2 – 2‌

ئابوورناس و پسپۆرێن دارایی یێن گشتی دشێن پێداچوونەكا سیستەماتیك بۆ باجێن خۆجهی، ڕسومات و ڕێكارێن ئیداری بكەن دا كو ئەوان دەستنیشان بكەن كو دشێن بهێنە سادەكرن، كێمكرن، یان لادان.
دابینكرنا دیجیتاڵی یا بەلگەنامە و ئەنجامان، ل هەر جهەكێ كو ژ لایێ تەكنیكی و یاسایی ڤە گونجای بیت، دشێت تێچوونێ بۆ وەلاتیان و حوكمەتێ ژی كێم بكەت.
كێمكرنا بیڕۆكراسییا نەپێدڤی نە بتنێ چاكسازیەكا ئیداری یە. بەلكو دشێت ببێتە سیاسەتەكا ئابووری چونكی دەم و تێچوونا ئەنجامدانا كارێ كارسازێن خۆجهی و گەهشتنا خزمەتگوزاریێن گشتی كێم دكەت.
پشتەڤانیكرنا كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر و لایەنێن نوو یێن دچنە ناڤ بازاری
پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب سیاسەتان هەیە كو هاندانا بەرهەمئینانێ بدەن.
ئەگەر حوكمەت پشتەڤانیا دارایی بۆ كۆمپانیێن بچووك و نوو دروستبووی دابین بكەت، پێدڤییە تەركیز ل سەر كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر بیت نەكو بتنێ زێدەكرنا ژمارەیا كۆمپانیێن خزمەتگوزاریێ.
پشتەڤانی دشێت ئاراستەی ناڤچەیێن وەك پیشەسازیا خوارنێ، بەرهەمئینانا پەیوەندیدار ب كشتوكالێ، دروستكرن، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ، ڕیسایكڵین، تەكنەلۆجییا بەرهەمهێنەر و كاروچالاكیێن دی یێن گونجای یێن ئابووری بیت.

پێدڤییە پشتەڤانیەكا رۆهن و ڕكابەرانە بیت.
پێدڤییە كۆمپانی ل سەر بنەمایێ پیڤەرێن ڕۆن بهێنە هەلبژارتن وەك وەبەرهێنان، دابینكرنا دەرفەتێن كاری، بەرەڤپێشبرنا بەرهەمداریێ، بهایێ ناڤخۆیی یێ زێدەكری، داهێنان، و شیانا ڕكابەریێ د بازارێن بەرفرەهتردا.
پشتەڤانیادارایی یا گشتی نابیت ببێتە هاریكاریەكا (سوبسیدیەكا) بەردەوام. ئارمانج پێدڤییە پشتەڤانیا كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر بیت دا كو بچنە ناڤ بازاری، بەرهەمئینانێ بەرفرەهـ بكەن، و ل دووماهیێ ب سەربەخۆیی كار بكەن.
د هەمان دەم دا، پێدڤییە پرۆگرامێن پێشكێشكرنا هەڤكاریێ ب شێوەیەكێ گشتی بهێنە چاڤدێریكرن دا كو وەلاتی ببینن كەسێن پشتەڤانیێ وەردگرن كینە، چەند هاتیە دابینكرن و چ ئەنجامێن ئابووری هاتینە بدەستڤەئینان.
ئارمانج نابیت كۆنترۆلكرنا هەر بهایەكێ بیت
دیسا مەترسیەك هەیە د بەرسڤدانا هەڵئاوسانێ دا ب ڕێیا كۆنترۆلكرنا سادە یا بهایان.
ئەگەر حوكمەت بهایان ناچار بكەت ژ تێچوونا دابینكرنا بەرهەمەكێ كێمتر بن، ڕەنگە كۆمپانی بەرهەمئینانێ كێم بكەن، فرۆتنا بەرهەمی ڕاگرن یان ژ بازاری بچنە دەر. ئەڤە دشێت كێمبوونا كەلوپەلان دروست بكەت و د هەندەك حالەتان دا كێشەیا بنەڕەتی خراپتر لێ بكەت.
ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو دەمێ بها زێدە دبن پێدڤییە حكومەت چ نەكەت. ئەڤە وێ چەندێ د گەهینیت كو پێدڤییە بڕیاردەر بەری كو چ بڕیارەكێ بدەن، تێبگەهن بۆچی بها زێدە دبن و چاوا ڕووبەڕووی ببن.
ئەگەر كێشە تێچوونا بلند یا ڤەگوهاستنێ بیت، چارەسەری دشێت چێكرنا ڕێكێن باشتر و لۆجستیك بیت,ئەگەر كێشە دابینكرنا كێم یا كەلوپەلان بیت، چارەسەری دشێت پشتیوانیكرنا بەرهەمئینانێ بیت, ئەگەر ڕكابەری لاواز بیت، حوكمەت دشێت كار ئاسانیێ بۆ كۆمپانیێن نوو بكەت دا كو بچنە ناڤ بازاری دا,ئەگەر ڕسوماتێن نەپێدڤی و تێچوونێن ئیداری بهایان زێدە بكەن، ئەڤ تێچوونە دشێن بكەڤنە ژێر پێداچوونێ و بهێنە كێمكرن.
ژبەر هندێ، چێنابیت ئارمانج كۆنترۆلكرنا هەر بهایەكێ بیت. بەلكو پێدڤییە ئارمانج باشتركرنا كارایییا بازاران، زێدەكرنا دابینكرنێ، كێمكرنا تێچوونێن نەپێدڤی، و پاراستنا كڕیاران ژ ناچاركاریێن بەرچاڤ بیت.
دەستتێوەردانا دەستنیشانكری ڕەنگە د بارودۆخێن دیاركری دا گونجای بیت، ب تایبەتی دەمێ كەلوپەلێن سەرەكی یان خێزانێن هەژار دكەڤنە ژێر كارتێكرنێ. بەلێ ئەڤ ڕێكارە پێدڤییە ب هویری بهێنە دیزاینكرن و چاڤدێریكرن دا كو كێمبوون یان تێكچوونێن نوو دروست نەكەن.

