا كوردی و دروستكرنا بیرەوەرییەكا هەڤپشكدا ڕۆل گێڕان. هندەك ژ وان تشتێن ژ سالێن شۆڕشێ د دەرون و بیرەوەریا خەلكی دا ماینەڤە، بەلگەنامەیێن سیاسی و سەربازی نەبوون كو پاراستین؛ گۆرانییەك، هۆزانەك ئان وێنەیەك بوو كو پەیوەندیا خۆ ب شۆڕشا ئیلۆنێ ڤە پاراست.
ب ڤی شێوەیی شۆڕشێ بتنێ ل بەر و ناڤ ڕێكخستنێ خەلكێ ناڤچەیێن جودا كۆم نەكر، بەلكی مەیدانەكێ ڕاگەهاندن و كەلتووری ژی ئاڤا كر. هەواڵ، بیرۆكە و هێمایێت نەتەوەیی ب ڕێكا ڤی مەیدانی د ناڤبەرا ناڤچێت كوردستانی یێت ژ ئێك دویر دهاتنە ڤەگوهاستن.
ئەڤڕۆ چاوا شۆڕشا ئیلۆنێ بخوینینەڤە؟
پشتی شێست و پێنج سالا، ئێدی بتنێ سەیركرنا شۆڕشا ئیلۆنێ بتنێ ب شەڕ و دانوستاندنێت وێ بەس نینە. وێ شۆڕشێ خەلكێ ژ ناڤچە و پاشخانێن جودا كۆم كر، دەرفەت بۆ چین و توێژێن نوی پەیدا كر، د ئاڤاكرنا ناسنامەیەكا كوردستانی یا فرەهتردا پشكدار بوو، بنەماغێن بڕێڤەبرن و ڕاگەهاندنێ دانان و دۆزا كوردی گەهاندە دەرڤە. شۆڕشا ئیلۆنێ، ل گەل هندێ كو شۆڕشەكا سیاسی و چەكداری بوو، ئەزموونەك ژی بوو بۆ ئاڤاكرنا بنەمایێن جڤاكەكێ كو دڤیا كاروبارێ خۆ ب دەستێ خۆ بەڕێڤەببەت.
ئەزموونا شۆڕشێ نیشا ددەت كو هێزا هیچ دۆزەكێ بتنێ ژ لایەكێ دروست نابیت. شۆڕشێ پێدڤی ب پێشمەرگا هەبوو، لێ د هەمان دەمی دا پێدڤی ب سیاسەتمەدار، مامۆستا، نۆژدار، ڕاگەهاندنكار، دیپلۆمات و وان كەسان ژی هەبوو كو ژیانا ڕۆژانە یا خەلكی بەڕێڤە دبر. كوردستانا ئەڤڕۆ ژی، ب حوكمەت و پەرلەمان و زانكۆ و دامەزراوە و پەیوەندیێن خۆ یێن دەرڤە، پێدڤییە هێزا خۆ ل سەر لێهاتیبوونا ڤان دامەزراوا و شیانا وان بۆ خزمەتكرنا جڤاكی ئاڤا بكەت.
شیانا شۆڕشێ بۆ كۆمكرنا كوردێت ناڤچە و پاشخانێت جودا، ئێك ژ سەرچاڤێت هێزا وێ بوو. شۆڕشێ داخواز ژ وان نەكر ناڤچە، شێوەزار و تایبەتمەندیێت خۆ بهێلن، بەلكی د تەنیشتا واندا دۆزەكا فرەهتر و مەزتر دانا كو هەمی كۆم دكرن. پێدڤیە كوردستانا ئەڤڕۆ پتر ژ هەر دەمەكێ دی پێدڤی ب ڤێ واتەیێ هەبیت: جوداهیا سیاسی، ناڤچەیی و جڤاكی نابیتە دژایەتیا ناسنامەیا كوردستانی. ئەڤ ناسنامە ب قەبیلكرن و ب خوەڤەگرتنا جوداهیا بهێزتر دبیت، نە ب ژناڤبرنا وان.
وەفاداری بۆ شۆڕشا ئیلۆنێ بتنێ ئەو نینە كو هەر ساڵ وێنە و بیرەوەریێن وێ دوبارە بكەینەڤە. وەفاداریا ڕاستەقینە ئەوەیە ئەم وان بنەمایان پێشبێخین یێن شۆڕشێ د دامەزراندنا وان دا پشكداری كری. شۆڕش ب وان دەستكەفتان دهێنە پێڤان كو د سەردەمێ خۆ دا ب دەستڤەئیناین، لێ هەروەسا ب وێ میراتێ ژی دهێنە خوێندن كو بۆ نفشێن پاشتر هێلایە.
ل شێست و پێنجەمین ساڵڤەگەڕا شۆڕشا ئیلۆنێ دا، ئەركێ مە هەمیانە ب ڕێز و ستایش ڤە بیرا وان شەهید و قوربانیان بكەین یێن ب خوینا خوە ڕێیا گەهشتنا مە ب ئەڤڕۆ ڤەكری. لێ پێدڤییە ل هەمان دەمی دا ژی، ژ خوە بپرسین: ئەم دشێین چ تشتێ نوی ل سەر وی كاری زێدە بكەین یێ وی نفشی دەست پێ كری؟

