تاوانا كۆمكوژیا ئێزدیان ل سێی تەباخا سالا ٢٠١٤ د دیرۆكا هەڤچەرخ یا ڕۆژهەڵاتا ناڤین دا دهێتە هژمارتن ب ئێك ژ تاریترین و درندانەترین لاپەڕێن تاوانێن دژی مرۆڤایەتیێ. ئەڤ ڕەشكوژیە د ناڤ كولتوور و دیرۆكا جڤاكا ئێزدی دا ب «فەرمانا ٧٤» ێ‌ دهێتە نیاسین، ئەڤە ژی وێ واتەیێ ددەت كۆ دیرۆكا ئێزدیان یا تژییە ژ تەڤكوژی و قڕكرنان.
ڕێكخستنا تیرۆرستی یا داعشی (دەولەتا ئیسلامی ل ئیراق و شامێ) ل رۆژا سێی تەباخێ بەری 12 سالان هێرشەكا سەربازی و ئایدیولۆژی یا پێشوەخت پلانكری ل دژی پێكهاتەیێ ئایینی و نەتەوەیی یێ ئێزدی ئەنجام دا. رەهەندێن ڤێ تاوانێ ژ سنوورێن كۆمكوژی و تاوانەكا سەربازی دەربازبوون؛ ب هزاران زەلام و گەنجێن ئێزدیان هاتنە ژناڤبرن و د ناڤ گۆڕێن ب كۆم دا بەرزەكرن، زێدەتر ژ ٦٠٠٠ هزار ژن و كچ هاتنە ڕەڤاندن و وەك كۆیلەیێن سێكسی د بازاڕان دا هاتنە فرۆتن و پتر ژ ٣٠٠٠٠٠ هزار كەسان ژ ئاخا خۆ هاتنە دەرئێخستن و بەر ب پاشەرۆژەكا نەدیار ڤە رەڤین. گەلەك جاران ئەڤ پرسیارە دهێتەكرن: بۆچی ب ڤی رەنگێ هۆڤانە و د چەرخێ بیست و ئێكێ دا جارەكادی ئێزدی هاتنە جینۆسایدكرن؟. ئێزدیان وەك قوربانی چ تاوان كربوون كو داعش وان ب دڕەندانەترین شێوە جینۆساید بكەت؟ ئەڤ نڤێسینە دێ ب شێوەیەكێ كویر و هویر ل دۆر رەه و ریشالێن ڤێ كەربوكینێ بیت یێن كۆوبووینە ئەگەرێ ڤێ كۆمكوژیا هندە یا مەزن كو مەترسییەكا مەزن بكەڤیتە سەر پێكهاتەیێ ئێزدی ژ هەمی لایەنێن جڤاكی، ئایینی، نەتەوەیی، ئابووری و سیاسی ڤە.
فاكتەرێ ئایدیۆلۆژی ـ
ئایدۆلۆژیا توندڕەو یا كەربوكینا ئایینی:
دا ئەم پتر د هۆكارێن سەرەكی یێن جیۆسایدا ئێزدیان بگەهین، پێدڤیە بەری هەر تشتی ئەم شرۆڤەیەكا ئایدۆلۆژیا سەلەفی-جیهادی یا داعشێ بكەین. داعشێ وەك رێكخستن تێگەهەشتنەكا هشك و توند یا سەلەفی بۆ ئایین و شەریعەتێ هەی. د جیهانبوونا داعشێ دا، كەمینەیێن ئایینی دهێنە پۆلینكرن بۆ چەند ئاستەكان. مەسیحی وەك «ئەهلێ پەرتووكێ» (أهل الكتاب) دهێنە دیتن و ب مەرجێ دانا «جزیێ» یان موسلمانبوونێ، ژیانا وان دهێتە پاراستن. بەلێ داعشێ باوەڕی و ئایینێ ئێزدیان ب تەڤایی وەك «كفر» و «پەرستنا شەیتانی» ددیت. لەوما ژی داعشێ وەك رێكخستنەكا سیاسی و سەربازی ئێزدی وەك خۆدان ئایینەكێ ڕەسەن یێ مۆنۆتیستی (ئێك ،ـ خۆدایی) نەددیتن، بەلكی وەك «مشرك» و «مرتد» پێناسە دكرن. ل سەر بنەمایێ ڤێ دیتنێ و شرۆڤەكرنا وان بۆ شەریعەتێ فەرمان هاتەدان كو چ بژاردەیەكا دی بۆ ئێزدیان نینە ژبلی ئیسلامبوونا ب زۆری یان كوشتن و ژناڤبرنا وان.