ڕكابەری یا فەرە

بازارەكێ ڕكابەرانە د شیان دایە هاریكاریا كڕیاران بكەت ب ڕێیا دابینكرنا هەلبژارتنێن زێدەتر و هاندانا كۆمپانیان دا كو كارایییا خۆ باشتر بكەن.
دەمێ ڕكابەری لاواز بیت، ڕەنگە كۆمپانیان پاڵنەرەكێ كێمتر هەبێت بۆ كێمكرنا تێچوونان یان باشتركرنا خزمەتگوزاریان.
ژبەر هندێ، پاریزگەها دهۆكێ دشێت كارایییا بازاری باشتر بكەت ب ڕێیا ئاسانكرنا هاتنا كۆمپانیێن نوو یێن یاسایی بۆ ناڤ بازاران، كێمكرنا ئاستەنگێن نەپێدڤی، باشتركرنا زانیاریێن بازاری و بهێزكرنا ڕكابەریا دادپەروەرانە.
پێدڤی ناكەت حوكمەت خۆدانێ دروستكرنا هەمی كەلوپەلان بیت. د گەلەك بارودۆخان دا، ڕۆڵێ وێ یێ گرنگتر دروستكرنا وان بارودۆخانە دا كو كۆمپانی بشێن ب شێوەیەكێ كارا ڕكابەریێ، وەبەرهێنانێ و بەرهەمئینانێ بكەن.
پیڤەرێ ڕاستەقینە شیانا كڕینێ یە
ئامارێن هەڵئاوسانێ گرنگن، بەلێ هەمی چیرۆكێ نیشا نادەن كا چاوا خێزان بەرهەنگاری ئابووریێ دبن.
خێزانەك كو هەمان مووچە وەربگریت د دەمەكێ دا كو پارەیەكێ زێدەتر بۆ خوارن، كرێ، ڤەگوهاستن و چاڤدێرییا ساخلەمیێ بدەت، ڕووبەڕووی كێمبوونا شیانا كڕینێ دبیتەڤە حەتا ئەگەر داهاتێ وێ یێ ژمارەیی (nominal) نەهاتبێتە گۆڕین ژی.
ژبەر ڤێ چەندێ، پارێزگەها دهۆكێ دشێت نیشاندەرەكێ خۆجهی یێ سادە یێ شیانا كڕینێ دروست بكەت ل سەر بنەمایێ داهاتێ خێزانێ و تێچوونا سەبەتەیەكا سەرەكی یا كەلوپەل و خزمەتگوزاریان.
ئەڤە دێ وێنەیەكێ ڕوونتر دەتە بڕیاردەران د پرسیارەكێ دا كو بۆ خێزانان ژ هەمیان گرنگترە: ئەرێ داهاتێ خەڵكی هەڤپێنگاڤە دگەل تێچوونا ژیانێ؟
نیشادەرەكێ وەسا دشێت هاریكاریا بڕیاردەران بكەت دا كو تێبگەهن كیژ تەخێن جڤاكی د ژێر گڤاشا مەزنتریا ئابوری دانە و ل كیرێ پێدڤی ب پشتەڤانیا دەستنیشانكری هەیە.