د ١٦ئاڤا ١٩٤٦ دا، پارتی دیموكراتی كوردستان هاتە دامەزراندن و ئەڤ سالە هەشتێ سال ب سەر دامەزراندنا وی دا دبۆرن. ئەڤ هەلكەفتە ب تەنێ بیرەوەریا دامەزراندنا پارتەكا سیاسی نینە، بەلكو دەرفەتەكە بۆ خواندنا ئەزموونەكا دویر و درێژ كو ژ ل دەستپێكێ ڤە ب مێژوویا بزاڤا رزگاریخوازیا كورد و پێشڤەچوونا كوردستانێ ل ئیراقێ ڤە گرێدایە.
پارتی د قووناغەكێ دا هاتە دامەزراندن كو كورد بەری هینگێ چەندین شۆڕش، راپەڕین و بەرخۆدان كرینە و قوربانیێن گەلەك مەزن داینە، لێ پتریا وان بزاڤ و هەولان ب بارودۆخێ تایبەت، رێبەر و ناڤچەیێ خوە ڤە گرێدای بوون. ئەو دەزگەهێ سیاسی یێ بەردەوام نەبوو كو بشێت هێز و شیانێن بزاڤێ رێكبێخیت، ئارمانجێن وی بكەتە بەرنامەیەكێ‌ سیاسی یێ‌ بەردەوام و دەنگێ گەلێ كورد بگەهینیتە جیهانێ.
ل ڤێرێ گرنگیا مێژوویی یا رۆلێ بارزانیێ نەمر د دامەزراندنا پارتی دا دیاردبیت. بارزانی ژ ئەزموونا راستەوخۆ یا خەباتا خوە گەهشتبوو وێ باوەریێ كو هەر بزاڤەكا رزگاریخواز پێدڤی ب رێكخراوەكا سیاسی هەیە؛ رێكخراوەك كو ئێكریزیێ بپارێزیت، ئارمانجێن نەتەوەیی رۆهن بكەت، ب رێیا سیاسی و دیپلۆماسی بەرگریێ ژ مافێن گەل بكەت و ستەم و تەپەسەریا ب سەرێ كوردان هاتی ب جیهانێ بدەتە نیاسین.
ب دیتنا بارزانی، پارتی جێگرێ شۆڕشێ نینە، هەروەسا شۆڕش ژی جێگرێ سیاسەتێ نینە. هەردو پشكەكن ژ ئێك پرۆژێ نەتەوەیی. دەمێ دەرگەهێ چارەسەریا سیاسی بهێت داخستن، بەرگریكرن ژ مافان دبیتە پێدڤی؛ لێ دەمێ دەرگەهێ گفتوگۆیێ ڤەدبیت، پێدڤی ب رێبەریەكا سیاسی هەیە كو بشێت بەرهەمێ خەباتێ بكەتە رێككەفتن، دەزگەه و دەستكەفتێ پاراستنا خەلكێ خوە.

