پیرۆزكرن و ئاهەنگ گێڕان ب مەولوودا پێغەمبەری ب ئێك ژ ئەوان پرسان دهێتە هژمارتن یێن كو گەنگەشەیەكا بەرفرەهـ د ناڤبەرا زانایێن موسلمانان دا پەیداكری، ب تایبەتی كو ئەڤ هەلكەفتە ب ڤی شێوەیێ ئاهەنگ گێڕانا ڕێكخستی د سەردەمێ پێغەمبەری دا (س. خ) و د سەردەمێ سەحابی و تابیعییان دا نە یا نیاسی بوو، پاشی د چەرخێن دویڤ دا دەركەفت و ژ شێوەیەكێ بۆ یێ دی هاتە گوهۆڕین هەتا كو د هندەك جڤاكێن ئیسلامی دا بوویە هەلكەفتەكا دیار یا ئایینی، جڤاكی و ڕەوشەنبیری، زانا د ڤێ دەرباریی دا بۆ دو ئاراستەیێن سەرەكی دابەش بووینە: ئاراستەیەكێ ب مەرج و ڕێسایێن دیاركری ڕێ پێ دایە (ب دروست دیتیە) و ئاراستەیەكێ دی ڕێگری لێ كریە و تایبەتكرنا ڕۆژەكێ ژ سالێ بۆ پیرۆزكرنا مەولوودا پێغەمبەری (س. خ)ب داهێنان (بیدعە) هژمارتییە،. لێ ئەڤ نەلێكی و ناكۆكییە نە ل سەر بنەمایێ حەزژێكرن و مەزنكرنا پێغەمبەرییە (س. خ)، بەلكو ل سەر شەرعییەتا تایبەتكرنا ڕۆژا ژدایكبوونا وییە ب كۆمبوون و ڕێوڕەسمێن ئایینی كو نەهاتییە سەلماندن پێغەمبەر (س. خ) یان سەحابیێن وی ئەڤ چەندە كربیت.
گرنگیا خواندنا ڤێ پرسێ زێدەتر دبیت دەمێ ب مێژوویا باژێرێ هەولێرێ ڤە دهێتە گرێدان، كو ناڤێ وێ ب ئێك ژ بناڤ ودەنگترین ئاهەنگێن مەولوودا پێغەمبەری د مێژوویا ئیسلامی دا هاتیە گرێدان، هەولێر د سەردەمێ «الملك المظفر أبو سعید كوكبری» دا، كو حاكمێ وێ بوو د چەرخێ حەفتێ كۆچی/سێزدەهێ زایینی دا، دیدەڤانێ ئاهەنگ گێڕانەكا بەرفرەهـ یا مەولوودێ بوو كو شێوازەكێ جەماوەری یێ ڕێكخستی وەرگرت، و زانا، فەقەهـ، سۆفی، كەسایەتیێن دیار و خەلكێ ئاسایی بۆ خۆ ڕاكێشان، ژ بەر ڤێ چەندێ هەولێر بوویە وێستگەهەكا سەرەكی د مێژوویا پێشكەفتنا پیرۆزكرنا مەولوودێ دا، هەرچەندە نە باژارێ ئیكێ یێ ئیسلامی بوو كو ئەڤ هەلكەفتە تێدا هاتبیتە نیاسین؛ چونكی قاهیرەیا فاتمی بەری وێ د چەرخێ پێنجێ كۆچی/ یازدەهێ زایینی دا ئاهەنگێن فەرمی یێن مەولوودێ ب خۆ ڤە دیتبوون.
ئێك: مەولوودا پێغەمبەری د ناڤبەرا نەبوونا پیرۆزكرنێ د چەرخێن ئێكێ دا و دەركەفتنا وێ د سەردەمێن دویڤ دا
ژێدەرێن ئیسلامی یێن دەستپێكێ چ بەلگەیان نادەنە دیاركرن كو پێغەمبەری (س. خ) ڕۆژا ژدایكبوونا خۆ پیرۆز كربیت، یان سەحابیان ڕۆژا ژدایكبوونا ئەوی وەكو هەلكەفتەكا سالانە بۆ كۆمبوون و ئاهەنگ گێڕانێ بكارئینابیت، هەروەسا پیرۆزكرنا مەولوودێ ب شێوەیێ وێ یێ نیاسی د سەردەمێ تابیعی و دویڤ كەفتووێن ئەوان ژی دا دیار نابیت، ئەڤ چەندە ئەو بنەمایە یێ كو زانایێن ڕێگریكەر پشت پێ بەستین، چونكی ئەوان وەسا دیتیە كو تایبەتكرنا ڕۆژەكا دیاركری ژ سالێ ب پەرستنەك یان كۆمبوونەكا ئایینی پێدڤی ب بەلگەیەكا شەرعی یا تایبەت هەیە.
سەبارەت ب پیرۆزكرنا مەولوودێ ب شێوازێ خۆ یێ مێژوویی یێ نیاسی، ئەڤە د چەرخێن دویڤ دا دەركەفتیە، ژێدەرێن مێژوویی ئاماژەیێ ب وێ چەندێ ددەن كو فاتیمیان ل مسرێ كۆمەڵەكا ئاهەنگان یێن گرێدای ب مەولوودا پێغەمبەری (س. خ) و ئەهلێ مالا ئەوی: (علی بن ابی طالب وفاطمە الزهرا‌و والحسن والحسین (رضی الله عنهم) (ڕازیبوونا خۆدێ ل سەر ئەوان بیت) و خەلیفەیێن فاتمی دگێڕان و ئەڤ هەلكەفتە بوونە پشەك ژ ڕێوڕەسمێن فەرمی یێن دەولەتێ ل قاهیرەیێ، لەوما، دانەپاڵدان و گرێدانا «ئێكەم ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ» ب هەولێرێ ڤە ب شێوەیەكێ ڕەها ژ ڕوویێ مێژوویی ڤە نە یا دروستە؛ چونكی قاهیرەیا فاتمی د دەمی دا پێش وێ كەفتیە.
لێ ئاهەنگ گێڕانا فاتمیان د سروشتێ خۆ دا ژ یا هەولێرێ جوداتر بوو، د لایەنەكێ گرنگ دا ئەو ئاهەنگ گێڕانەكا فەرمی بوو كو ب كۆشكا فاتمیان و شەرعییەتا سیاسی و ئایینی یا دەولەتێ ڤە گرێدای بوو، د دەمەكێ دا هەولێرێ د سەردەمێ حاكمێ خۆ «المظفر أبو سعید كوكبری» (مرن ٥٤٩ – ٦٣٠ كۆچی / ١١٥٤ – ١٢٣٣ زایینی) دا قۆناغەكا ڤەگۆهاستنا مەولوودێ بۆ شێوەیەكێ جەماوەریتر و بەرفرەهتر ب خۆ ڤە دیت و بوویە هەلكەفتەك كو زانا، سۆفی، كەسایەتیێن دیار و خەلكێ ئاسایی تێدا پشكدار دبوون و ل گەل دا خوارن (الولائم)، خێركرن، شیرەت و پەسنێن پێغەمبەری دهاتنە پێشكێشكرن؛ لەوما گرنگیا هەولێرێ د پێشینەییا دەمی دا نینە، بەلكو د پێشخستنا شێوازەكێ نوی یێ ئاهەنگ گێڕانا مەولوودێ دایە د ناڤ ژینگەها سوننی دا.
دو: هەلوەستێ زانایێن ڕێپێدەر هژمارەكا زانایان چوونە سەر وێ باوەڕیێ كو ئاهەنگ گێڕان ب مەولوودێ یا دروستە ئەگەر ژ كارێن حەرامكری و سەرپێچیێن شەرعی ڤالا بیت و مەرەم ژێ بیرئێخستنا موسلمانان بیت ب ژیاننامەیا پێغەمبەری (س. خ) و ڕەوشتێن ئەوی، سەلاوەتدان ل سەر ئەوی، خواندنا قورئانێ، پێشكێشكرنا خوارنێ، خێركرن، و فێركرنا خەلكێ ب ژیاننامە و ڕەوشتێن ئەوی.
ژ دیارترین ئەو زانایێن كو ڕێ ب مەولوودێ داین یان ب ڕوویەك ژ ڕوویێن خێرێ دیتی، «ابن حجر العسقلانی» (مرن ٨٥٢ كۆچی / ١٤٤٩ زایینی) و»جلالادین السیوطی» (مرن ٩١١ كۆچی / ١٥٠٥ زایینی) بوون، ل گەل جوداهییا دەستەواژەیێن وان د وەسفكرن و دیاركرنا مەرجێن وێ دا، بەلگەیا ئەڤان زانایان مەرج نەبوو ل سەر وێ چەندێ ئاڤا ببیت كو ئەڤ ئاهەنگ گێڕانە سوننەتەكا پێغەمبەری یە، بەلكو ل سەر وێ بنەمایێ بوو كو كۆمبوون بۆ كارێن كو د بنەڕەت دا دروست و شەرعینە، د شیان دایە د دروست بن ئەگەر چ قەدەغەكریێن شەرعی د گەل دا نەبن.
ژ ئەوان بەلگەیێن كو زانایێن ڕێپێدەر پشت پێ بەستین، فەرموودەیا پێغەمبەرییە (س. خ) دەربارەیی ڕۆژیگرتنا ڕۆژا دوشەمبیێ، دەمێ پرسیار لێ هاتیەكرن، گۆتیە: «ذلك یوم وُلدت فیه – ئەو ڕۆژەكە ئەز تێدا ژ دایك بوویمە». هندەكان د ڤێ فەرموودەیێ دا بەلگەیەك دیتیە ل سەر شەرعییەتا سوپاسیكرنا خۆدێ ل سەر نیعمەتا ژدایكبوونا وی (س. خ)، هەر چەندە پێغەمبەری (س. خ) ئەڤ چەندە ب ڕۆژیگرتنێ دەربڕیە نە ب ڕێكخستنا ئاهەنگەكا سالانە، هەروەسا هندەكان پشت بەستییە ب وێ ڕێسایێ كو ئامراز و دابونەریت حوكمێ پەرستنێن پەتی وەرناگرن و كۆمبوون ل سەر خواندنا ژیاننامەیێ، خێركرن و پێشكێشكرنا خوارنێ دشێن ژ كارێن ڕێپێدای یان موستەحەب بن ل گۆرەی مەرەم و ناڤەڕۆكێ.
«السیوطی» دەربڕین ژ ڤی ئاراستەیی كریە دەمێ كو كۆمبوونا مەولوودێ، ئەگەر بتنێ ل سەر خواندنا قورئانێ، گێڕانا بۆیەرێن ژیاننامەیێ و پێشكێشكرنا خوارنێ و تشتێن ب ڤی ڕەنگی بیت، ب كارێن دكەڤنە د دەرگەهێ خێرێ دا هژمارتیە، و هندەك ژ شێوەیێن وێ ب «بیدعەیا باش» وەسف كرینە، ژ بەر كو د سەردەمێ پێشینان (سلف) دا نەبوونە لێ كارێن شەرعی بخۆ ڤە دگرن.
ل سەر ڤی بنەمایێ، پیرۆزكرنا مەولوودێ ل دەڤ ڕێپێدەرا نابیتە پەرستنەكا سەربخۆ یا نوی، بەلكو هەلكەفتەیەكە دهێتە بكارئینان بۆ كارێن كو د بنەڕەت دا شەرعینە؛ لەوما حوكم ل دەڤ وان ل گۆرەی ناڤەڕۆكا ئاهەنگێ دهێتە گۆڕین: ئەگەر قورئان، ژیاننامە، خێر، پێشكێشكرنا خوارنێ و سەلاوەتدان ل سەر پێغەمبەری (س. خ) تێدا هەبیت و چ زێدەگاڤی و كارێن حەرامكری تێدا نەبن، دكارن بێژن كو دروستە.
سێ: هەلوەستێ زانایێن ڕێگریكەر
د بەرانبەر ڤێ چەندێ دا، زانایێن دی وەسا دیتینە كو تایبەتكرنا ڕۆژا مەولوودا پێغەمبەری (س. خ) ب ئاهەنگەكا سالانە نە ژ پێغەمبەری (س. خ) و نە ژ سەحابیان هاتیە سەلماندن، و ژ بەر ڤێ چەندێ دروست نینە بێخنە د ناڤ ئایینی دا. ئەڤ ئاراستەیە پشت ب بنەمایێ ‹تەوقیفی› (راوەستیان ل سەر دەقان) د پەرستنان دا دگرێدەت، هەروەسا ب وان فەرموودەیان یێن كو ڕێگریێ دكەن ل داهێنانا تشتێن كو د ئایینی دا نینن، وەكو گۆتنا وی (س. خ): «من أحدث في أمرنا هذا ما ليس منه فهو رد – هەر كەسێ د ڤی كارێ مە دا داهێنانەكێ بكەت كو ژێ نەبیت، ئەو دێ هێتە ڕەتكرن» و گۆتنا وی: «وكل بدعە چلالە – و هەمی داهێنانەك/بیدعەیەك بەرزەبوونە».
ژ دیارترین ئەو زانایێن كو گەنگەشەیا ڤێ پرسێ كرین،» أبو إسحاق الشاطبی» (مرن ٧٩٠ كۆچی / ١٣٨٨ زایینی) د پەرتووكا خۆ (الاعتصام) دا و «ابن تیمیە» (مرن ٧٢٨ كۆچی / ١٣٢٨ زایینی) د پەرتووكا خۆ (اقتضاء الصراط المستقيم لمخالفة أصحاب الجحيم) دا نە، پاشی زانایێن ئاراستەیێ سەلەفی د چەرخێن داویێ دا. ئەڤ زانایە وەسا دبینن كو حەزژێكرنا پێغەمبەری (س. خ) پێدڤی ب دروستكرنا هەلكەفتەیەكا ئایینی یا نوی نینە، بەلكو د دویڤچوونا سوننەتا وی، زۆركرنا سەلاوەتان ل سەر وی، فێركرنا ژیاننامەیا وی و كاركرن ب ڕەوشتێن وی دا دیار دبیت.