ڕۆڵەكێ كرداركی و هەیر بۆ پاریزگەها دهۆكێ

حوكمەتا خۆجهی یا دهۆكێ نەشێت كۆنترۆلا هەر ئەگەرەكێ هەڵئاوسانێ بكەت. نەشێت بهایێن كەلوپەلێن جیهانی دیار بكەت، سیاسەتا دارایی دابین بكەت یان ب تەمامی گۆڕانكاریێن نرخێ دراڤی كۆنترۆل بكەت.
بەلێ ئەوا ئەو دشێت بكەت ئەوە كو ئابووریێ خۆجهی كاراتر و خۆڕاگرتر لێ بكەت.
ژبەر هندێ، پێدڤییە حوكمەتا خۆجهی ل سەر ئاستێ كریاری زۆر كاڕاتر بیت و د دیزاینكرن و جێبەجێكرنا سیاسەتان دا هویرتر و هشیارتر بیت. ئەڤ هویركاریە پێدڤییە د چارەسەركرنا ئاستەنگێن بچووك و مەزن یێن لۆجستیكی، كێمكرنا بیڕۆكراسیا ئیداری ب هیری، چاڤدێریكرنا بهایان ب ڕێیا داتایێن هیر، و ئاسانكارییا كاركرنا بازرگانی دا ڕەنگ بدەتەڤە.
ئەو دشێت ژێرخانێ باشتر بكەت، چاڤدێرییا بهایان ب شێوەیەكێ زانستی بكەت، تێچوونێن ئیداری یێن نەپێدڤی كێم بكەت، هاندانا وەبەرهێنانا بەرهەمهێنەر بدەت، پشتیوانیا ڕكابەریێ بكەت، بەرهەمئینانا ناڤخۆیی بهێز بكەت و زانیاریێن باشتر و هیرتر یێن ئابووری دابین بكەت.
چێنابیت ئارمانج بەخشینا پەیمانان بیت كو پارێزگەها دهۆكێ دشێت هەڵئاوسانێ ب تەمامی نەهێلێت.
ئارمانج پێدڤییە مسۆگەركرنا وێ چەندێ بیت كو دەمێ گڤاشتنێن ئابووری یێن نیشتمانی یان جیهانی كارتێكرنێ ل سەر دەڤەرێ دكەن، كارتێكرنا وان ژبەر ئاستەنگ، كولتوورێ كارگیڕی و لاوازیێن خۆجهی یێن بەردەست خراپتر لێ نەهێت.
ل دووماهیێ، خۆشبژێویا ئابووری یا خێزانان د تشتەكێ گەلەك سادە دا ڕەنگڤەدەت: پارێ وان دشێت چ ب دروستی بكڕیت.
ئەگەر پارێزگەها دهۆكێ دڤێت ب شێوەیەكێ كاڕا بەرسڤا گرانبوونا بهایێن ژیانێ بدەت، پێدڤییە جەختیێ‌ نە بتنێ ل سەر هەلئاوسانێ بیت ، بەلكو ل سەر بەرهەمداریێ، كارایییا بازاری، ژێرخانێ، ڕكابەریێ و شیانا كڕینێ ژی بیت.
گرێكا ئابووری نە بتنێ ئەوە كو بهایان راوەستێنیت ژ زێدەبوونێ. بەلكو ئاریشە ئاڤاكرنا ئابووریەكێ خۆجهی یە ب ڕێیا حوكمرانیەكا كارا و هیركاریا پراكتیكی كو تێدا كۆمپانی بشێن ب كاراییتر بەرهەم بینن، بازار بشێن ب ڕكابەرانە تر كار بكەن، خزمەتگوزاریێن حكومەتێ ب تێچوونەكا كێمتر بگەهن، و داهاتێ خێزانان بشێت بەشەكێ زێدەتر ژ شیانا كڕینا خۆ بپارێزیت.
تەرخانكرنا كارا (Effective allocation) بۆ هەر دینارەكێ خەرجكری، دێ بیتە ئێك ژ ئارمانجێن ستراتیژی (Strategic) و پراكتیكی (Practical) یێن گرنگ بۆ پێشئێخستنا ئابووریا پارێزگەها دهۆكێ.