بنەمایێن سەرەكی یێن هزرا
سیاسی یا پارتی

سێ بنەما هزری و سیاسیێن پارتی دیموكراتی كوردستان ب تەنێ ب قوتابخانەكا ئایدیۆلۆژی ڤە گرێدای نەبوونە. بەلكی دشێین د بنەڕەت دا سێ سەرچاڤێن سەرەكی بۆ دیار بكەین.
ئێك/ رێبازا بارزانی بوو. ئەڤ رێبازە كۆمەكا بهایێن جڤاكی، ئەخلاقی و نیشتمانی د خۆ دا هەلدگریت؛ ژ وان: دادپەروەریا جڤاكی، رەتكرنا زولم و ستەمێ، رێزگرتن ل ژنێ و پێگەهێ وێ د جڤاكێ دا، پاراستنا لاوازا، پێكڤەژیانا پێكهاتەیێن ئایینی و نەتەوەیی و گرنگیدان ب سروشت و ژینگەهێ. د ناڤ هەمی وان بهایان دا، باوەری ب مافێن نەتەوەیی یێن كورد و مافێ وی ب ژیانەكا ئازاد و سەربەرز، ناڤەرۆكێ سەرەكی یێ رێبازا بارزانی بوون.
دو/ ئارمانج و ناڤەرۆكا بزاڤا رزگاریخوازیا كورد بوو. پارتی میراتگرێ مێژوویەكا درێژ یا داخوازی، شۆڕش و ئەزموونا سیاسی بوو و هەول دا ئەو میراتە د چارچووڤەكێ‌ سیاسی یێ‌ رۆهنتر و بەردەوامتر دا رێكبخەت. ژ بەر هندی، مافێ نەتەوەیی، دانپێدان ب ناسنامە و بوونا سیاسی یا كوردیا، ئۆتۆنۆمی، ئێكریزیا ناڤخۆ و دروستكرنا پەیوەندیەكا دادپەروەرانە د ناڤبەرا كوردستانێ و دەولەتا ئیراقێ دا، ژ دەستپێكێ ڤە جهەكێ تایبەت د بەرناما پارتی دا هەبوو.
سێ/ هژمارەك ژ بیر و ئەزموونێن سیاسی یێن جیهانی بوون، نەخاسمە بیرۆكێن سیاسەتمەدارێ بولگاری گێئۆرگی دیمیتڕۆف دەربارەی دروستكرنا بەرەیەكا نیشتمانی یا بەرفرەه بۆ بەرهنگاربوونا نازیزم و فاشیزمێ. ناڤەرۆكێ ڤێ بیرۆكێ ئەو بوو كو هێز، چین و توێژێن جودا د دەوروبەرێ ئارمانجەكێ نیشتمانی یێ هەڤپشك دا بهێنە كۆمكرن، نە كو بزاڤ د ناڤ بازنەكا ئایدیۆلۆژی یا گرتی یان چینەكا جڤاكی یا دیاركری دا بهێتە سنوورداركرن.
كاریگەریا ڤێ تێڕوانینێ د هزرا بارزانیێ نەمر دا ب ئاشكرایی دیارە، ب تایبەتی د گۆتارا وی یا باكۆیێ یا سالا ١٩٤٨ دا، هەروەسا د پڕۆگراما پارتی و هەولێن وی بۆ كۆمكرنا چین و توێژێن جودا یێن جڤاكێ. ب ڤێ چەندێ پارتی نەبوویە رێكخراوەكا چینایەتی یان عەقیدەیی یا داخستی، بەلكو خوە وەك بزاڤەكا نیشتمانی یا كوردستانی و بەرفرەه پاراست.