داعشێ نەتنی ب ئاخڤتن، بەلكو ب كریار ژی و ب شێوەیەكێ سیستەماتیك د ڕاگەهاندنا خۆ یا فەرمی دا جینۆسایدا ئێزدیان بەڵگەدار كر. وەك د ژمارا (4) یا كۆڤارا فەرمی یا وان دا ب ناڤێ «دابق» ب ڕۆن ئاشكرا و شانازی ڤە دیاركر كو وان كۆیلایەتی زیندی كریەڤە ب رێیا گرتن، كڕین و فرۆتنا ژن و كچێن ئێزدی. وان دیاركر كو پارڤەكرنا ژنێن ئێزدی وەك «السبایا» (دەستكەفتێن جەنگی) ل سەر چەكدارێن وان، ئەركەكێ ئایینی بوو دا كو رێ ژ لادانا ئەخلاقی بگرن د ناڤ چەكدارێن خۆ دا! ئەڤە نیشاددەت كو تاوانێن دەستدرێژیا سێكسی و كۆیلایەتی نە كارەكێ سەربخۆ یێ چەند بەرپرس و چەكداران بوو، بەلكی پلانەكا پێشوەخت یا ئایدیۆلۆژی یا دارێژتی و ڕێكخستی بوو بۆ هەڕفاندنا كەرامەت و ناسنامەیا جڤاكا ئێزدی.
فـاكتەرێ دیـرۆكـی ـ
مێژوویا فەرمانان و لاوازییا پێگەهێ جڤاكی:
كۆمكوژیا سالا ٢٠١٤ێ نە ڕویدانەكا بێ پاشخانە و بێ ڕەهـ و ریش بوو، بەلكی گرێدایی بەردەوامیا مێژوویی یە یا هێرش و هەوێن قڕكرنا ئێزدیان بوو ل جوگرافیا ئێزدیان. جڤاكا ئێزدی بەری سالا ٢٠١٤ێ د درێژاهیا مێژوویا خۆ دا تووشی ٧٣ فەرمانێن قڕكرنێ بوویە د سەردەمێن جودا یێن دەولەتا ئوسمانی، میرنشینێن دەڤەرێ و دەستهەلاێن جودا دا. ئەڤ مێژوویا پڕ ژ ئازار بوویە ئەگەرێ هندێ‌ كو ئێزدی ب ئاوایەكێ بەردەوام بكەڤنە د ناڤ گۆشەگیریەكا جوگرافی و جڤاكی دا و د دەڤەرێن سنوورداركری یێن ئاسێ دا، وەك چیایێ شنگالێ و لالش، داكو بشێن بەرگریێ ژ خۆ بكەن و خۆ بپارێزن.
پێش ساڵا ٢٠١٤ هەستەكا ڤەشارتی یێ نەژادپەرستی و ئایینی د ناڤبەرا هندەك ژ پێكهاتەیێن جیرانێن عەرەبێن سوننە د دەڤەرێن دەوروبەرێن شنگالێ دا، وەك بەعاج و تەلەعفەر، ل بەرانبەر ئێزدیان دروست ببوو. دەمێ ڕێكخستنا داعش هاتی ئەڤ هەستە ب ساناهی هاتە بكارئینان. بەشەك ژ خەلكێ دەوروبەر بوونە هۆكارێ سیخوڕیێ و هاریكاریا چەكدارێن داعشێ كرن و ڕێ بۆ ئەنجامدانا جینۆسایدێ ب شێوەیەكێ بلەز و پلانكری ل دژی ئێزدیان خۆشكر.
گـرنگییا ستراتیجی و جـیۆ –
عـەسكەری یـا شنگالێ
ئێك ژ مەزنترین هۆكارێن كو ئاسانكاری بۆ داعشێ كرى هەتا د كێمتر ژ ٢٤ دەمژمێران دا كۆنترۆلا دەڤەرەكا زۆر بەرفرەهـ بكەت، تێكچوونا سسیتەمێ ئەمنی و ڤالاتیا دەستهەلاتێ بوو ل سنوورێ پارێزگەها نەینەوا. داعشێ پێكۆلەكا مەزن دكر دەڤەرا شنگالێ ژ گوند و باژێران د ناڤبەرا تەلەعفەر و سنووڕێ سووریێ پاقژ بكەت ژ هەر پێكهاتەیەكا نەسوننە.
شنگالێ وەك دەڤەرەك كۆ گرێدایی ناسنامەیا ئێزدیاتی بوو نە بتنێ گرنگییەكا سەربازی و سیاسی بۆ داعشێ هەبوو، بەلكی د هەمان دەمی دا مفایەكێ ستراتیجی یێ زۆر مەزن بۆ پرۆژێ «خەلافەتێ» هەبوو. شنگال دكەڤیتە سەر سنوورێن نێڤدەولەتی یێن ئیراق و سوریێ و نێزیكی توركیا یە، ب كۆنترۆڵكرنا شنگالێ، داعشێ شیا جادا سەرەكی یا د ناڤبەرا باژارێ ڕەققە، پایتەختێ وان ل سووریا و مووسل، پایتەختێ وان د ئیراقێ دا، گرێ بدەت و هۆسا ژی هاتنوچوون و ڤەگوهاستنا چەكی، سۆتەمەنی و چەكداران ب ئاسانی ئەنجامبدەت و دەستكەڤتیێن سیاسی د نەهێلانا سنووران دا و ئێكگرتنا هەردو دەولەتێن سووریا و ئیراق د ئێك دەولەتا ئیسلامی دا ڕابگەهینیت.
كۆنترۆلكرنا چیایێ شنگالێ ئاستەكێ بلند و پایەكێ سەربازی ددا داعش وەك رێكخستنەكا عەسكەری، سیاسی و ئایدیولۆژی. داعش دترسیا كو ئەگەر چیایێ شنگالێ د دەستێن هێزێن دژبەر دا بمینیت، دێ بێتە كارتەكا مەزن بۆ بڕینا ڕێكێن وان یێن لۆجستی. لەوما ژی وێ هەمی شیانێن خۆ بكارئینان دا بشێت چیایی كۆنترۆل بكەت و خەلكێ وێ یێ ئێزدی كو ژ لایێ ئایینی، نەتەوەیی، رەگەزی و كولتووری ڤە ژ وان جودا بوویە و دگەل هزر و دیتنێن وان نەبوویە، بگرن و ژناڤ ببەن.
ئـارمـانجێن جـڤاكـی و
دەروونــی یێن فـەرمـانـا ٧٤ێ
داعشێ وەك رێكخستنەكا سیاسی باوەری ب وێ چەندێ هەبوو كو بۆ ژناڤبرنا جڤاكا ئێزدی، پێدڤی ناكەت هەمی تاكێن وی بكوژیت، بەلكی تێكدانا نرخ و بهایێن جڤاكی و دەروونی بەسسە بۆ ژناڤبرنا ئێزدی وەك ئایین و نەتەوە.
ئەڤ خشتەیە زنجیرا كریارێن داعش نیشان ددەت كا چاوا وێ پێشوەخت پلان دانابوو دا پیرۆزییێن جڤاكا ئێزدی تێكبدەت دا هەستا هەبوونێ د ناڤ تەڤاهییا جڤاكا ئێزدیان دا ژناڤببەت. ئەڤە ژی بۆ مە دیار دكەت كۆ فەرمانا ٧٤ێ یا سالا ٢٠١٤ێ ل دژی ئێزدیان نە ڕویدانەكا سەربازی یان هەڵسوكەوتەكێ هەڕەمەكی بوو، بەلكو جینۆسایدەكا ڕێكخستی و پلانكری و فرەرەهەند بوو.
پشتی بوورینا 12 سالان ب سەر ڤێ كۆمكوژیێ دا، دانپێدان ب ڤێ تاوانێ وەك جینۆساید ژ لایێ جڤاكا نێڤدەولەتی و دادگەهكرنا تاوانباران، نەتنێ پێنگاڤەكا گرنگە؛ بەلكی چارەسەركرنەكا سیاسی و یاسایی یە بۆ گەرەنتیكرنا نەدوبارەبوونا فەرمانەكا دی و پێدڤی ب دابینكرنا ئاساییشا سەربخۆ، بهێزكرنا ژێرخانەیا جڤاكی و ئابووری یا شنگالێ و پاراستنا ناسنامە و كەرامەتا جڤاكا ئێزدی ل سەر ئاخێ‌ و د ناڤ پیرۆزییێن وان دا.
ل دویڤ راپۆرتێن ڕێكخراوێن نێڤدەولەتی و ڤەكۆلینێن مەیدانی رەوشا جڤاكێ ئێزدی پشتی دەربازبوونا 12 سالان ل سەر تاوانا قڕكرنێ هێژ گەلەك گرفت و كێشە ڕویبروی قوربانییێن فەرمانا حەفتێ چارێ بووینە، وەك كو هێژ ژئەگەرێ نەبوونا سەقامگیریا ئەمنی و خزمەتگوزاریێن بنگەهین ل دەڤەرێن شنگالێ نێزیكی ٥٠٪ ژ خەلكی د كەمپێن ئاوارەیان دا دژین ل دەڤەرێن هەرێما كوردستانێ و هەتا نها شنگال نەكەفتیەل ژێر ئێك دەسهەلاتا ئەمنی و ئیداری؛ هێزێن جوداجۆدا یێن چەكدار و ململانێیا هەرێمایەتی وەك ئاستەنگەكا مەزن ڕاوەستیاینە د ڕێیا ڤەگەڕیانا خەلكی دا.
ل سەر بنەمایێ ئامارێن فەرمی، زێدەتر ژ ٢٠٠٠ ژن و زارۆكێن ئێزدی هێشتا چارەنڤیسێ وان نەدیارە و ووندا بووینە، ئەڤە ژی برینەكا كویڕا جڤاكی و دەروونی ل دویڤ خۆ هێلایە.
هەتا نها زێدەتر ژ ١٥ پەرلەمان و ڕێكخراوێن نێڤدەولەتی ب شێوەیەكێ فەرمی تاوانا ل دژی ئێزدیان، ئانكو فەرمانا حەفتێ و چارێ، هاتیە ئەنجامدان وەك جینۆساید ناساندییە.
راستە پەرلەمانێ ئیراقێ قانوونا رزگاربوویێن ئێزدی پەسەندكریە بۆ دابینكرنا قەرەبووكرنا مادی و مەعنەوی بۆ ژن و كچێن رزگاربوویی، لێ ڤێ قانوونێ چ بهایێ خۆ نینە و نەشیایە قەرەبوویا قوربانییان ب چ شێوەیەكی بكەت و خەلكی ڤەگەرینیتە سەر گوند و دەڤەرێن خۆ. ئانكۆ هێژ ڤالاتییەك یاسایی ل بەرانبەری قوربانییان هەیە كو پێدڤیە پتر قانوونێن دادپەروەر دەركەڤن و مافێن قوربانییان بهێنە دەستەبەركرن. هەرچەندە هندەك دادگەهێن ئەلمانی و ئەورۆپی هندەك تاوانبار سزا داینە ژی و هەروەسا تیما UNITAD یا نەتەوەیێن ئێكگرتی بەلگەنامە كۆمكرینە بۆ دادگەهكرنا تیرۆرستێن داعش، لێ مخابن تا نها چ دادگەهێن بسپۆر دان ب ڤێ تاوانێ نەدایە.
جینۆساید نەتنێ كوشتنا هژمارەكا مەزن یا مرۆڤایە، بەلكی كارتێكرنێن جینۆسایدێ یێن جڤاكی، دەروونی، سیاسی و ئابووری گەلەك مەزنتر و گرانترن ژ كوشتنێ ب خۆ. چونكی ب سەدان هزاران قوربانی ژ ئەگەرێ فەرمانا حەفتێ و چارێ یێن ئاوارەبووینە ئەورۆپا یان هێژ یێ د ناڤ كەمپان دا ل ژێر مەرجێن دژوار و نە مرۆڤایەتی دا دژین. ئێزدی وەك پێكهاتەیەكێ ئایینی و نەتەوەیی یێ جودا ڤێگاڤێ یێ د بن گەفا ژناڤچوونێ دا، چونكی وەڕار و بەردەوامبوونا هەبوونا ئێزدیان گرێدایی پیرۆزی و ئاخا وانە، ئانكو دویركەفتن ژ ئاخێ پشتی چەند نفشەكان، مەترسییا ژناڤچوون و نەمانا وان مەزنتر لێدكەت. جڤاكێ ناڤ كەمپان ژ لایێ جڤاكی و دەروونی ڤە یێ لاواز و نەخۆشە. ڤێگاڤێ ژی ئەو جڤاكا ئێكگرتی و ساخلەم یا ل بەری جینۆسایدا ئێزدیان ب چ شێوەیەكی نە ئەو جڤاكی ڤێگاڤێ د كەمپان دا دژیت و چارەسەریا دەروونی و جڤاكی بۆ نەهاتیەكرن. پێدڤیە پتر خزمەتگوزاری بۆ قوربانییان بهێنە دابینكرن و ژێرخانێ دەڤەرێن قوربانییان ژ نەخۆشخانە، قوتابخانە، ئاڤ و كارەب بهێنە دروستكرن. تیمێن بسپۆر یێن نێڤدەولەتی و هەرێمی بهێنە دورستكرن دا بشێن وان قوربانییێن هێژ دبەرزەنە و د دەستێن تێرۆرستان دانە، بهێنە رزگاركرن. دادپەروەری و لێپرسین ب دادگەهكرنا تەڤایا تاوانباران د دادگەهێن نشتیمانی نێڤدەولەتی دا بهێنەكرن دا تاوانێن وەسا جارەكا دی دوبارە نەبنەڤە.