* دكتورا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك

1 – 2‌

بۆ گەلەك خێزانان ل دهۆكێ، پرسیارا گرنگ یا ئابووری نە بتنێ ئەوە كا هەلئاوسان زێدە دبیت یان كێم دبیت. پرسیارا ڕاستەقینە گەلەك كویرترە، مووچە و داهاتێ مە ئەڤرۆ چەند دشێت ل بەرانبەر سالا بۆری بكڕیت؟
ل دەمێ بهایێن خوارنێ، خانووبەران، ڤەگوهاستنێ، كارەبێ، چاڤدێرییا ساخلەمیێ و كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن دی یێن سەرەكی بلەزتر ژ داهاتێ خێزانان زێدە دبن، شیانا كڕینێ كێم دبیت. ڕەنگە خەلك هەمان مووچە وەربگرن، لێ هەر ئەو مووچەیە بەراورد ب بەری سالەكی كەلوپەلێن كێمتر دكڕیت.
هەلئاوسان ژ لایێ گەلەك فاكتەران ڤە كارتێكرنێ ل سەر ژیانا خەلكێ دكەت كو ژ دەرڤەی كۆنترۆلا حوكمەتا خۆجهی یا دهۆكی یە. سیاسەتا دارایی، بهایێ گوهۆڕینا دراڤی، سیاسەتا گشتی یا دارایی ل سەر ئاستێ وەلات، بهایێن كەلوپەلێن جیهانی و شۆكێن ئابووری یێن نێڤدەولەتی هەمیان ڕۆلەكێ گرنگ هەیە.
بەلێ ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو حوكمەتا خۆجهی یا بێدەسهەلاتە یان چ ڕۆڵ نینە. ل شوونا وێ، حوكمەتا خۆجهی دشێت ب شێوەیەكێ گەلەك كاڕاتر، پڕاكتیكیتر، هویرتر و ئاراستەكریتر ڕوی ب ڕووی ئەڤان ئاستەنگان ببیت.
دەستهەلاتدارێن خۆجهی یێن پارێزگەها دهۆكێ؛ دشێن ب هویرتر و حیسابكری كارتێكرنێ ل سەر كارایییا بازارێن ناڤخۆیی، تێچوونا ڤەگوهاستنا كەلوپەلان، ژێرخانێ، بەرهەمئینانا ناڤخۆیی، ڕسۆماتێن حوكمەتێ، خزمەتگوزاریێن گشتی، ڕكابەریێ و بەردەستبوونا زانیاریێن ئابووری بكەن.
ئەڤ ڕێكارە ناهێلن هەلئاوسانا نیشتمانی یان جیهانی ب تەمامی نەمینیت. بەلێ، دشێن ئاستەنگێن خۆجهی راگرن دا كو كێشەیا گرانبوونا بهایێن ژیانێ خراپتر لێ نەكەن.
ژێرخان بنەگەهێ سیاسەتا ئابووری یە
نموونەیەكا گرنگ ڕێكا دهۆك بۆ هەولێرێ یە. ئەڤ ڕێكە نە بتنێ پرۆژەیەكێ ڤەگوهاستنێ یە. ئەڤ ڕێكە دهۆكێ ب باژار و گوندێن دی ڤە گرێددەت و ڕۆلەكێ گرنگ د ڤەگوهاستنا خەلكی دا دبینیت، بەرهەمێن كشتوكاڵی، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ و كەلوپەلێن دی دا.
دەمێ پرۆژەیەكێ گرنگ یێ ڕێكان گیرۆ دبیت، تێچوونا ئابووری نە بتنێ د سنوورێ بودجەیا ئاڤەدانكرنێ دا دمینیت. دەمێ درێژتر یێ گەشتا ڕێكێ، تێچوونا بلندتر یا ڤەگوهاستنێ، خەرجیێن ئۆتۆمبێلان و ئاریشەیێن ڤەگوهاستنا كەلوپەلان كار دكەنە سەر كارساز و كڕیاران.
ئەڤە پرسیارەكا گرنگ بۆ بڕیاردەران پەیدا دكەت: تێچوونا ئابووری یا گیرۆكرنا پرۆژەیێن مەزن یێن ژێرخانێ چەندە؟
ژبەر هندێ، پێدڤییە پرۆژەیێن ژێرخانێ نەبتنێ ل سەر بنەمایێ هندێ بهێنە هەلسەنگاندن كا كار تێدا دچیتە پێش یان نا، بەلكو ل سەر بنەمایێ كارتێكرنا وان ل سەر تێچوونا ڤەگوهاستنێ، كاروچالاكیێن ئابووری، گەهشتنا بازاران، دابینكرنا دەرفەتێن كاری و خۆش بژێوی یان باشیا ئاستێ ژیانا ئابووری خێزانان ژی بهێنە هەلسەنگاندن.
ڕێكەكا كو تێچوون و دەمێ ڤەگوهاستنا كەلوپەلان كێم بكەت، د شیان دایە پشكداریێ د بازارەكێ خۆجهی یێ كاراتر دا بكەت. بەلێ ڕێكەكا گیرۆبووی یا نە تمام بوویی د دەمێ پێدڤی دا، دبیت ئەنجامەكێ بەروڤاژی هەبیت.