دیموكراسی بۆ ئیراقێ و
ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ

پارتی هەر ل دەستپێكێ گەهشتە ڤێ تێگەهشتنێ كو چارەسەریا پرسا كوردی ب سروشتێ سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ ڤە گرێدایە. درووشمێ دیموكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانێ دەربڕینەكا ر‌وهن یا ڤێ تێگەهشتنێ بوو؛ كو مافێن كوردی ل ژێر دەستهەلاتا ناڤەندگەرا و ستەمكار دا ناهێنە پاراستن و هەكە سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ ب خوە دیموكراتیك نەبیت.
ژ ڤێ دیتنێ ڤە، دیموكراسی داخوازیەكا ئیراقی یا جودا ژ پرسا كوردی نەبوو، بەلكی ل دەڤ پارتی گەرەنتیا سەرەكی بوو بۆ دابینكرن و چەسپاندنا مافێن كوردستانێ. ژ بەر هندێ پارتی ل وان قووناغان ژی دا كو رێبەریا خەباتا چەكداری دكر، دەرگەهێ چارەسەریا ئاشتیانە ب تەمامی نەدگرت.
شۆڕشا ئیلۆنا ١٩٦١ نموونەیا هەرە دیارا ڤی رێبازی بوو. شۆڕش دەمەكێ درێژ بەردەوام بوو، لێ شەڕ ب خوە ئارمانج نەبوو. دەمێ دەرفەتا گفتوگۆیێ پەیدا بوو، پارتی دەرگەهێ دانوستانان ڤەدكر و بزاڤا هندێ دا بگەهتە رێكەفتنەكێ ل گەل بەغدا. ئەو شێوازێ‌ خەباتێ دەلیڤە بۆ گەهشتنا رێككەفتنا ١١ی ئادارا ١٩٧٠ پەیداكر و بنەمایێ ئۆتۆنۆمیا كوردستانێ هاتە پەسەندكرن. ب ڤێ مانایێ شۆڕش، ژ لایێ تیۆری و سیاسی ڤە، گەهشتبوو ئارمانجا خوە یا سەرەكی، هەر چەندە حوكمەتا ئیراقێ پاشی ژ جێبەجێكرنا تەمام یا رێككەفتنێ پاشگەزبوو.

ژ (كوردی) بۆ (كوردستانی)

ئیك ژ خاڵێن گرنگ یێن هزری د مێژوویا پارتی دا، گوهۆڕینا ناڤێ وی بوو د كۆنگرەیا سێیێ دا ل سالا ١٩٥٣. ب دییتن و خواستا بارزانیێ نەمر، ناڤێ پارتی ژ پارتی دیموكراتی كوردی» هاتە گوهۆڕین بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان. ئەڤ گوهۆڕینە ب تەنێ گوهۆڕینا پەیڤەكێ نەبوو. (كوردی) پتر ناسنامەكا نەتەوەیی دەردبڕیت، لێ (كوردستانی) نیشتمان، خاك و جوگرافیایەكا سیاسی یا هەڤپشك د خوە دا هەلدگریت.
ب ڤێ شێوەی پارتی كوردستانی وەك نیشتمانێ هەمی پێكهاتەیێن نەتەوەیی و ئایینی یێن وی دبینیت. ئەڤ تێڕوانینە ژی ل گەل رێبازا بارزانی یا پێكڤەژیانێ و بیرۆكەیا بەرەیێ نیشتمانی یێ بەرفرەه ئێك دگریت و چارچووڤەكا سیاسی یا بەرفرەهتر ژ ناسنامەكا ب تەنێ نەتەوەیی بۆ پارتی دروست كر.
پووچەلكرنا پیلانا
ب زوی راوەستان ڤە

ئیك ژ هۆكارێن سەرەكی یێن بەردەوامیا پارتی د ماوەیێ هەشتێ سال دا، شیانێن وی بوون بۆ هەستانەڤە و وەرگرتنا دەستپێشخەریێ پشتی هەر شكەستنەكێ ئان قەیرانەكا مەزن. دەمێ رێككەفتنا جەزائیرێ ل ٦ی ئادارا ١٩٧٥ دا هاتە ئیمزاكرن، گەلەك كەسان گومان دكر كو بزاڤا كوردی ب كۆتایی هات. لێ دەمەكێ گەلەك كێم بۆری و پارتی جارەكا دی رابوو سەرپیان و رێكخستنێن خۆ دانان و شۆڕشا ٢٥ی گولانا ١٩٧٦ دەستپێكر و بەردەوامیا خەباتا كوردستانی دوبارە راگەهاند.
د ڤێ قووناغێ دا رۆلێ سەرۆك مەسعود بارزانی و نەمر ئیدریس بارزانی د رێكخستنەڤەیا پارتی و بزاڤێ دا گەلەك بەرچاڤ بوو. ئیدریس بارزانی ب تایبەتی د كارێ سیاسی و دیپلۆماسی و نێزیككرنا هێزێن كوردستانی ژ ئێك دا رۆلەكێ گرنگ دیت. ئەو رێبازە پاشی ژی بوویە ئیك ژ بنەمایێن دروستبوونا بەرەیا كوردستانی.
سەرۆك مەسعود بارزانی ژ سالا ١٩٧٩ ڤە وەك سەرۆكێ پارتی هاتە هەلبژارتن و دگەل هێزێن دیتر یێن كوردستانی قووناغەكا نوی یا رێبەریێ دەستپێكر، كو ل سەرهلدانا راپەڕینا ئادارا ١٩٩١ دا گەهشتە لوتكێ.
راپەڕینێ رێك بۆ هەلبژارتنا پەرلەمانا كوردستانێ ل سالا ١٩٩٢ و ئاڤاكرنا ئیدارەكا هەلبژارتی یا كوردستانێ ڤەكر. ژ وی دەمی ڤە پارتی هێدی هێدی ژ رێبەریا بزاڤەكا رزگاریخوازی گەهشتە قووناغا بەرپرسیارێتیا ب ڕێڤەبرنا قەوارە و دەزگەهێن سیاسی؛ ئەركەك كو ب سروشتێ خوە ژ رێبەریا شۆڕشێ گەلەك جوداتر بوو.

ژ ئیدارەیا كوردستانێ
بۆ هەرێمەكا دەستووری

سالا ٢٠٠٥ خاڵەكا دی یا وەرچەرخانێ د دیرۆكا كوردستانێ دا بوو، دەمێ دەستوورێ فیدرال یێ ئیراقێ ب فەرمی دان ب هەرێما كوردستانێ و دەزگەهێن وێ دا.
سەرۆك مەسعود بارزانی رۆلەكێ سەرەكی د چەسپاندنا سیستەمێ فیدرال و دەستووریكرنا وان دەستكەفتا دا هەبوو، یێن پشتی سەهلدانا ١٩٩١ هاتینە بدەستخستن.
ژ وی دەمی ڤە پارتی بوویە ئێك ژ ستوونێن سەرەكی یێن بەڕێڤەبرنا هەرێمێ و بەرگریكرن ژ دەستهەلات و مافێن دەستووری یێن وێ، و د هەمان دەم دا بەردەوام بوویە د داخوازیكرنا جێبەجێكرنا وان ماددێن دەستووری یێن هێشتا ب تەمامی نەهاتینە جێبەجێكرن.
ئیرۆ سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ نێچیرڤان بارزانی ئێكە ژ دیارترین نوونەرێن قوتابخانەیا سیاسی و دیپلۆماسی یا پارتی، چ د پەیوەندیێن هەرێمێ دا ل گەل بەغدا و چ د پەیوەندیێن وێ ل گەل وەلاتێن ناڤچێ‌ و جیهانێ دا.
ل هەمان دەم دا، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ مەسرۆر بارزانی رێبەریا دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ دكەت د قووناغەكێ دا كو ئابووری، كارگێڕی، ئاسایش، گەشەپێدان و نووكرنا دەزگەهان بوونە پشكەكا سەرەكی ژ ئەركێن حوكمرانیا كوردستانێ.
ئەڤ گوهۆڕینە نیشان ددەت كو پارتی شیایە رێبەریا شۆڕشێ بگوهۆڕیت بۆ هێزەكا سیاسی كو بەرپرسیارەتیا بڕێڤەبرنا دەزگەها ئابووری، وزە، وەبەرهێنان و پەیوەندیێن دەرڤە ل سەر ملێ خوە بگریت.

پێگەیا مەزنا جەماوەری و
دیپلۆماسی

پشتی هەشتێ سالان ژ دامەزراندنێ، پارتی هێشتا مەزنترین هێزا سیاسی یە ل ناڤ دەنگدەرێن هەرێما كوردستانێ دا و د هەلبژارتنێن پەرلەمانێ‌ كوردستانێ ژی دا پێگەهێ خوە یێ ئێكێ پاراستیە. هەروەسا د جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ دا ژ لایێ هژمارا نوونەران ڤە مەزنترین پارتا كوردستانی مایە.
ل گەل ڤێ قورساتیا جەماوەری، پارتی ب درێژاهیا تەمەنێ درێژێ خوە دا ئەزموونەكا بەرفرەه یا دیپلۆماسی ژی بدەستڤە ئینایە و ئەڤە ب شێوەیەكێ راستەوخۆ د كار و پەیوەندیێن دەزگەهێن هەرێما كوردستانێ دا رەنگڤەدایە.
رێبەریا كوردستانێ شیایە تووڕەكا بەرفرەه یا پەیوەندیان ل گەل پایتەخت و ناڤەندێن سیاسی یێن ناڤچێ و جیهانێ دا دروست بكەت و هەرێما كوردستانێ ژی پێگەهەكا دەرڤە بەدەستخستیە كو كاریگەریا وێ ژ قەبارەیێ جوگرافی و هژمارا ئاكنجیێن وێ مەزنترە.
ئەڤ دیپلۆماسیە ژی د بنەڕەت دا دزڤریتە هەمان بیرۆێ یا بارزانی نەمر ژ دەستپێكێ ڤە باوەر پێ بوو: مافێ گەلەكێ پێدڤی ب كەسان هەیە كو ل ناڤخۆ بەرگریێ ژێ بكەن و ل دەرڤە ژی ب جیهانێ بدەنە نیاسین.

پێدڤیەكا مێژوویی كو پێدڤی ب نویكرنێ هەیە

پشتی هەشتێ سالان، ئیك ژ هۆكارێن سەرەكی یێن بەردەوامبوونا پێدڤیێ ب پارتی دیموكراتی كوردستان هێشتا ل ئارایە: هەمی ئارمانجێن بزاڤا رزگاریخوازیا گەلێ كوردستانێ هێشتا ب تەمامی نەهاتینە دی.
دەستكەفتێن مەزن هاتینە بدەستخستن؛ هەرێمەكا دەستووری هەیە، پەرلەمان هەیە، حوكمەت هەیە، سەرۆكایەتی هەیە، دەزگەه هەنە و پەیوەندیێن نێڤدەولەتی هەنە. لێ هێشتا پرسا جێبەجێكرنا دەستووری، ناڤچەیێن كوردستانی دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ، مافێن دارایی، دەستهەلاتێن هەرێمێ و تەمامكرنا ئاڤاكرنا سیستەمێ فیدرال یێ ئیراقێ ب تەمامی چارەسەر نەبوونە. لەوا، پارتی هێشتا پێدڤیەكا مێژوویی و سیاسی یە.
لێ بەردەوامیا ڤێ پێدڤیێ ب هندێ ڤە گرێدایە كا چەند پارتی شیانا نویكرنا خوە ژی هەیە. ئالنگاریێن پاشەرۆژێ نە دوبارەكرنا ئالنگاریێن چلێ، شێستێ یان نەوەدێ نە. نفشێ نوی، گوهۆڕینێن ئابووری و تەكنەلۆژی، چاكسازیا كارگێڕی، شەفافیەت، ژینگەه، وزە و پەیوەندیێن ناڤچەیی، هەمی شێوازێن نوی یێن هزركرن و كاركرنێ دخوازن.
نهێنیا سەركەفتنا پارتی د ماوەیێ هەشتێ سالان دا ئەو بوویە كو شیایە خوە ل گەل گوهۆڕینان بگونجینیت، بێی كو دەست ژ ئارمانجێن خوە یێن بنەڕەتی بەردەت.
رەنگە ئەڤە وانەیا هەرە گرنگ یا بیرەوەریا هەشتێ سالرۆژا پارتی بیت: ئیرۆ ژی، هەروەكی رۆژا دامەزراندنێ، بوونا پارتی و رۆلێ وی یێ سەرەكی ل ئاستێ كوردستانێ، ئیراقێ و ناڤچەیێ، پێدڤیەكا مێژووییە بۆ بەرهنگاربوونا ئەركێن ڤێ قووناغێ: پاراستنا مافێن گەلێ كوردستانێ، پارێزگاریكرن ژ دەستكەفتان، تەمامكرنا وان ئارمانجان یێن هێشتا نەهاتینە دی و بكارئینانا وان ئامراز و شێوازان یێن بشێن ل گەل پاشەرۆژێ پێنگاڤان بهاڤێژن؛ هەروەكی پارتی د هەر قووناغەكا مێژوویا خوە دا شیایە خوە ل گەل مەرج و پێدڤیێن سەردەمی بگونجینیت.

بڕیارا حکومەتا هەرێما کوردستانێ بۆ لابرنا (٥٠٪)یا قەرزێ کۆمبوویێ کەرەبێ ژ وان بڕیارانە یێت شایستەیی پشتگیری و پێزانینێ. ئەڤ پێنگاڤە چەند هزار خێزانا ژ بارەکێ دارایی یێ گران ڕزگار دکەت و هیوایەکا نوی بۆ چارەسەریا ڤێ کێشێ دروست دکەت.
بەلێ د هەمان دەم دا، حکومەتێ دیارکریە کو بڕێ مایێ قەرزا دەڤێت د دەمەکێ دیارکری دا بێنە دان. ژ ڕوویێ ئیداری ڤە ئەڤ ڕێکارە یا ڕوونە، بەلێ پرسیارەکا گرنگ دمینیتە ڤە؛ ئایا هەمی ئەڤێت قەرز ل سەر، ب ڕاستی شیانا دابینکرنا ئەڤی بڕێ پارەی هەنە؟
بەرسڤا ڤێ پرسیارێ د ژیان و بازاڕێ ڕۆژانە یێ خەلکی دا دێتە دیتن. گەلەک ژ خێزانان مووچەخۆرن یان ژی داهاتەکێ سنووردارێ هەی، و ب درێژیا چەند سالا دا قەرزێت وان هێدی هێدی کۆمبووینە حەتا گەهشتینە چەند ملیۆن دینارا. بۆ وان خێزانا، تەنانەت پشتی لابرنا نیڤا قەرزی ژی، بڕێ مایێ قەرزی هێشتا مەزنترە ژ هندێ کو د دەمەکێ کورت دا بشێن دابین بکەن.
هەکە ئەڤ ڕاستیە نەهێتە بەرچاڤکرن، مەترسیا ڤێ چەندێ هەیە کو پشتی دوماهیکهاتنا ماوێ دیارکری، ب هەزارا خێزان ڕووبەڕووی ئاریشا ببن. د ڤی دۆخی دا، حکومەت ب بڕیارەکا یاسایی کار دکەت، بەلێ جڤاک دي ب شێوازەکێ جودا سەحکەنە بابەتێ. گەلەک ژ خەلکی دي هەست کەن کو نە ژ بەر بێبەرپرسیاریێ، بەلکی ژ بەر بارودۆخێ ئابووری تووشی ڤی دۆخی بووینە. ئەڤ جوداهیێ ژی گەلەک گرنگە، چونکی جڤاک زۆرجاران سەحنەکەتە بڕیارێ، بەلکی ئنجامێت وێ دبینیت.
د گەلەک دەما دا، سەرکەفتنا هر بڕیارەکا حکومەتێ ب خۆ یا گرنگ نینە، بەلکی ئەڤە یا گرنگە کو ئەڤ بڕیارە چاوا د ژیانا ڕۆژانە یا هاووڵاتیا دا دێ هێتە جێبەجێکرن. ئارمانجا سەرەکی یا حکومەتێ دەڤێت وەرگرتنا مافێت خوە بیت. هەکە سیاسەتەک ببیتە ئەگەرێ ڤێ چەندێ کو هاووڵاتی پارەی بدەت، ئەو سیاسەت یا سەرکەفتی یە؛ بەلێ هەکە هەمان سیاسەت ببیتە ئەگەرێ هندي کو خەلک ژ بەر نەبوونا شیانا دارایی، خزمەتگوزاریەکا گرنگا وەک کارەبێ ب ئاریشە بیت، پێدڤی یە شێوازێ جێبەجێکرنا وێ دیسان بێتە هەڵسەنگاندن.
ژ بەر ڤێ چەندێ، باشترین پێنگاڤا تەمامکەر ئەوە کو حکومەت ڕێیا دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە ڤەکەت. ئەڤە نە لابرنا قەرزی یە، نە ژی پاشئێخستنا بەرپرسیاریێ یە؛ بەلکی شێوازەکە بۆ ڤەگوهاستنا قەرزێت مەزن بۆ دانا پارەیەکێ ئاسان، ڕێکخستی و بەردەوام. هەکە بڕێ قەرزی بە قستێت هەیڤانە بێتە پەسەندکرن، گەلەک ژ هاووڵاتیا دێ شێن بێی هیچ فشارەکا مەزن پابەند ب دانا پارەی ببن.
مفایێ ڤێ ڕێکارێ ب تنێ بۆ هاووڵاتی نینە. بۆ حکومەتێ ژی مفادارترە، چونکی د شوینا هندێ کو چاڤەڕێی بڕەکێ مەزن بکەت کو زۆرجارا ناهێتە وەرگرتن، داهاتەکێ هەیڤانە و بەردەوام دێ ب دەستکەڤیت. د هەمان دەم دا، ڕێژا پابەندبوونا خەلکی بۆ دانا پارەی دێ بلند بیت، ژمارا دۆسیێت قەرزا دێ کێم بیت و باوەریا هاووڵاتی بە سیستەمێ دانا پارێ لسەر دێ زێدەتر بیت.
هەروەسا، سیستەمێ قستی مافێ حکومەتێ ژی دپارێزیت. چونکی پشتی کو دەرفەتا دادپەروەرانە بۆ دانا پارەی هاتە دابینکرن، هیچ بیانوویەک نامینیت بۆ وان کەسا ئەوێت ب ئەنقەست خۆ ژ دانا پارەی بدزن. هینگێ، جێبەجێکرنا یاسایێ د دژیا وان دا، هەم ژ لایێ کۆمەڵگەی و هەم ژ لایێ یاسایێ ڤە دێ یا پەسەندتر بیت.
ئەزموونا گەلەک وەڵاتا نیشان دایە کو سیستەمێ قستی د بواری خزمەتگوزاریا گشتی دا، ئێک ژ سەرکەفتیترین شێوازێت وەرگرتنا مافێ حکومەتێ یە. چونکی ئەوا حکومەت پێدڤی پێ هەیی، دانا بەرپارەی یا بەردەوام بیت، نە دانا پارەیەکی یێ زۆر کو د دویماهیێ دا ژ بەر نەشیانا خەلکی نەهێتە جێبەجێکرن.
ژ بەر هندێ، هەکە حکومەت بڕیارا لابرنا ٥٠٪یا قەرزا بە بڕیارەکا دووێ، واتا ڕێکدان بە دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە، تەمام بکەت، ئینا د ئێک دەم دا سێ دەستکەفتێت گرنگ ب دەستخۆڤە ئینیت؛ داهاتێت خۆ ب شێوازەکێ بەردەوام دپارێزیت، هاووڵاتیا هان ددەت بە پابەندبوون ب دانا پارەی، و ژ دروستبوونا ناڕەزایی و گرژیەکا جڤاکی کو هیچ لایەنەک مفای ژێ نەبینیت، پێشگیریێ دکەت. ئەڤە ژی واتا هندێ یە کو دانا پارەی بە قستێت هەیڤانە ب تنێ پێشنیارەکا هاووڵاتیانە نینە، بەلکی پێشنیارەکا باش یا ئیداری و دارایی یە کو بەرژەوەندیا حکومەتێ و جڤاکێ پیکڤە کۆم دکەت.