چ هاتە سەرێ دەڤەرا پیشەسازی؟

بابەتەكێ دی یێ گرنگ وەبەرهێنانا بەرهەمهێنەرە. دەنگوباس و پلان دانان ل سەر گەشەپێدانا ناڤچەیا پیشەسازی ل دهۆكێ هەبوون. پرسیارا گرنگ ئەڤرۆ نەبتنێ ئەوە كا دەڤەرا پیشەسازی ل سەر كاغەزێ هەیە یان نە، بەلكو ئەوە كاچ ئەنجامێن ئابووری یێن دیار بەرهەم دئینیت.
پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب كاروچالاكیێن زێدەتر یێن بەرهەمهێنانێ یە كو كەلوپەل، دەرفەتێن كاری و بهایێ ناڤخۆیی دروست بكەن.
بەرفرەهكرنا بەرهەمئینانا ناڤخۆیی د شیان دایە پشتبەستنێ ل سەر كەلوپەلێن ژ دەرڤەی پارێزگەهێ دهێن كێم بكەت و ژێدەرێن نوو یێن داهاتی بۆ كارساز و خێزانان دروست بكەت.
دەڤەرەكا پیشەسازی یا كارا پێدڤییە ژێرخانە، كارەبا بەردەوام، ڤەگوهاستن، ئەرد، خزمەتگوزاری و گەهشتنا بازاران دابین بكەت دا كو كۆمپانی ب شێوەیەكێ ڕكابەرانە كار بكەن.
پێدڤییە حوكمەت ب ڕۆهنی دەستنیشان بكەت كا كیژ پیشەسازی ل دهۆكێ ب شێوەیەكێ واقعی و ل سەر بنەمایێ ژێدەران، جهـ، هێزا كاری و گەهشتنا بازاران دشێن گەشێ بكەن.
پێدڤییە پێشكەفتن ب ڕێیا نیشادەرێن ڕۆن بهێتە پێڤان، وەك ژمارەیا كۆمپانیێن كاركەر، وەبەرهێنان، دەرفەتێن كاری، ئاستێ بەرهەمئینانێ، هنارتن، و بەهایێ زێدەكری یێ ناڤخۆیی.
پلانا گەشەپێدانێ نابیت بتنێ وەك پلان بمینیت. پێدڤییە وەلاتی ب باشی ببینن چ هاتیە بجهئینان، چ ماییە نەهاتیە كرن و چ مفایێن ئابووری یێن چاڤەڕێكری هەنە.

پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب دێشبۆردەكا (Dashboard) بهایان و تێچوونا ژیانێ یە

سیاسەتا باش یا ئابووری پێدڤی ب زانیاریێن باش هەیە. بۆ وەلاتیان و بڕیاردەران، ڕەنگە زەحمەت بیت وێنەیەكێ سادە و بەردەوام دابین ببیت كا چاوا تێچوونا ژیانێ ل دهۆكێ دگوهۆڕێت. پارێزگەهـ دكاریت دێشبۆردەكا گشتی یا بهایان و تێچوونا ژیانێ ل دهۆكێ دابین بكەت.
ئەڤ دێشبۆردە دێ‌ چاڤدێرییا بهایێن كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن سەرەكی وەك نان و ئار، برنج، ڕوونێ خوارنێ، كەسكاتی، گۆشت، سۆتەمەنی، كرێیا خانییان، ڤەگوهاستن، كارەبا، چاڤدێرییا ساخلەمیێ، دەرمان و پەروەردهـ دیار بكەت.
ئەڤ دێشبۆردە دشێت گوهۆڕینێن مەهانە یێن بهایان نیشابدەت و هاریكاربیت د دەستنیشانكرنا وان كەلوپەلان دا كو گرانتر دبن و دا بزانین گوهۆرینێن مەزن ل كیڤە ڕوی ددەن.
ژ وێ گرنگتر، ئەڤ دێشبۆردە ناهێت بتنێ بەرسڤا پرسیارا «چ بها زێدەبوویە؟» بدەت. بەلكو پێدڤییە هاریكار بیت د بەرسڤدانا پرسیارا «بۆچی زێدە بوویە؟» ژی دا.
ئەرێ ئەڤ زێدەبوونە ژبەر تێچوونا ڤەگوهاستنێ بوو، یان كێمبوونا كەلوپەلان، یان تێچوونا هاوردەكرنێ، یان گۆڕانكاریا نرخێ دراڤی، یان بهایێن ب كوم (جملە)، یان ڕكابەریا لاواز، یان فاكتەرێن وەرزی، یان ژی تێچوونا ئیداری بوو؟ تێگەهشتن ژ ئەگەران گەلەك یا فەرە، چونكی ئەگەرێن جودا پێدڤی ب چارەسەریێن جودا هەنە.
دێشبۆردەكا ب رێك وپێك و ب باوەر دشێت هاریكاریا هەڤبەركرنا دهۆكێ ل گەل ناڤچەیێن دی یێن هەرێما كوردستانێ بكەت دا كو ئاریشێن نەئاسایی یێن بهایان پێشوەخت بهێنە دەستنیشانكرن بەری ببەنە كێشەیێن مەزنتر.

دامەزراندنا جڤاتا ڕاوێژكاری یا هەلئاوسانێ و تێچوونا ژیانێ

پارێزگەها دهۆكێ دشێت جڤاتەكا ڕاوێژكاری بۆ هەلئاوسانێ و تێچوونا ژیانێ ب هەڤكاریا زانكۆیا دهۆك، دەستەیا ئامارا هەرێما كوردستانێ، دامەزراوەیێن حكومەتێ یێن پەیوەندیدار، نوێنەرێن بازرگانان، و پسپۆرێن سەربەخۆ یێن ئابووری ب دامەزرینیت.
ئارمانج نە شوونگرتنا دامەزراوەیێن حوكمەتێ یێن هەیی یە. بەلكو، ئارمانج كۆمكرنا زانیاریێن ئابووری و داتایێن حوكمەتێ یە ب شێوەیەكێ سیستەماتیكتر.
ئەڤ جڤاتە دشێت ب بەردەوامی پشكنینێ بۆ هەلئاوسانێ، شیانا كڕینا خێزانان، بارودۆخێ بازاری، زنجیرێن دابینكرنێ، تێچوونا ژێرخانێ، ڕسوماتێن حكومەتێ، ڕكابەریێ و بەرهەمئینانا ناڤخۆیی بكەت.
هەروەسا دشێت ڕاسپاردەیێن پڕاكتیكی پێشكێشی پارێزگەهێ بكەت ل سەر بنەمایێ بەلگەهان نەكو گۆمان و مەزەندەكرنان.
زانكۆیا دهۆك و دامەزراوەیێن دی یێن ئەكادیمی دشێن ب ڤەكۆلینان، شڕۆڤەیا ئابووری و هەلسەنگاندنا سەربەخۆ پشكداریێ بكەن.
جڤات دشێت ڕاپۆرتێن بەردەوام بەلاڤ بكەت و گوهۆڕینێن سەرەكی د تێچوونا ژیانێ دا ڕۆهن بكەت و پێشنیارا ڕێكارێن دەستنیشانكری بكەت.

پێداچوون د باج، ڕسومات و تێچوونێن ئیداری یێن نەپێدڤی دا

سێكتەرەكێ دی پێدڤی ب هشیاریا جددی هەەیە: ئەو ڕسومات و تێچوونێن ئیداری نە كو وەلاتی و كارساز ددەن دەمێ سەرەدان یان مامەلەیێ دگەل دامەزراوەیێن حكومەتێ دكەن.
نە هەر ڕسوماتەك كو داهاتی بۆ حوكمەتێ دروست بكەت ب شێوەیەكێ نەچاری مفایەكێ ڕاستەقینە یێ ئابووری پەیدا دكەت.
بۆ نموونە، د هندەك خزمەتگوزاریێن حكومەتێ دا، ڕەنگە وەلاتی ناچار بن پارەیی بدەن بۆ وەرگرتن یان گەهاندنا بەڵگەنامەیان یان ئەنجامێن پشكنینان، د دەمەكێ دا ئەڤ خزمەتگوزارییە دشێن ب ڕێیا پلاتفۆرمێن دیجیتالی ب پاراستی بهێنە دابینكرن.
تێچوون نە بتنێ ئەو ڕسوماتە، بەلێ پارە ب خویە ژ ی. وەلاتی ناچار دبیت پارەیی بۆ ڤەگوهاستنێ بدەت، دەمێ خۆ ژ كاری ببڕیت و د هەندەك حالەتان دا تێچوونا زێدە یا ڤەگوهاستنێ یان ناڤەندگێران بدەت. دامەزراوەیێن حوكمەتێ ژی تێچوونا ئیداری یا بەردەوام هەیە بۆ كۆمكرن، جێبەجێكرن و بۆ كۆمكرنا ڕسوماتێن كێم.
ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو دڤێت بڕیاردەر تنێ تەماشەی داهاتێ كۆمبووی بكەن، بەلكو دڤێت پێداچوونەكا هیر بۆ تێچوونا گشتی یا ئابووری یا وێ ڕسوماتێ ژی بكەن.
ئەگەر تێچوونا كۆمكرن و بڕێڤەبرنا رسوماتەكێ نێزیكی داهاتێ كۆمكری بیت، پێدڤییە بهایێ وێ یێ ئابووری ب جددی بكەڤیتە ژێر پێداچوونێ.
* دكتورا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك

پشكا ئێکێ‌

بـەشـێ (1): ئەگەرێن دەرەكی یێن گرانیێ ل هەرێمێ
گرانی (گرانبوونا بهایان) یا بوویە ئێك ژ مەزنترین ئالۆزیێن ئابووری ل هەنبەر خەلكێ هەرێما كوردستانێ. ل ماوەیێ چەند سالێن بۆرین دا، خێزان ڕوو ب ڕووی گرانبوونا بهایێ خوارنێ، خانووبەران، ڤەگوهاستنێ، چاڤدێریكرنا ساخلەمیێ و كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن دی یێن سەرەكی بووینە.
ئەگەرێن دەرەكی ژ دەرڤەیی هەرێمێ سەرهەلددەن، لێ كارتێكرنەكا ئێكسەر ل سەر بهایێن ناڤخۆیی هەیە، ژبەر پشتبەستنا زێدە یا هەرێمێ ل سەر هاوردەكرنێ ب گشتی. هەرێما كوردستانێ زێدەتر ژ 85% ژ خوارن، دەرمان، كەلوپەلێن مەزاختنێ‌ (Consumer Goods)، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ و ئامیرەیان ژ دەرڤەی وەلاتی دئینیت، ل دەمەكێ كو بەرهەمێ ناڤخۆیی كێمتر ژ 15% ژ پێدڤیێن بازاری پڕ دكەت. ژبەر هندێ، زێدەبوونا بهایێن جیهانی و ئاریشەیێن زنجیرا گەهاندنێ (Distribution Chain) ب ساناهی كار دكەنە سەر بازارێن ناڤخۆیی بێی كو چ ڕێكارێن ڕۆهن بۆ پاراستنا بهایێن ناڤخۆیی هەبن.
گرانی ل وەلاتێن هەڤپشكێن بازرگانی یێن سەرەكی وەك توركیا (35% هەتا 50%) و ئیران (40% هەتا 43%) تێچوونا بەرهەمهێنان، ڤەگوهاستن و هنارتنێ بلندكریە، كو د ئەنجام دا ئەڤ تێچوونە ئێكسەر دكەڤیتە سەر ملێ كڕیاران ل هەرێمێ. زێدەباری ڤێ بلندبوونا بهایێن كەلوپەلێن سەرەكی یێن جیهانی وەك گەنم، ڕوونێ خوارنێ، شەكر، سۆتەمەنیێ ژبەر ئالۆزیێن جیۆپۆلیتیكی، شەڕی ڕۆسیا و ئۆكرانیایێ, گرتنا تەنگاڤا هۆرمۆز خەرجیێن ژیانا ڕۆژانە گەلەك بلندتر كرینە.
ل دووماهیێ، فشارا گوهۆڕینا دراڤی ڕۆلەكێ سەرەكی دبینیت. هەر چەندە بانكا ناڤەندی بهایێ فەرمی یێ دیناری ل سەر 1,300 جێگیركریە، بەلێ بازرگان ناچارن دۆلاری ژ بازارێ ڕەش ب بهایێ 1,450 هەتا 1,530 دیناران بكڕن. ئەڤ جوداهیا 10% هەتا 15% ئێكسەر بهایێ كەلوپەلێن هاوردەكری گرانتر دكەت.
بـەشـێ (2): ئەگەرێن ناڤخۆیی و لاوازیا رێكخستنا ئابووری
ئەگەرێن ناڤخۆیی ڕەنگڤەدانا سست یا هەیكەلێ ئابووریێ هەرێمێنە و نیشانێن نەخۆشیا «دەردێ هۆلەندی» نە، كو تێدا هاتنا داهاتێ پەترۆلێ بهایێ دیناری ب شێوەیەكێ دەستكرد بلند كریە و ڕكابەریا بەرهەمێ ناڤخۆیی كێمكریە. كەرتێن چاندنێ‌ و پیشەسازیێ ل بەرهەمئینانا ناڤخۆیی گەلەك پاشكەفتینە؛ بۆ نموونە، چاندن كێمتر ژ 3% هەتا 5% پشكداریا بەرهەمێ ناڤخۆیی (GDP) یا هەرێمێ دكەت. ژبەر هندێ، هەرێم ب ڕێژەیا زێدەتر ژ 85% پشت ب هاوردەكرنا بەرهەمێن خوارنێ و پێدڤیێن سەرەكی یێن ڕۆژانە گرێددەت كو ئەڤە دبیتە ئەگەر كو هەرێم ل هەنبەر فشارێن بهایێن دەرەكی یا لەرزۆك بیت.
تێچوونا بلند یا سۆتەمەنیێ، ڕێكارێن ئاڵۆز ێن گومركێ د ناڤبەرا پارێزگەهان دا, گەندەلی ل دەرگەهێن سنووری، خەرجیێن كۆگەهان و ڤەگوهاستنێ تێچوونەكا زێدە و نە پێدڤی دادننە سەر كەلوپەلان د بازاری دا، بەری بگەهنە دەستێ كڕیاران. هەروەسا، خەرجیێن بلند یێن كرێیا دوكانان و خانییان ل باژێران زێدەباری پشتبەستن ل سەر موەلیدێن ئەهلی (كو مەهانە 12,000 هەتا 20,000 دینار بۆ هەر ئەمپێرەكێیە) تێچوونا كاركرنا بازرگانی گەلەك بلند دكەن. تێچوونەكا زێدە دداننە سەر هەمی سێكتەرێن ئابووری، كو د ئەنجامدا ئەڤ تێچوونا زێدە ب شێوەیەكێ ئێكسەر دكەڤیتە سەر بهایێ كەلوپەل و خزمەتگوزاریان.
ژ لایەكێ دی ڤە، ئەگەرێن بنەرەت ژی كارتێكرنەكا نەرێنی دكەن. كێشەیێن بەردەوام یێن بودجەی ل گەل حوكمەتا فیدرال ل بەغدا، گیرۆبوونا مووچەیێ فەرمانبەران و پشتبەستنا 80% هەتا 85% ل سەر داهاتێ پەترۆلێ نەئارامیەكا داڕایی یا گەلەك د بازاری دا دروستكریە. نەبوونا هەمەجۆركرنا ئابووری، ئالۆزیێن ڕێنماییان و ڕۆتینا ئیداری بنەگەهێ كەرتێ تایبەت و وەبەرهێنانێ سستكریە.
بـەشـێ (3): سیاسەت و ڕاسپاردە بۆ چاكسازیێ
سیاسەتێن پێشنیاركری بۆ كێمكرنا گرانیێ ل هەرێمێ دابەش دەبن ل سەر ڕێكێن كورت‌مەودا (0–12 مەهـ) و چاكسازیێن رێكخستنێ‌ یێن درێژخایەن (2–10 سال).
د كورت‌مەودادا، پێدڤییە هەڤڕكی د بازاری دا بهێتە زێدەكرن و ڕێ ب یاریپێكرنا بهایان نەهێتەدان. بۆ ڤێ چەندێ، پێدڤییە حوكمەت ب ڕێیا كێمكرنا ئاستەنگان ل بەر كار و بازرگانیێن نووی (New Entrants to the market) و جێبەجێكرنا قانوونێن ڕكابەریێ، قورغكاریێ راگریت. هەروەسا، ئاڤاكرنا سیستەمەكێ دیجیتاڵی بۆ چاڤدێریكرنا بهایان ب ڕێیا داتایان دێ ڕێك ل بەر چاڤدێران ڤەكەت كو بلەز زێدەبوونا سەختە یا بهایان، كێمبوونا كەلوپەلان، یان قورغكاریێ پێشوەخت دەستنیشان بكەن. ئاڤاكرنا ڤی بنەگەهێ داتایی دێ بڕیارێن چاڤدێریێ جێگیر، دروست و زانستی كەت ل شوونا بڕیارێن هەستەكی یان بلەز.
ژ لایەكێ دی ڤە، چاكسازی د سیاسەتا باج و ڕسۆماتان دا ل سەر كەلوپەلێن سەرەكی پێدڤییەكە، چونكی پێدڤییە سیاسەتا باجێ پشتگیریا بەرهەمهێنانێ بكەت نەك تێچوونا كڕیاران زێدە بكەت. لادانا باجا گومركێ و ڕسۆماتێن ئیداری ل سەر خوارنێن سەرەكی، كەرەستەیێن چاندنێ‌ و ئامیرەیێن پیشەسازی دێ بهایێن دووماهیێ بۆ كڕیاران كێم كەت. هەروەسا، ئاسانكاریا باجێ بۆ كارگەهێن ناڤخۆیی دێ وەبەرهێنانا تایبەت هاندەت بێی دروستكرنا گرانیێ.
بۆ بهێزكرنا لۆجستیكا سنووران و نووژەنكرنا گومركێ، دیجیتالكرنا ڕێكارێن گومركێ، كێمكرنا دەمێ پشكنینا كەلوپەلان و دانانا سیستەمەكێ ئێكگرتی ل دەرگەهێن سنووری ل گەل توركیا و ئیرانێ دێ خەرجیێن مەخزەنان و گیرۆبوونا بارێن بازرگانی كێم كەت، كو ئەڤە تێچوونا زێدە ژ سەر ملێ كڕیاران هەلدەگریت.
هەروەسا ، بهێزكرنا پاراستنا جڤاكی بۆ تەخێن هەژار و نووژەنكرنا سیستەمێ پاراستنا جڤاكی یا فەرە. پێدڤییە حوكمەتا هەرێمێ پرۆگرامێ كارتێن دیجیتاڵی یێن خوارنێ (ب تایبەت بۆ 20% ژ تەخێن بێدەرامەت) ل گەل هاریكاریا دارایی یا ئێكسەر و سۆتەمەنیا زڤستانێ دابین بكەت. ئەڤە دێ پاراستنێ دەتە خێزانێن هەژار بێی كو تێكچوونێ د بازارێ ئازاد دا دروست بكەت.
د چاكسازیێن درێژخایەن دا، ب هێزكرنا بەرهەمئینانا ناڤخۆیی د كەرتێن چاندنێ‌ و پیشەسازیێ دا، هەمەجۆركرنا ژێدەرێن ئابووری و كێمكرنا پشتبەستنێ ل سەر داهاتێ پەترۆلێ و باشتركرنا ژێرخانێ (كارەبا بەردەوام و ڕێك و پران) پێدڤیێن سەرەكینە. هەروەسا، بهێزكرنا هەڤكاریا دارایی ل گەل حوكمەتا فیدرال ل بەغدا، ئەنجامدانا چاكسازیێن دارایی ب شێوەیەكێ گشتگیر و هاندانا وەبەرهێنانا كەرتێ تایبەت دێ باوەڕیا ئابووری و سەرمایەگوزاریێ ڤەگەڕینیت.
د ئەنجامدا، گرانی ل هەرێمێ ب پلەیا ئێك ژبەر لاوازیێن هەیكەلێ ئابووری و جوداهیا نێڤبەرا تێچوونا ژیانێ و داهاتێ خێزانانە. ئەڤ ڕێكارە هەمی گرانیێ د شەڤەكێدا كێم ناكەن، بەلێ دێ بنەگەهەكێ قاهیم بۆ ئابوورەكێ ئارامتر، سەربەخۆتر، دادپەروەرتر و گەشەسەندیتر ئاڤا كەن.
* دكتۆرا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك