كێشەیا كوردی ل توركیا دەربازی قووناغەكا نوی بوو كو ژ هەمی قووناغێن بەرێ جوداتر دیار دبیت؛ پشتی چەندین دەهكەیان ژهەڤڕكییا چەكداری و سیاسەتێن ئاسایشێ، خالا سەرەكی یا گەنگەشەیێ هێدی هێدی ژ پرسیارا «ب دووماهی ئینانا توندوتیژیێ» گوهۆڕی بۆ پرسیارەكا ئاڵۆزتر: قووناغا پشتی چەكی دێ چاوا ژ لایێ قانوونی و سیاسی ڤە هێتە ڕێكخستن؟
د ڤی چارچووڤەیی دا، پڕۆژە قانوونەكا ژ ١٢ ماددان پێكهاتی هاتە پێش، كو د ڕاگەهاندنێ دا ب ناڤێن جودا دهێتە نیاسین، وەك قانوونا پرۆسەیێ یان قانوونا توركیا یا بێ تیرۆر. ئەڤ پڕۆژە قانوونە پشتی رێڕەوەكا سیاسی یا درێژ گەهشتە پەرلەمانێ توركیا، كو تێدا لژنەیەكا پەرلەمانی ب ناڤێ لژنەیا تەبایییا نیشتمانی و برایینی و دیمۆكراسیێ» هاتبوو پێكئینان. گەنگەشەكرنا ڤی پڕۆژەی د ناڤ لیژنەیا داد دا د ناڤبەرەكا توند یا سیاسی دا دەسپێكر، كو ئەڤە ژی هەستیارییا بابەتێ د پەرلەمانی دا نیشاددەت.
قانوونا نەلێبۆرینا گشتی یە: رامانێن «پاشخستنێ» ئێك ژ گرنگترین خالێن قانوونی یێن دڤێت ل سەر ڕابوەستین ئەوە كو ئەڤ پڕۆژە قانوونە خۆ وەك لێبۆرینەكا گشتی و تمام نادەتە نیاسین، بەلكو وەك «چارچووڤەیەكێ قانوونی یێ ب مەرج» بۆ چارەسەركرنا شوونوارێن دادوەری یێن پشتی ب دووماهی هاتنا چالاكیێن چەكداری. ل ڤێرە جوداهییەكا قانوونی یا مەزن د ناڤبەرا «لێبۆرینێ» و «پاشخستنا ڤەكۆلینێ یان بجهئینانا سزایی» دا هەیە.
لێبۆرین بەرپرسیارەتییا تاوانكاری ژ رێ دبەت، بەلێ «پاشخستن» بنیاتێ قانوونی یێ سزایی دپارێزیت و تەنێ بجهئینانێ بۆ دەمەكێ دیاركری و ب مەرج ڕادوەستینیت. ئەڤ هەلبژارتنا یاسایی رامانەكا سیاسی یا ژیرانە ل پشتە؛ رێ ددەتە دەولەتێ كو هندەك چین و تەخان دوبارە د ناڤ جڤاكی دا تێكەل بكەت بێی كو دەستبەرداری بەرپرسیارەتییا قانوونی ببیت ب رەنگەكێ گشتی. هەروەسا مفاوەربگرن ژ ڤێ قانوونێ نە ب شێوەیەكێ «ئۆتۆماتیكی» یە، بەلكو یا گرێدایە ب بڕیارا جڤاتا ئاسایشا نیشتمانی یا توركیا، ئەڤە ژی مافێ قانوونی ب روودانەكا سیاسی و ئاسایش یا پێشوەخت ڤە گرێددەت.
ئاریشەیا گرێدانا دادگەهێ ب بڕیارێن ئاسایشێ ڤە
ژ دیدەگەهەكا قانوونی، ئەڤ رێكارە پرسیارەكا گرنگ ل سەر قانوونێ پەیدا دكەت: كەنگی كاراكرنا قانوونەكا سزایی دێ بیتە باڕمتە د دەستێ راپۆرتەكا ئاسایشێ دا؟ هەر چەندە مافێ دەولەتێ یە پشتڕاست بیت ژ ب دووماهی هاتنا چەكداری، لێ حنێرا ڕاستەقینە د «بێلایەنیا پیڤەران» دایە. ئەگەر دەستهەلاتا سازیێن ئاسایشێ ببیتە دەستهەلاتەكا رەها و بێی چاڤدێرییا قانوونی یا شەفاف، وی دەمی روحا قانوونێ دێ وندا بیت.
جوداكرنا بەرپرسیارەتیێ:
داخوازیێن دادپەروەریێ
خالەكا ئەرینی د پڕۆژەی دا ئەوە كو پرەنسیپێ «جوداكرنا بەرپرسیارەتیێ» پەیڕەو دكەت. ئانكو مامەلەیێ ل گەل هەمی ئەندامێن رێكخراوێ وەك ئێك ناكەت، بەلكو جوداهییێ دكەتە د ناڤبەرا رۆل و جۆرێ تاوانان دا. سەركردێن بلند و ئەوێن دهێنە بناڤكرن ب ئەنجامدەرێن تاوانێن مەزن، ناڤەرۆكا ڤێ قانوونێ وان ناگریت. وەسا دهێتە دیتن كو ئەڤ هەڤسەنگییە پێدڤی یە دا كو ئاشتی نەبیتە رێیەك بۆ دەربازبوونا تاوانبارێن مەزن ژ سزایی و د هەمان دەم دا دەرگەهێ زڤرینێ بۆ وان ڤەكەت یێن كو دەستێن وان ب خوینا كەسێن سڤیل سۆر نەبووین.
دەمیرتاش و یۆكسەكداگ:
تاقیكرنا نییەتان
هەستیارییا بابەتێ پتر دیار دبیت دەما ئەم دگەهینە دۆسەیێن سیاسەتمەدارێن زیندانكری، وەك سەلاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یۆكسەكداگ. پرسیار ل ڤێرە تەنێ ئەوە نینە كا قانوون وان دگریت یان نە، بەلكو پرسیار ئەوە: ئەرێ دروستە كێشەیا سیاسەتمەدارێن هەلبژارتی د ناڤ چارچووڤەكێ ئاسایشێ یێ تایبەت ب چەكداری دا بهێتە چارەسەركرن؟.
تێكهەلكرنا خەباتا سیاسی یا قانوونی ل گەل چالاكیێن چەكداری كەلێنەكا مەزنە. لەوما ئازادكرنا ڤان سیاسەتمەداران دڤێت وەك پێگرییەكا قانوونی و مافێن مرۆڤی و ب گۆرەی بڕیارێن دادگەها ئەورۆپی بهێتە دیتن، نە وەك «تەنازولەكا سیاسی» د ناڤ رێككەفتنەكا ئاسایشێ دا.
هەرێما كوردستانێ:
خواندەنەكا ستراتیژی یا هێمن
مرۆڤ نەشێت ڤان گوهۆڕینان تەنێ وەك بابەتەكێ ناڤخۆیی یێ توركیا ببینیت؛ كێشەیا كوردی ب رەنگەكێ جوگرافی و سیاسی ل گەل ئیراقێ‌، سووریا و ئیرانێ یا گرێدایە.
١. پشتەڤانییا سەقامگیریێ: مەرەما هەرێما كوردستانێ د وێ چەندێ دایە كو پشتەڤانییا هەر رێڕەوەكێ بكەت كو توندوتیژیێ ب دووماهی بینیت، چونكو ئارامییا توركیا كارتێكرنەكا ئەریینی ل سەر ئاسایش و ئابوورێ هەرێمێ دكەت.
٢. ناسنامە و سیاسەت: ئاشتییا ڕاستەقینە نە ب واتایا ژ ناڤبرنا ناسنامەیا نەتەوەیی و كولتووری یا گەلێ كوردە، بەلكو ب واتایا ڤەگوهاستنا هەڤڕكیێ یە ژ مەیدانا سەربازی بۆ مەیدانا دیموكراسیێ.
٣. هاریكاریا هەرێمی: سەركەفتنا ڤێ پرۆسەیێ دێ دەرگەهێن مێژوویی بۆ هاریكاریێ د وارێن وزە و گەشەپێدانێ دا ڤەكەت.
ئاشتییا ئاسایشێ یان ئاشتییا سیاسی؟
خالا جەوهەری ل ڤێرە یە؛ دانانا چەكی گاڤەكا مەزنە، بەلێ ب تەنێ ئاشتییا بەردەوام دروست ناكەت. ئاشتی پێدڤی ب سێ ئاستان هەیە: ب دووماهی ئینانا توندوتیژیێ، چارەسەركرنا شوونوارێن قانوونی و چارەسەركرنا ئەگەرێن سیاسی یێن كێشەیێ.ئەگەر پڕۆژە تەنێ ل سەر ئاستێ ئاسایشێ بمینیت بێی چاكسازییێن دیموكراسی یێن بەرفرەهـ، ریشالێن كێشەیێ دێ هەر مینن. ئاشتی تەنێ نەبوونا چەكی نینە، بەلكو ئاڤاكرنا پەیوەندییەكا نوی یە ل گەل جڤاكا كوردی ل سەر بنەمایێ هەڤوەلاتیبوونا وەكهەڤ و نوونەرایەتییا دیموكراسیی.
دووماهی: قانوونەك بۆ دەسپێكا ڕێكێ
پڕۆژە قانوونا نوی یا توركیا بزاڤەكا گرنگە بۆ ڤەگوهاستنا دۆسەیێ ژ «لۆژیكێ گوللەیێ» بۆ «مەنتقێ ماددێ قانوونی». بهایێ ڤێ یاسایێ دێ د كارپێكرنێ دا دیار بیت: كا تا چ رادە مەرجێن وێ روونن، و دادپەروەری تێدا دهێتە پاراستن.
پرسیارا ڕاستەقینە ئەوە: «رۆژا پشتی» دانانا چەكی دێ چ روودەت؟ ئەگەر ئەنقەرە كێشەیێ ب لۆژیكێ سیاسەت و دیموكراسیێ و سەروەرییا یاسایێ چارەسەر بكەت، هینگی ئەم ل بەرامبەر وەرچەرخانەكا مێژوویی نە. بەلێ ئەگەر تەنێ وەك رێككەفتنەكا ئاسایشێ یا دەمكی بمینیت، ئاشتی دێ یا سست بیت. ئەو ئاشتییا كو شەری ب دووماهی دئینیت یا گرنگە، بەلێ ئەو ئاشتییا كو ئەگەرێن شەڕی چارەسەر دكەت و ناهێلیت چ جاران بزڤریتە ڤە، ئەو تنێ شایستەی ناڤێ ئاشتیێ یە.
* ڕێڤەبەرێ سەنتەرێ ڕاوێژ و ڤەكۆلینان
زانكۆیا جیهان- دهۆك

سازییا پەرلەمانی ل هەمی سیستەمێن دیمۆكراسی یێن هەڤچەرخ، وەك «دلێ مرۆڤی یە كو خۆ دقوتیت» كو شەرعیەتێ ددەتە جەستێ دەولەتێ و ئەوە تشتی ب ڕاستەقینە بەرجەستە دكەت و وێ پەیماننامەیا جڤاكی یە یا د ناڤبەرا حاكم و مەحكومی دا. پەرلەمان نە تەنێ ئاڤاهییەكە بۆ گەنگەشەیێن سیاسی، بەلكو ئەو «تەرازوییا» دادپەروەریێ یە كو قانوون و سیاسەت ب پیڤەرەكی تێدا دهێنە كێشان كو چ جاران قەبوول ناكەت بهێتە گوهۆڕین، ئەو ژی «بەرژەوەندییا گشتی» یە. لێ دەما ئەم سەحدكەینە ڕەوشا نها یا هەرێما كوردستانێ و د ڤێ تەرازویێ دا دكێشین، ئەم دبینین كو كێماسییەكا مەزن د بنیاتێ سازیێن مە دا پەیدابوویە كو زێدەتر ژ سالەك و هەشت مەهانە بەردەوامە؛ ئەو ژی ژیان د ناڤ ڤالاهییا پەرلەمانی و پەككەفتنا دەستهەلاتا تەشریعی دا، كو بوویە ئەگەرێ پاشكەفتنا پێكئینانا كابینا دەهێ یا حوكمەتا هەرێمێ.
فەلسەفا تەرازویێ: د ناڤبەرا ئەركێ ئەخلاقی و نوونەرایەتییا سیاسی دا، رامانا هەبوونا «پەرلەمانتاری» د بنەڕەت دا ئەوە كو ئەو ببیتە وەكیلێ گەل، پارێزگاریێ ژ مافێن وان بكەت و چاڤدێرییا كارێن دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ (حوكمەتێ) بكەت دا كو پشتڕاست بیت ژ وێ چەندێ كو حوكمەت ژ رێكا خزمەتگۆزارییا گشتی دەرنەكەفتیە. د «تەرازوییا بەرژەوەندییا گشتی» دا، دڤێت كێشەیا مافێن وەلاتی و پێدڤیێن وان یێن ژین و ژیارێ گەلەك گرانتر بیت ژ كێشەیا بەرژەوەندییێن حزبی یێن بەرتەنگ. بەرژەوەندییا گشتی نە درووشمەكە تەنێ د دەمێ هەلبژارتنان دا بهێتە بلندكرن، بەلكو پیڤەرەكێ قانوونی و ئەخلاقی یە كو سەركەفتنا پەرلەمانتاری پێ دهێتە پیڤان؛ كا هەتا چ رادە دشێت داخوازیێن دەنگدەرێن خۆ بكەتە قانوون وەكو شیرمەتالان پێ پارێزگاریێ ژ ئەورلەهیا وان یا خۆراكی، قانوونی و ئابووری بكەن.
دەربارەی هەرێما كوردستانێ ڕاستییا ڤالاهییێ و ئەنجامێن پەككەفتنا سیاسی، ئەڤرۆ د ناڤ وەرچەرخانەكا دیرۆكی یا مەترسیدار دا دەرباز دبیت؛ بۆرینا زێدەتر ژ بیست هەیڤان بێ پەرلەمانەكێ كاڕا، نە تەنێ ب واتایا نەبوونا روونشتنان دهێت، بەلكو ب واتایا نەبوونا چ چاڤدێرییەكا مللەتی ل سەر مالێ گشتی و ڕاوەستییانا لڤینا تەشریعی دهێت. ئەڤ ڤالاهییە بوویە ئەگەر كو حوكمەتا نها ببیتە حوكمەتەكا «كاڕبەرێ» (تصریف أعمال)، كو ئەڤ ڕەوشە ئەگەر د هندەك چارچووڤەیان دا قانوونی ژی بیت، لێ یا كێم و لەنگەرە ژ روویێ دەستهەلاتا سیاسی بۆ وەرگرتنا بڕیارێن ستراتیژی یێن مەزن، نەخاسمە د دۆسەیێن پەیوەندیدار ب نەفت، مووچە، و پەیوەندییێن ئالۆز ل گەل حكومەتا فیدرال ل بەغدا. پاشكەفتنا پێكئینان كابینەیا دەهێ ژبلی هندێ‌ ئەنجامێ كێشەیێن تەكنیكی یە، بەلكو نیشانا «قەیرانا باوەریێ» یا كویرە د ناڤبەرا لایەنێن سیاسی دا. تەرازوی ل ڤێرە ل شوونا كو بەر ب بەرژەوەندییا گشتی ڤە بچیت، بەر ب «پشكپشكانێ» و دابەشكرنا دەستهەلاتێ ڤە چوویە. ئەڤ بەربەستە بوویە ئەگەر كو وەلاتییێ كوردستانی هەست بكەت دەنگێ وی یێ كو د سندۆقێن هەلبژارتنان دا دایی، بوویە دیلێ ڕێككەفتنێن سیاسی یێن كو دووماهی بۆ نینە.
ژ لایەكێ‌ دی ڤە ئەنجامێن ستراتیژی یێن ڤالاهییا سازییان، نەبوونا پەرلەمانی پێگەیێ هەرێمێ د دانوستاندنێن دەرەكی و ناڤخۆیی دا لاوازكریە. دەولەتا بێ هێز ئەو دەولەتە یاكو سازیێن وێ یێن دەستووری بێ دەستهەلاتەكا تەشریعی تمام بن كو شەرعیەتێ بدەتە ڕێككەفتنان، بەرژەوەندییا گشتی دكەڤیتە بەر مەترسییا بڕیارێن كەسی یان حزبی. هەروەسا جێگیرییا ئابووری و ڕاكێشانا وەبەرهێنەرێن بیانی پێدڤی ب ژینگەكا قانوونی یا جێگیر هەیە، كو ئەڤە ژی بێ پەرلەمانەكێ كاڕا ب دەست ناهێت.
نەخشەڕێكا چارەسەریێ: بەر ب ڤەگەراندنا «تەرازیێ»
دەركەفتن ژ ڤێ ڕەوشێ پێدڤی ب چارەسەریێن ڕیشەیی هەیە كو بشێن ڤێ پەككەفتنێ و هەمی بەربەرستان بشكێنن:
1- پەنابرن بۆ ئیرادەیا دەنگدەری: ئەنجامدانا هەلبژارتنێن پەرلەمانی تاكە ڕێكە بۆ دوبارە زیندیكرنا «تەرازیێ». دڤێت هەلبژارتنێن داهاتی ببنە خالەكا دەسپێكێ بۆ دووماهی ئینان ب قەیرانان، نە تەنێ پرۆسەیەكا شكلی بۆ گوهۆڕینا دەم و چاڤان.
2- پێشخستنا «نیشتمانپەروەریێ» ل سەر «حزبایەتیێ»: دڤێت هێزێن سیاسی بگەهنە وێ باوەریێ كو جێگیرییا هەرێمێ تاكە گەرەنتییە بۆ مانەوا وان. لەوما، پێدڤییە دەستبەرداری هندەك داخوازێن خۆ ببن دا كو كابینەیا دەهێ ل سەر بنەمایێ «بەرنامەكێ نیشتمانی یێ گشتگیر» بهێتە ئاڤاكرن.
3- چەسپاندنا دەستووری: پێدڤییا هەرێمێ ب دەستوورەكێ هەردەم هەیە كو دەمێن دەستووری ب توندی دیار بكەت، داكو ل پاشەڕۆژێ جارەكا دی تووشی «ڤالاهییا پەرلەمانی» نەبین و سازیێن مە نەبنە باڕمتە د دەستێ دانوستاندنێن سیاسی دا.
4- كاراكرنا رۆلێ چاڤدێرییا سەربەخۆ: دڤێت ئەكادیمی، رەوشەنبیر و رێكخراوێن جڤاكا سڤیل ببنە فشارەكا بهێز بۆ ڕاستكرنا ڕێڕەوێ سیاسی و ب بیرێ لایەنێن سیاسی بئینن كو شەرعیەتا وان ژ خزمەتكرنا بەرژەوەندییا گشتی دهێت.
ل دوماهیێ «تەرازییا بەرژەوەندییا گشتی» ل هەرێما كوردستانێ د تاقیكرنەكا سەخت دایە. پەرلەمان، وەك سازییا دایك، تاكە لایەنە كو دشێت هەڤسەنگیێ بۆ ڤێ تەرازویێ بزڤرینیت. بەردەوامبوونا ڤێ پەككەفتنێ و پاشكەفتنا حوكمەتێ تەنێ خزمەتا وان لایەنان دكەت یێن كو نەیارێن ئەزموونا هەرێمێ نە. دەم هاتییە كو پەرلەمان ببیتە دەنگێ ڕاستەقینە یێ گەلی، و پەرلەمانتار ژی ببیتە سەربازەك د خزمەتا بەرژەوەندییا گشتی دا، دا كو هەرێما كوردستانێ وەك نموونەیەكا گەش بۆ جێگیری و ئاڤەدانیێ بمینیت.
ئەكادیمی و تایبەتمەند د یاسایێن گشتی دا.

گۆڕەپانا سیاسی یا توركی؛ چەند مەهەكە ئێك ژ ئالۆزترین قەیرانێن حزبی د چەندین سالێن بۆری دا ب خۆڤە دبینیت، ئەو ژی ل سەر پاشخانەیا ناكۆكیێن قانوونی یێن گرێدای كۆنگرێ گشتی یێ 38 یێ پارتا گەل یا كۆماری (CHP)، كو مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنا توركیایە. ئەڤ قەیرانە ژ سنوورێن ناكۆكیێن رێخستنی یێن ناڤخۆیی دەربازبوو و بوویە كەیسەكا خۆدان رەهەندێن دەستووری، قانوونی و سیاسی كو كارتێكرنێ ل پاشەڕۆژا ئۆپۆزسیۆنا توركیا دكەت، و پڕسیاران ل دۆر سروشتێ پەیوەندیا د ناڤبەرا دەستهەلاتێن دادوەری و سیاسی دا پەیدا دكەت، هەروەسا كارتێكرنا ڤێ قەیرانێ ل سەر دیموكراسییا توركیا و پاشەڕۆژا هەلبژارتنێن بهێت دیار دكەت.
ئێك: پاشخانەیا قەیرانێ رهوڕیشالێن ڤێ قەیرانێ بۆ كۆنگرەیێ گشتی یێ كو پارتا CHP ل مەها چریا دویێ یا سالا 2023 ئەنجامدای ڤەدگەرن، كو ب هەلبژارتنا «ئۆزگۆر ئۆزێل» وەك سەرۆكێ پارتێ ب دوماهی هات، وەك جهگرێ «كەمال كـلیچدار ئۆغلۆ» یێ كو بۆ چەندین سالان سەركردایەتیا پارتێ دكر. پشتی ب دوماهیهاتنا كۆنگرەی، هندەك گۆتگۆت و بانگەشە ل دۆر هەبوونا سەرپێچی و ئالۆزیێن یاسایی پەیدابوون كو كارتێكرن ل سەر ئیرادەیا هندەك ژ شاندێن پشكدار د پرۆسەیا دەنگدانێ دا كربوون. ل سەر ڤێ چەندێ، سكالا ل دادگەهێ هاتنە تۆماركرن ژبۆ تانەدان د دروستییا كۆنگرەی و ئەنجامێن وی دا، ب ڤێ ئێكێ حزب كەفتە ناڤ ململانێیەكا یاسایی و سیاسی یا ئالۆز كو هەتا ئەڤڕۆ تەم و مژا وێ یا بەردەوامە.
كێشە گەهشتە ئاستەكێ كو باس ل ئەگەرێ هەژمارتنا كۆنگرەی وەك «پوچەلكرنا تەمام» (البطلان المطلق) دهێتە كرن، كو ژ لایێ قانوونی ڤە واتایا وێ ئەوە هەمی رێككار و ئەنجامێن ژ كۆنگرەی هاتینە ئاڤاكرن، وەك نەبووی بهێنە هەژمارتن.
دو: چەمكێ «پۆچەلكرنا تەمام» و كارتێكرنێن وێ یێن قانوونی پۆچەلكرنا تەمام د فقهەیا قانوونی دا، ئەو سزایە یێ كو دكەڤیتە سەر كارەكێ قانوونی؛ دەما كو كێماسیەكا جەوهەری د ئێك ژ ستویێن وی یان رێككارێن وی یێن سەرەكی دا هەبیت، ب شێوەیەكێ كو ئەو كارە ژ دەستپێكا دروستبوونا خۆڤە نەبووی دهێتە هەژمارتن. لێ جێبەجێكرنا ڤێ چەمكی ل سەر كۆنگرێن حزبی ئاریشەكا مەزن پەیدا دكەت؛ چونكی بابەت نە یێ گرێدای ب گرێبەستەكا مەدەنی یان مامەلەكا بازرگانی، بەلكو گرێدای ب سازیەكا سیاسی ڤە یە كو ئەركەكێ دەستووری یێ سەرەكی د سیستەمێ دیموكراسی دا دبینیت.
ژ بەر ڤێ چەندێ، شارەزایێن یاسایی ل توركیا ل سەر دوو بەران دابەش بووینە: بەرەك دبێژیت پێدڤی یە رێز ل بڕیارێن دادوەری بهێتە گرتن هەر چ ئەنجامەكێ سیاسی هەبیت و بەرێ دی دبێژیت كو پێدڤی یە ئیرادەیا دیموكراسی یا ئەندامێن پارتێ و جەماوەرێ وێ بهێتە بەرچاڤگرتن دەما چارەسەریا ڤان جۆرە كێشەیان دهێتەكرن.
سێ: قانوونا پارتێن سیاسی یا توركی و چارەسەریێن بەردەست: قانوونا پارتێن سیاسی یا توركی یا ژمارە (2820) یا سالا 1983ێ، بابەتێ كۆنگرەیێن گشتی یێن پارتێن سیاسی رێكدێخیت، و كۆنگرەیێ گشتی وەك بلندترین دەسهەلاتا رێخستنی د ناڤ حزبێ دا دهێتە هەژمارتن.
ژ لایێ قانوونی ڤە، ئەڤ قەیرانە ب چەند رێكان د شیاندایە بهێتە چارەسەركرن:
1- بەردەوامبوون د تانە و رێكارێن دادوەری دا هەتا دەركەفتنا بڕیارا دوماهیێ كو پێگەهێ قانوونی یێ كۆنگرەی دیار دكەت.
2- ئەنجامدانا كۆنگرەكێ نائاسایی یێ نوو كو تێدا ئەندام ب شێوەیەكێ شەفاف و رۆهن پشكدار ببن، ب مەرەما دوبارە ئاڤاكرنا شەرعیەتا حزبی و ب دوماهیئینانا ناكۆكیان.
3- گەهشتن ب رێككەفتنەكا سیاسی د ناڤ پارتێ دا كو هەمی لایەنێن ناكۆك ل سەر میكانیزمەكێ كۆك ببن بۆ برێڤەبرنا قووناغا داهاتی.
وەسا دیارە كو بژاردەیا دویێ‌، یانكو ڤەگەران بۆ دەنگێ ئەندامان و گرێدانا كۆنگرەكێ نوو، گونجایترین رێكە ل گەل فەلسەفا دیموكراسیا حزبی، چونكی بڕیارا دوماهیێ ددەتە دەستێ وێ تەخا كو نوونەراتیا ئیرادەیا راستەقینە یا حزبێ دكەت.
چار: ئەگەر كارێ پێدڤی د دەمێ پێدڤی دا نەهێتە كرن دێ چ چێبیت؟: ئەڤ پرسیارە جەوهەرێ گەنگەشا نوكەیە ل ناڤ توركیا. ئەگەر ناكۆكی بۆ دەمەكێ درێژ بەردەوام بن؛ بێی كو ب رێكا دادوەری یان سیاسی بهێنە ئێكلاكرن، رەنگە حزب تووشی قەیرانەكا شەرعیەتا ناڤخۆیی ببیت كو كارتێكرنێ ل سەر شیانێن وێ یێن رێخستنی و بڕیارێن وێ یێن سیاسی بكەت.
هەروەسا بەردەوامبوونا پارچەبوونا دوبەرەكیا لاوازكرنا وێنەیێ حزبێ ل دەڤ رایا گشتی و كارتێكرنێ ل سەر ئامادەباشیا وێ بۆ هەلبژارتنێن بهێت بكەت.
ژ لایێ سیاسی ڤە، درێژبوونا دەمێ قەیرانێ دبیت مەترسیدارتر بیت ژ خۆدی قەیرانێ، چونكی هێزا پارتێن سیاسی د رۆهنیا سەركردایەتی و ئێكگرتن د بڕیارێ دا دهێتە دیتن.
پێنج: ئەرێ دێ رێگری ل پارتا CHP هێتەكرن كو پشكداریێ د هەلبژارتنێن بهێت دا بكەت؟: ژ لایێ قانوونی ڤە، هەتا نوكە چو بڕیارەك ژ كۆمسیۆنا بلند یا هەلبژراتنان و دەستهەلاتا دادوەری یا دوماهیێ نینە كو بڕیارا بێبەهركرنا پارتا گەل یا كۆماری ژ پشكداریكردنێ د هەلبژارتنان دا دابیت.
لێ هندەك مافپەروەر ل توركیا پڕسیارێن وێ چەندێ دكەن، كو ئەگەر كێشەیا ل سەر شەرعیەتا كۆنگرەی بەردەوام بیت و رەوشا رێخستنی یا حزبێ نەهێتە چارەسەركرن، دبیت ل پاشەڕۆژێ هندەك ئاستەنگێن قانوونی پەیدا ببن سەبارەت ب بجهئینانا مەرجێن رێخستنی یێن كو قانوونا پارتێن سیاسی سەپاندینە.
شەش: رۆلێ پارتا داد و گەشەپێدان (AKP) د سەرهەلدانا ڤێ قەیرانێ دا چییە؟: ئەڤ تەوەرە ئێكە ژ پڕ كێشەترین لایەنێن ڤێ بابەتێ. لایەنگرێن پارتا گەل یا كۆماری وەسا دبینن كو مفادارێ ئێكێ یێ سیاسی ژ بەردەوامبوونا ڤێ قەیرانێ، پارتا داد و گەشەپێدان (AKP) یا دەسهەلاتدارە، چونكی سەرقالبوونا مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنێ ب كێشەیێن خۆ یێن ناڤخۆیی ڤە، مەیدانەكا سیاسی یا بەرفرەهتر ددەتە حوكمەتێ.
ل بەرانبەر دا، هەتا نوكە چو بەلگەیێن قانوونی یان دادوەری نینن كو بسەلمینن دەستوەردانەكا راستەوخۆ ژ لایێ پارتا AKP ڤە هەبیت د دروستبوونا ڤێ قەیرانێ دا یان د ئاراستەكرنا كەیسا وێ د دادگەهان دا.
لەوما، گرێدانا ڤێ قەیرانێ ب رۆلەكێ راستەوخۆ یێ حوكمەتێ ڤە، هەر د چارچووڤێ شیكاریا سیاسی و پێشبینیان دا دمینیت، نەك د ناڤ راستیێن قانوونی یێن سەلماندی دا. لێ یا پشتراست ئەوە كو بەردەوامبوونا ناكۆكیێن ناڤ ئۆپۆزسیۆنێ د بەرژەوەندیا تەرازویا هێزا لایەنێ بەرامبەر دا دشكێتەوە.
حەفت: كارتێكرنا قەیرانێ ل سەر دیموكراسیا توركیا نەگونجایە ئەڤ قەیرانە بتنێ وەك بابەتەكێ حزبی یێ ناڤخۆیی بهێتە دیتن. پارتێن سیاسی فاكتەرەكێ سەرەكی نە د بنیاتێ دیموكراسی دا، و هەر قەیرانەكا تووشی مەزنترین پارتا ئۆپۆزسیۆنێ ببیت، دێ ب رەنگەكێ ژ رەنگان كارتێكرنێ ل دیمەنا گشتی یا دیموكراسی ل وەلاتی كەت.
ژ لایێ دیموكراسی ڤە، بەردەوامبوونا هەڤڕكیان دبیت ببیتە ئەگەرێ لاوازبوونا باوەریا خەلكی ب پارتێن سیاسی و شیانێن وان بۆ برێڤەبرنا ناكۆكیێن وان یێن ناڤخۆیی. لێ ئەگەر ئەڤ كێشەیە ب رێكا قانوونی و دیموكراسی و ب رێزگرتن ل سەروەریا قانوونێ و ئیرادا ئەندامێن حزبێ بهێتە چارەسەركرن، دێ بیتە نموونەیەكا ئەرێنی كو رەوشەنبیریا دیموكراسی ب هێز دكەت.

* ئەكادیمی و تایبەتمەند د یاسایێن گشتی دا

د رێڕەوا گەلێن مەزن دا، دەمێن چارەنڤیسساز هەنە كو تێدا ئیرادە دژوارترین ئاستەنگان تاقی دكەت و گیانێ بەرخۆدانێ شیانێن خۆ یێن دەربازبوونا ژ ئەستەمان دسەلمینیت. گەلێ كوردستانێ ب خۆڕاگریا و پێداگریا خۆ یا بهێز، ب پیتێن رۆن؛ ئێك ژ جوانترین چیرۆكێن خۆڕاگریێ ل هەنبەر باهۆزان دنڤیسیت.
هێرشا تیرۆرستی یا داویێ ل سەر سازیا غازێ ل كێلگەها كۆرمۆرێ بوویە وێستگەهەكا نوو د رێڕەوا درێژا كوردستانێ دا دگەل ئاستەنگان. لێ د ڕاستیێ دا، ئەو بتنێ خەلەكەكا دی بوو د زنجیرەكا درێژا نەخۆشیان داكو ئەڤ گەلێ مەزن ڕوو ب رووی بوویە، ئەوێ ژ وانەیێن دژوار یێن دیرۆكێ فێربووی كو مان نە یا بهێزترینانە، بەلكو یا خۆدان ئیرادە و خەمخۆریا پترە.
د ناڤبەرا یاسا و سیاسەتێ دا.. ناسنامەیا كریارێ و ڕامانێن وێ ئارمانجگرتنا كێلگەها كۆرمۆرێ دكەڤیتە بن پێناسەیا تاوانێن ڕێكخستی ل دژی دامەزراوێن مەدەنی یێن ژیانی، ئەڤە كریارەكە كو هەول ددەت ئاسایشا وزێ وەك ستوینەكا گەشەپێدانێ تێكبدەت و ژ ڤێرێ، پێدڤی ب بهێزكرن و پێشئێخستنا پاراستنا نشتیمانی و لێگەڕیانا ل پشتەڤانیەكا نێڤدەولەتی و هەرێمی بۆ پاراستنا ڤان شیانێن ستراتیژی دیار دبیت.
بەلێ ژ ئالیێ سیاسی ڤە، هێرش هەولەكە بۆ ڕاوەستاندنا سەردەمێ‌ پێشكەفتنا هەرێمێ‌ د بیاڤێ وەبەرهێنانا ژێدەرێن خۆ یێن سروشتی دا، كو ئەڤە دبیتە ئەگەر كو كوردستانێ بكەتە جەمسەرەكێ ئابووری یێ كاریگەر. لێ ئەڤ هەولە ل هەنبەر پێداگریا ئیرادەیا كوردستانی بێهێز دمینن.
دیرۆك شاهدە.. خۆراگرتن ل هەنبەر نەخۆشیان دەستكەفت پەیدا دبن
ئەگەر لاپەرێن دیرۆكێ بەحسا گەلێ كوردستانێ كربا، دا گەلەك چیرۆكان ڤەگێڕیت كو قەبوول نەكری ببیتە قوربانیێ بارودۆخان و ل شوونا وێ وەسا دیتتی كو ببیتە خۆدانێ‌ چارەنڤیسێ خۆ. ژ ئێشانێن سەدەیێن بۆری، حەتا ئاستەنگێن نها یێن هەیین، كورد هەر د دلێ خۆ دا باوەریەكا نەزلزۆك هەلگرتیە: كو قەیران بەردەوام نابن، لێ گەلێن خۆدان ئیرادە هەر هەین دمینن.
گەلێ كوردستانێ د دیرۆكا خۆ یا درێژ دا ڕوو ب رووی گەلەك جۆرێن نەخۆشیان بوویە كو دشیا هەر گەلەكێ دی ژناڤ ببەت. ژ كەمپینەیێن قڕكرنا ڕێكخستی، حەتا سیاسەتێن پشتگوههاڤێتن و دوورئێخستنێ، ب دەربازبوونا د شەڕێن كاڤلكەر یێن كو دەڤەر داگرتین. لێ تشتێ مەزنێ جودا ئەوە كو هەر نەخۆشیەك ژ ڤان نەخۆشیان ئەڤ گەلە بتنێ پێداگرتر لێكر و بتنێ پتر دەستگرتی ب ناسنامە و كەرامەتا خۆ كر.
ئێشان بوویە قوتابخانەكا خۆڕاگریێ، و ژان بووینە سۆتەمەنیا دەستكەفتان. ئەڤا نها هەرێما كوردستانێ ب سەر بلندی ڕاوەستیای وەك وەحەیەكا ئارامیێ د دەوروبەرەكێ ئالۆز دا، و وەحەیەكا دیموكراسیێ د دەڤەرەكێ دا كو ژ ستەمكاریێ دنالیت و كنارێ‌ ئارامیێ د دەوروبەرەكێ توندوتیژی و وێرانیێ دا.
خۆڕاگری ل هەنبەر باهۆزان..
قارەمانیەكە نوو دبیت
دەما دامەزراوێن ژیانی ل هەرێما كوردستانێ هاتینە ئارمانجگرتن، ئارمانج بتنێ دامەزراوێن ئاسن و چیمەنتۆیێ نەبوون، بەلكو ئارمانجگرتن ئاراستەی ئیرادە و خۆراگریا گەلەكی ب تەمامی كربوو. لێ نەخشە د هژمارتنا وێ باوەریێ دا یا كو دلان هەلگرتی و وێ سۆربوونا كو گیانان ڤەشارتی، شكەست.
ڕۆژێن ل دویڤ هێرشێ دیمەنێن قارەمانیا بێدەنگ دیت كو د كرێكارێن دامەزراوان دا دیار بوون دەما شەڤ و ڕۆژ كار دكر بۆ ڤەگەراندنا خزمەتگوزاریان و د وەلاتیان دا دەما ب سەبر و تێگەهشتن بوون و د سەركردەیان دا دەما ب بەرپرسیاری و حیكمەت لڤین. ئەڤ دیمەنە باشترین بەلگێ وێ چەندێ بوون كو خۆراگریا كوردستانی بهێزترە ژ هەر هێرشەكێ، و مەزنترە ژ هەر تێكدانەكێ.
قەیرانێ جارەكا دی سەلماند كو گەلێ كوردستانێ هێشتا فێری ژیانا خۆشگوزەرانی و ڕەحەتیێ نەبوویە، بەلكو هێشتا وی گیانی د ناخێ خۆ دا هەلدگریت یێ كو فێری ڕوی ب رویبوونا زەحمەتیان بووی. گیانەك كو ببیرا مە دئینیت كو باپیرێن مە ڕوی ب روی زەحمەتیێن مەزنتر و ئاستەنگێن مەزنتر بوون، لێ ئەو ژێ بهێزتر و ڕەقتر دەركەفتن.
ژ دژواریا ئێشانێ.. وانەیێن نەهێنە ژبیركرن
نەخۆشیان ئەم فێركرین كو هێزا ڕاستەقینە د نەبوونا ئاستەنگان دا نینە، بەلكو د شیانا ڕوی برویبوونا وان دایە و قەیرانان ئەم فێركرین كو سەركەفتن ب نەكەفتنێ نینە، بەلكو ب ڕابوونا ل دویڤ هەر بەربوونەكێ یە. ئەڤ حیكمەتا كو گەلێ كوردستانێ ژ ئەزموونێن خۆ یێن دژوار فێربووی، ئەوە یا كو وی ئەڤرۆ دشێت هەر قەیرانەكێ بكەتە دەلیڤەیەك و هەر نەخۆشیەكێ بكەتە دەستكەفتەك.
ئارمانجگرتنا دامەزراوێن ژیانی، لسەر ژانێن دژوار نینە، ڕاستیەك ڤەگەراندە هزران كو ژ هندەك گیانان ڤەنی ببوو: كو نیعمەتا ئارامی و ئاسایشێ تشتەكێ مسۆگەر نینە، بەلكو بەرهەمێ هەولدانەكا مەزن و قوربانیێن مەزنە. هەروەسا بیرا مە ئینا كو ڕێكا ئاڤاكرن و گەشەپێدانێ ژ ئاستەنگان ڤالا نینە و كو ڕێڕەوا پێشكەفتنێ ل هیڤیا بارودۆخێن نموونەیی نامینیت.
هەرێم دێ ژ ڤێ قەیرانێ دەردكەڤیت، هەروەكی ژ یێن بەری خۆ دەركەفتی، بهێزتر و ئێكگرتیتر. چونكی حوكمەتێ وانەیێن نوو د ڕێڤەبرنا قەیرانان دا فێربوون و دامەزراوان ڕێكێن كارێ خۆ پێشئێخستن و وەلاتیان باوەریا خۆ ب شیانێن خۆ بۆ دەربازبوونا ژ زەحمەتیان زێدەتر لێهات.
ئیرادەیەكا چو ئاستەنگان نەنیاسیت
یا كو گەلێ كوردستانێ ژ یێن دی جودا دكەت ئەوە كو ئیرادە و خۆراگریا وی وەكی وان چیایانە یێن كو د ناڤ دا دژیت: بهێز و چەسپایی و ناهەژیت. دیرۆكێ دیتیە كا چاوا ڤی گەلەی ڕووبرووی بارودۆخان بوویە كو تێدا ئەستەم پەیڤا ئێكێ بوو، لێخۆراگریێ ئەستەم كرە مومكن.
د دژوارترین دەمێن دیرۆكێ دا، دەما گەمارۆ توند بوو، و هەڕەشە بهێز بوو، و ژێدەر كێم بوون، گەلێ كوردستانێ خۆ ڕادەستی بێهیڤیبوونێ نەكریە. بەلكو بەرێ خۆ ددا پێشیێ، دەست ب خەونا پاشەرۆژێ گرتی، باوەر ب وێ چەندێ كو سباهی دێ باشتر بیت. ئەڤ دیدا گەشبین، یا كو دگەل كارێ جدی یە، ئەوە یا كو كوردستان كریە نموونەیەك كو چاڤ لێ بهێتە كرن د پێداگری و بەردەوامیێ دا.
ڤیانا كوردستانی بتنێ ژ درووشمەكێ كو دهاتە بلندكرن بوویە شێوازەكێ ژیانێ كو دهێتەكرن. ئەم وێ د وی قوتابی دا دبینین یێ كو ڕووبرووی بارودۆخێن دژوار دبیت دا كو خواندنا خۆ ب دوماهی بینیت، و د وێ دایكێ دا یا كو شەڤێن خۆ ب بێ خەوی دكەت بۆ پەروەردەكرنا نفشەكێ نوو، و د وی كرێكاری دا یێ كو هەولا خۆ ددەت د ئاڤاكرنا وەلاتیدا، و د وی فەرمانبەری دا یێ كو ئەركێ خۆ ب دلسۆزی ئەنجام ددەت، و د وی سەركردەی دا یێ كو بەرژەوەندیا گەلێ خۆ ددانیتە سەر هەر تشتەكی.
بەر ب پێش.. ب گیانەكێ خۆراگر
ئەڤرۆ، دەما ئەم تووشی ئاستەنگێن نوو دبین، ئەم هەمان گیانی د دلێن خۆ دا هەلدگرین یێ كو باپیران هەلگرتی و هەمان سۆربوونا كو بابان ڕێبەری كرین و هەمان پێداگریا كو كوران د لڤینیت. ئەڤە گیانێ هەرهەیێ كوردستانێ یە، یێ كو ژ نفشەكێ بۆ نفشەكێ دی ڤەدگوهێزیت، وەك مۆمەكا گەش یا كو ناڤەمریت.
پەیاما مە بۆ جیهانێ یا ڕۆنە: دبیت دامەزراو بهێنە وێرانكرن و دبیت ئاڤاهی بهێنە هەڕفاندن و دبیت خزمەتگوزاری بهێنە بڕین، لێ خۆراگریا گەلێ كوردستانێ ناهێتە وێرانكرن و سۆربوونا وی ناهێتە هەڕفاندن و هیڤیا وی ناهێتە بڕین. ئەم گەلەكین ژ چیایان فێری خۆڕاگریێ بووین و ژ دیرۆكێ فێری بەرخودانێ و ژ باوەریێ فێری هێزێ.
ڕێكا بەرەڤ پاشەرۆژێ دبیت ب ئاستەنگان تژی بیت، لێ ئەڤە ڕێكەكە كو هەر دڤێت بهێتە بڕین. و ئەم تێدا دچین ب باوەریەكا پشتڕاستان و باوەریەكا باوەرمەندان و سۆربوونا وان یێن كو شیانێن خۆ دنیاسن. لەوا ڕێڕەوا كوردستانێ ناڕاوەستیت، و چ ئاستەنگ ڕێگریێ لێ ناگرن و چ ئاستەنگ وێ ناچەمینن.
ژ كووراتیا قەیرانێ.. وانەیێن مفادار
مێژوویێ ئەم فێركرینە كو قەیران، ب سەختییا خۆڤە؛ وانەیێن ب بها د ناڤ خۆ دا هەلدگرن. ژ قەیرانا ئارمانجكرنا دامەزراوەیێن وزێ، ئەم ڤان وانەیان وەردگرین:
ئێك. چەكێ هەرە ب هێز د ڕوی بڕویبوونا ئاستەنگان دا، ب ڕێیا ئێكگرتنا گەلی یە ل دۆر سەركردایەتییا خۆ و هەڤگرتنا هەولێن هەمی دامەزراوەیان، قەیران دبیتە دەلیڤەیەك بۆ نیشادانا هێزا هەڤگرتنا جڤاكی.
دو. وەبەرهێنان د ژێرخانا ئابووری دا خۆشگوزەرانی نینە، بەلكو پێدڤیەكا ستراتیژی یە. شیانا زڤڕاندنا خزمەتگوزارییان ب لەز پشتی قەیرانان، پشت ب بهێزییا ژێرخانان و باشییا پاراستنا وان ڤە گرێدایە.
سێ، پلان دانانا پێشوەخت بۆ ڕێڤەبرنا قەیرانان ئێدی هەلبژارتن نینە، بەلكو بوویە ئەركەكێ نشتیمانی. قەیرانێن پاشەرۆژێ پێدڤی ب بەرهەڤیەكا پێشوەخت و میكانیزمێن كاری یێن تۆكمە هەیە.
پەیڤا داویێ.. ئیرادەكا بێ داوی
ل داویێ، ڕاستییا هەرە گەش مای: كو ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ بهێزترە ژ هەمی ئاستەنگان و مەزنترە ژ هەمی پیلانگێڕییان و دێ بهێزتر ژ هەمی نەخۆشییان مینیت. مێژوویێ شاهدی ل سەر خۆڕاگرییا ڤی گەلی دایە، و نها شاهدیێ ل سەر دەست پێڤە گرتنا وی ب خەونێن وی ڤە ددەت، و پاشەرۆژ دێ شاهدیێ ل سەر بجهئینانا هیڤیێن وی دەت.
هەردەم بەر ب پێشڤە.. كوردستان ئاڤا دبیت و پێش دكەڤیت؛ ژ ئیرادەیێ ئەفسانەیەكێ؛ ژ خۆڕاگریێ مێژوویەكێ، ژ ئاستەنگیێ پاشەرۆژەكا گەش كو هەژی ڕۆلێن ڤێ خاك و مللەتێ خۆراگر بیت؛ چێدكەت. گەلێ كوردستانێ بەر ب پێش ڤە دچیت، پاشڤەزڤڕینێ نانیاسیت و باوەریێ ب مەحالیێ‌ نائینیت، چونكی ئیرادەیا وی ژ هەمی تشتان بهێزترە.

د دیمەنەكێ هەلبژارتنێن نشتیمانی دا كو بێهنا دیرۆكێ و هیڤیا پاشەرۆژێ ب خۆڤە هەلگرتبوو، گەلێ كوردستانێ ب دەنگەكی بلند گۆتنا خۆ گۆت، و رێكا دیموكراسیەتێ ژ جارەكا دی هەلبژارت و ب پشتراستی ڤە راگەهاند كو ئالایێ زەر هێشتا ل سەر چیایێن بارزان و د دلێن مللەتی دا دهەژیت. هەلبژارتنێن پەرلەمانێ نوونەرێن ئیراقێ یێن دوماهیێ سەلماند كو پارتی دیموكراتی كوردستان تەنێ حزبەك سیاسی نینە، بەلكو رێكا خەبات و وەفاداری و شەرعیەتا جەماوەری یە كو د وژدانێ نەتەوا كوردستانێ دا موكوم بوویە.
ل یازدەهێ یا چریا دوویێ 2025ێ، ئەزموونا دیموكراسیەتێ ل كوردستانێ نووبۆڤە و خەلك ل ناڤەندێن هەلبژارتنێ ژ زاخۆ تا هەولێرێ و ژ دهۆكێ تا حەلەبجێ ژ مووسل تا خانەقینێ كۆمبوون، دا كو ئالایێن زەر بلند بكەن و راگەهینن كو باوەری ب دیموكراسیەتێ ژ باوەری ب وەلاتی ڤە جودا نابیت.
و ئەنجامان دوپاتكر كو پارتی دیموكراتی كوردستانێ ژ رێژەیا ملیۆن دەنگی دەربازبوویە، كو ئەڤە دەستكەفتەكێ دیرۆكی یە و رویرویێ كویراتیا باوەرییا مللەتی و بەربەلاڤیا بنكەیێ جەماوەری دكەت كو چ رۆژەكێ ژ حزبەكا خو ڤێل نەبوویە. ئەڤ ژمارە تەنێ ئەنجامەكێ هەلبژارتنێ نەبوو، بەلكو دەربڕینەك بوو ژ پەیمانەكا نوو د ناڤبەرا گەل و سەركردایەتییا وێ دا، د ناڤبەرا رابووردوویێ رۆناهی و پاشەرۆژا گەش دا.
پارتی دیموكراتی كوردستانێ نە ب درووشمان، بەلكو ب كار و دیرۆك و وەفاداری ژ هەڤركێن خۆ دەربازبوویە. ئەو پارتەیا كو شكەستن نەدیتیە و د بەرانبەر باهۆزێن سیاسی و ئابووری یێن ناڤخۆیی و هەرێمی و نیڤدەولەتی دا یا خۆڕاگر بوویە و پاراستنا ئەركێن خۆ یێن نشتیمانی كریە. ئەڤ سەركەفتنا مەزن هات وەك تاجەك بۆ رێرەوەكا درێژ یا قوربانیدان و باوەری ب مافێ چارەنڤێسی و ژ پابەندبوونەكا نەگوهۆر ب خزمەتكرنا مرۆڤێ كورد ل هەر جهەكێ ژ ئاخا كوردستانێ.
پارتی ژ ملیۆن دەنگی دەربازبوو ژبەر كو خەلكی دیت كو ئەڤە دەنگێ وێ یێ راستەقینە و نوونەرێ وێ یێ ئەمینە و ژبەر كو زەر رەنگەكێ هەلبژارتنێ یێ دەمكی وڕێڤنگا نەبوو، بەلكو رەمزەك بوو بۆ سەقامگیریێ، بۆ راستگوییێ، و بۆ ئێكگرتنا كوردستانی كو ژ سنوورێن جوگرافی و حزبی دەرباز دبیت. سندوقێن دەنگدانێ سەلماند كو پارتی دیموكراتی كوردستانێ هێشتا ستوونێ سەرەكی یێ پرۆژەیێ نشتیمانی یێ كوردی یە، و كو دیموكراسیەت ل كوردستانێ هێشتا ب رێیا ئالایێن وێ یێن كو چ رۆژەكێ نەڤەمری نە، د بنفەری دایە.
ئەڤرۆ، دەمێ ئالایێن زەر ل ئەسمانێ كوردستانێ دهەژن، ئەڤە تەنێ سەركەفتنا حزبەكێ راناگەهینیت، بەلكو سەركەفتنا ئیرادەیا گەلەكێ ب تەمامی رادگەهینیت.
پارتی دیموكراتی كوردستانێ ژ ملیۆن دەنگی دەربازبوو ژبەر كو ژ سنۆرێن دەڤەر و پێكاهییان دەربازبوو، دا كو نوێنەراتییا كوردستانێ ب هەمی پێكاهیێن وێ ڤە بكەت، ژ دهۆكێ تا سلێمانیێ، و ژ گوندان تا زانكۆیان و ژ پێشمەرگەیێن قارەمان تا گەنجێن خوەزیخواز ب وەلاتی گەش.
ئەڤە سەركەفتنا دیموكراسیەتێ یە و سەركەفتنا وەفاداریێ یە، و سەركەفتنا كوردستانێ یە كو پەیمانا خۆ دگەل ئالایێ خۆ یێ زەر نوو دكەت یێ كو چ رۆژەكێ نەهاتیە خار، ژبەر كو ئەو ئالایێ وەلاتی رێزێ، و دیرۆكێ یە.
زەر بۆ خو سەرناكەڤیت… بەلكو بۆ هەمی كوردستانێ سەردكەڤیت.

* ئەكادیمی و تایبەتمەندێ یاسایی

سەرەڕای دەربازبوونا پتر ژ دو دەهكان ل سەر گوهۆڕینا سیاسی ل ئیراقێ و پەسەندكرنا سیستەمێ دیموكراسیێ فیدرالی، هێشتا كەتوارێ سیاسی ژ قەیرانێن بنیاتی یێن دژوار دنالیت. روێشالێن ڤان قەیرانان د ناڤەرۆكا وان دا سەر نەبوونا گوهۆڕینێ د هۆشیاریا سیاسی دا كو دگەل گوهۆڕینان د سیستەمێ دەستووری دا بگونجیت. چونكی ئەقلێ سیاسی یێ كەڤن، یێ كو ل ژێر دەهان سالان ژ دەستهەلاتداری و دابەشبوونێ دا چێبوو، هێشتا دەستهەلاتێ بڕێڤەدبەت و رێگریێ ل ئاڤاكرنا دامودەزگەهێن دیموكراسی یێن جێگیر دكەت.
ئارمانجا ڤێ گۆتارێ ئاشكەراكرنا رۆخسارێن قەیرانا عەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ یە ژ دیدگەهەكا كوردی و دیاركرنا وێ ئێكێ یە كو سەركەفتنا فیدرالیەتێ و دیموكراسیێ ل ئیراقێ گرێدایی نووكرنا ژیرییا سیاسی یە د ناڤبەرا هەردو دەستهەلاتداران و جڤاكێ دا، وەك بنەمایێ كو شەرعیەتا سیستەمێ و كارامەییا دامودەزگەهێن وێ ل سەر دهێتە ئاڤاكرن.
پێشەكی:
گوهۆڕینا سیاسی یا كو ئیراقێ پشتی سالا 2003ێ بخۆڤە گرت، نە بتنێ ڤەگوهاستنەك بوو ژ سیستەمەكێ گشتی بەر ب سیستەمەكێ دیموكراسی، بەلكو دەرفەتەكا مێژوویی بوو ژ بۆ ژنووڤە پێناسەكرنا دەولەت و دەستهەلات و وەلاتیبوونێ. لێ ئەڤ دەرفەتە نەبوویە ئەگەرێ ئاڤاكرنا دەولەتەكا دامودەزگەهیێ یا راستەقینە، ژبەركو ئەقلێ كو گوهۆڕین بڕێڤەبر، هێشتا هەمان میراتێ ناڤەندپەرستیێ و سەرپەرشتیێ و دلگەرمییا كەسی دگەل خۆڤە هەلگرتبوو.
سیستەم ژنووڤە هاتە دروستكرن و دەستوور هاتە نڤیسین، و دەستهەلات د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا هاتنە دابەشكرن، لێ ژیرییا سیاسی یا كو قۆناغێ كۆنترۆل دكر، د زیندانا رابووری دا مایە. فیدرالیەت، یا كو دڤیابا ببایە رێیەك ژ بۆ بجهكرنا پشكداریێ و وەلاتیبوونێ، د گەلەك جاران دا بوو چارچووڤەیەك ژ بۆ ئالۆزیێن سیاسی، ژبەر نەبوونا كولتوورێ حوكمرانییا فیدرالی د هۆشیارییا گشتی دا.
ژ ڤێرێ، پێدڤیەكا زۆر یا بەڕچاڤ هەیە ئەڤرۆ ژ بۆ چاككرنا ئەقلی پێش چاككرنا سیستەمی، چونكی ئاڤاهیێ دەستووری بێی هوشیاریەكا سیاسی یا نوی دێ مینیتە چارچۆڤەكێ بێ گیان و سیستەمەك د ناڤەرۆكا خۆ دا دێ دوبارە بیت هەرچەندە د شێوەیێ خۆ دا بهێتە گوهۆڕین.
ئێک: قەیرانا ئەقلێ سیاسی د ئەزموونا ئیراقێ دا:
ئەقلێ سیاسی یێ ئیراقێ هێشتا ژ میراتێ دەولەتا رەیعی و دەستهەلاتا بابسالاریێ كارتێكرنا وێ لسەر هەیە. چونكی دەستهەلاتدار، هەر چەندە كراسێ دیموكراسیێ بپۆشن، هێشتا سیاسەتێ ل گۆڕا مەنتیقێ سەركەفتنێ و بەرژەوەندیێن تەنگ بكارئینن. ڤی ئەقلی هزرا دەولەتێ وەك دامودەزگەكا گشتی وەرنەگرتیە، بەلكو هێشتا ژ دیدگەها پێكهاتەی یان حزبی یان سەركردەیی نێزیكی وێ بوویە.
ڤی جۆرێ بیركرنێ بوویە ئەگەرێ لاوازبوونا باوەریێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا و دیاردەیێن سیاسی یێن ناجێگیر وەك پشكپرسی، و دلگەرمیا حزبی و ئالۆزیا دەستهەلاتان لێكەفتینە و ب ئەنجام سیستەمێ سیاسی گوهۆڕی بۆ گۆڕەپانەكا دابەشكرنا دەستهەلاتێ لش وونا كو ببیتە چارچووڤەیەك ژ بۆ تەمامكارییا نیشتیمانی.
ناڤەرۆكا قەیرانێ نە د دەستنڤیسێن دەستووری دا یە، بەلكو د وەرگێڕانا وان و بجهئینانا وان ب ئەقلیەتەكا باوەری ب وەلاتیبوونێ و ب پشكداریەكا راستەقینە نەكەت. چونكی دامودەزگەهێن دەستووری نكارن كارێن خۆ ئەنجام بدەن، هەتا كو كاركەرێ سیاسی ژ میراتێ رابووری و كولتوورێ سەركردەیی قورتال نەبیت.
دو: سنوورێن گوهۆڕینا بنیاتی بێی گوهۆڕینەكا شێوازێ هزركرنێ:
ئەزموونا ئیراقێ نیشا دا كو گوهۆڕینا بنیاتی، هەر چەندە فراوان بیت، هێشتا كێماسییا وێ هەیە ئەگەر ل گەل گوهۆڕینەك د شێوازێ بیركرنا سیاسی دا نەچیت. چونكی پەسەندكرنا فیدرالیەتێ و رێكخستنا هەلبژارتنان و هەبوونا دەستوورەكێ پێشكەفتی رێگری ل بەردەوامبوونا ناڤەندگەرایی ل بڕیارێ و نەژی دەستهەلاتداریا حزبان ل سەر ئالیێن دەولەتێ نەكر.
دامودەزگەهێن سیاسی یێن نوی ب كارامەیی كار ناكەن ل ژێر ئەقلەكێ كەڤن دا؛ چونكی دیموكراسی بتنێ ل سەر دەق و یاسایان ئاڤا نابیت، بەلكو ل سەر كولتوورێ رێزگرتنا یاسای و باوەری ب دامودەزگەهان ئاڤا دبیت. و سالێن چوون دیار كر كو نەبوونا ڤێ هوشیاریێ بوویە ئەگەرێ وێ ئێكێ كو سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ د حالەتەكا دژبەریێ دا بژیت د ناڤبەرا شێوە و ناڤەرۆكێ دا، د ناڤبەرا دەقێن كو بەحسا پشكداریێ دكەن و رەفتارێن كو ژنووڤە دوبارەكرنا ژ دەستدان و دەستهەلاتداریێ دكەن.
سیی: نووكرنا هوشیاریا سیاسی وەك دەستپێكەك ژ بۆ چاككرنێ:
چ پرۆژەیەكێ چاككرنێ ل ئیراقێ نەشێت سەربكەڤیت، ئەگەر دەستپێكرنا وێ ژ نووكرنا هۆشیاریا سیاسی نەبیت، یانی ژنووڤە ئاڤاكرنا سیستەمێ بهایان یێ كو پەیوەندیێ د ناڤبەرا وەلاتی و دەولەتێ دا بڕێڤەدبەت و ئەڤ هوشیارییا خواستی لسەر سێ ئەركان یێن سەرەكی ئاڤا دبیت:
1. ژ نووڤە پێناسەكرنا دەستهەلاتێ وەك خزمەتەكا گشتی نە ئامرازەكێ دەستهەلاتداریێ یان ئیمتیازێ.
2. بجهكرنا تێگەها پشكداریا فیدرالی ل سەر بنەمایێ هەڤسەنگیێ و رێزگرتنا دو لایەنە د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمان دا، نە ل سەر بنەمایێ داگیرانا یان دویڤەلانكیێ‌.
3. پشتگیریكرنا كولتوورێ وەلاتیبوونێ ب وێ راددەیێ كو سنۆرێن گرێدانێن نەژادی یان مەزهەبی دەرباز بكەت.
ب نێرینەكا كوردی، نووكرنا هوشیاریا سیاسی پێدڤیەكا ستراتیژی یە ژ بۆ مسۆگەرییا جێگیرییا ئەزموونا فیدرالی، چونكی نەشێت پاراستنا دەستكەفتێن دەستووری یێن هەرێما كوردستانێ بهێتەكرن، بتنێ د ژێر سیستەمەكێ فیدرالی دا كو باوەری ب جۆراوجۆریێ بهینیت و رێزێ ل فرەرەنگیێ بگریت. چونكی دیموكراسی ریشالێن خۆ بجه ناكەت، ژبلی وێ دەمێ كو ژ پراكتیكەكا شێوەیی بۆ بڕیارەكا فكری د هۆشیاریا دەولەت و جڤاكێ دا بگوهۆڕیت. دوماهی
رێڕەوا سیاسی یا ئیراقێ دیار دكەت كو گوهۆڕینا سیستەمی ب تنێ تێرا ناكەت ژ بۆ بەرهەمئینانا چاككرنەكا راستەقینە، ئەگەر دگەل نووكرنەك د ئەقلێ كو بڕێڤەدبەت نەچیت. چونكی قەیرانێن دوبارەكری یێن كو ئیراقێ پشتی 2003 بخۆڤە گرتن، ئەنجامەكێ راستەوخۆنە ژ بۆ مانا ژیرییا كەڤن یا كو د دەستهەلاتێ دا ئارمانجێ دبینیت نە ژ بۆ ئامرازێ، و د دەولەتێ دا دەستكەفتێ دبینیت نە ژ بۆ بەرپرسیاریێ.
مەزنترین ئاستەنگ ل هەنبەر ئیراقێ ئەڤرۆ نە نڤیسینا دەستوورەكێ نوی یان گوهۆڕینا شێوەیێ سیستەمی یە، بەلكو ئاڤاكرنا ئەقلەكێ سیاسی یێ نوی یە كو باوەری ب وەلاتیبوونێ بهینیت و بهایێن حوكمرانییا باش تێبگەهیت و ژ پشكداریێ و جۆراوجۆریێ بنەمایەكێ ئێكگرتنێ چێبكەت نە ئەگەرەكێ دابەشبوونێ.
وێ دەمێ كو ئەقلێ سیاسی ژ بەندێن خۆ یێن مێژوویی ئازاد دبیت، دێ سیستەمێ دیموكراسی شیابیت ژینگەها خۆ یا سروشتی د هوشیاریا گشتی یا ئیراقێ دا ببینیت و دێ فیدرالیەت ژ چارچووڤەكێ سیاسی بۆ كولتوورەكا حوكمرانییا فیدرالی گوهۆڕیت كو جێگیریێ بهێز دكەت و بنەمایەكێ ژ بۆ پاشەرۆژەكا دادپەروەرتر و هەڤسەنگتر د ناڤبەرا هەمی پێكهاتێن ئیراقێ دا دادمەزرینیت.
* ئەكادیمی و پسپۆڕێ یاسایێ

ب گشتی، بابەتێ فیدرالیەتێ و نوونەراتیا سیاسی یا هەرێما كوردستانێ د چارچووڤێ دەستوورێ ئیراقێ دا، ئێك ژ كێشەیێن بنەجه و دژوارە كو ب هەر هەلبژارتنەكێ رۆناهیێ دئێخیتە سەر، ژبەركو كێشەیا پەیوەندیا د ناڤبەرا ناڤەند و هەرێمێ دا وەك ئاریشەكا دەستووری و سیاسی یا بەردەوام دهێتە دیتن. ژ دەما پەسەندكرنا دەستوورێ ئیراقێ یێ سالا 2005ێ و وەرە، كو سەردەمەكێ نوو یێ جڤاكی بوو پشتی قۆناغا گۆهۆرینێ، هەردەم ڤالاهییەكا دیار د ناڤبەرا دەقێن دەستووری یێن ئاشكەرا كو پەیوەندیا ناڤەندێ و هەرێمێ رێكدئێخن و جێبەجێكرنا پراكتیكی دا هەبوویە، كو گەلەك ئاریشەیان د ناڤخۆ دا دگریت و رەنگڤەدانا ئاریشا بێباوەریێ و ناكۆكییا د ناڤبەرا بۆچوونان دا دایە.
ئەزموونا سیاسی یا كو ژ سالا 2005ێ و حەتا نها بەردەوامە، دیار دكەت كو پرەنسیپێ فیدرالیەتێ، وەك تێگەهەكێ دەستووری كو ئارمانجا وێ دابەشكرنا دەستهەلاتان و زامنكرنا پشكدارییا دادپەروەرانە د ناڤبەرا پێكهاتەیێن ئیراقێ دایە، ب تەمامی نەبوویە كەتوارەكێ دیار كو شیان هەبن سەقامگیریێ بجه بینیت. ژبەركو شرۆڤەكرنا هەلبژارتی و بەرژەوەندیخوازانە یا دەقێن دەستووری ژ لایێ لایەنێن چالاك یێن ناڤەندێ ڤە، بتایبەتی دەربارەی ماددەیێن تایبەت ب دەستهەڵاتێن هەڤپشك و مافێن هەرێمان د رێڤەبرنا سامانێن خۆ دا، ئەنجام دایە كو ماددەیێن دەستووری دهێنە جێبەجێكرن پشتی كو بەرژەوەندیێن ناڤەندێ دابین دكەن، و ئهم مادده دهێنه پشتگۆه هاڤێتن یان شرۆڤەكرن ب رەنگەكێ كو كاریگەریا وان كێم بكەت دەما كو بەرژەوەندیا هەرێمێ دابین دكەن. ئەڤ واقیعە زامنیێن دەستووری یێن پراكتیكی بۆ فیدرالیەتێ لاواز دكەت، و دگۆهۆریت بۆ چارچووڤەكێ شێوەیی زێدەتر ژ وەكو میكانیزمەكێ كاریگەر بۆ دابەشكرنا دەستهەڵاتێ و رێڤەبرنا فرەرەنگیێ.
د ڤی چارچووڤی دا، نوونەراتیا كوردی ل پەرلەمانێ فیدرالی ناهێتە پێڤان بتنێ ب ژمارا كورسیان، بەلكو ب راددەیا چالاكیا و شیانا وێ یا راستەقینە كو كاریگەریێ ل سەر بڕیاردانا نیشتمانی و دانانا سیاسەتێن گشتی و بوجەیان بكەت. لێ یا ژبلی وێ، ژینگەها سیاسی یا نها، كو حساباتێن قەوارەیێن سیاسی یێن مەزن و هەڤپەیمانیێن ل سەر بنەمایێ پشكداریا تائیفی و نەژادی زالن، گەلەك جاران دەنگێ هەرێمێ ل بڕیارێن سەروەری یێن پەیوەندیدار ب بودجە، پەتڕۆل و دەستهەڵاتێن دەستووری لاواز دكەت. هەر وەسا، بەلاڤبوون و تێكچوونا رۆلێ سیاسی یێ نوونەرێن كورد ژی، و گهشتنا وان د ناڤبەرا ململانێ و ناكۆكیێن حزبی یێن تەنگ دا، هاریكارە د لاوازكرنا كاریگەریا گۆتارا كوردی ب گشتی و كێمكرنا شیانا وێ بۆ پێكئینانا گۆتارەكا كاریگەر.
چارەسەركرنا ڤی كێماسییا بنەرەتی و كاربكەری پێدڤی ب چاكسازییەكا ریشەیی هەیە كو ل سەر چەند ستوونان دهێتە ئاڤاكرن، گرنگترینا وان: هەلبژارتنا نوونەرێن كورد لپەی پێڤەرێ هەبوونا شیانان، و زانینا رێسا و بناغەیێن دەستووری ب كویری. هەر وەسا، پێدڤی یە رۆلێ پەرلەمانتارێ كورد ژ گهاندن و دانوستاندنا ل سەر خواستەكا مافان و گفتۆگوویا ل سەر پۆستان بۆ چێكرنا بریار و سیاسەتێن نیشتمانی و پارێزەرەكێ ستراتیژی بۆ مافێن هەرێمی. ژبلی ڤێ چەندێ، پێكئینانا میكانیزمێن چاڤدێری و یاسایی یێن ئاشكەرا د پەرلەمانێ فیدرالی دا بۆ لێپرسینا حوكمەتا فیدرال د حالەتێن پێشێلكرنا تكێستێن دەستووری دا و پەیداكرن و دانا دەرفەتەكا راستەقینە بۆ هەرێمێ كو سامانێن سروشتی و دارایی یێن خۆ ل گۆر چارچووڤێ دەستووری رێڤە ببەت، بێی كو ئەڤ داخوازیێن رەوا بهێنە هەژمارتن بۆ تومەتێن جودابوونێ.
د دوماهیێ دا، هەلبژارتنێن داهاتی تاقیكرنەكا راستەقینە بۆ راددەیا پابەندبوونا دەولەتا ئیراقێ ب بنەرەتێ سیستەمێ فیدرالی نیشا ددەن كو وەك دەستوورەك پەسەند كریە و تاقیكرنەكە بۆ راددەیا شیانا سیستەمێ سیاسی كو دژایەتییا ناڤەندگەریا ڤەشارتی ب شێوەیەكێ دیموكراسی دژوارتر بكەت، بەر ب هەڤپشیكیەكا راستەقینە كو ئێكەتیا دەولەتێ ب رەنگڤەدانا فرەرەنگییا وێ بهێز دكەت و مافێن هەمی پێكهاتەیێن وێ زامن دكەت. چونكو فیدرالیەتا سەركەفتی نە وەكو هەڕەشەیەكە ل سەر ئێكەتیا نیشتمانی، بەلكو یا گرنگترینە بۆ سەقامگیریا ئیراقێ وەك دەوڵەتەكا دیموكراسی و فرەپێكهاتە.

* ڕێڤەبەرێ سەنتەرێ ڕاوێژ و ڤەكۆلینان

شۆڕشا یازدەی ئیلۆنێ 1961، یا ژ لایێ سەرۆكێ نەمر مەلا مستەفا بارزانی ڤە هاتیە برێڤەبرن، قۆناغەكا گرنگە د رێیڤا خەباتا گەلێ كورد و دیرۆكا ئیراقا هەڤچەرخ دا. ئەڤ شۆڕشە نە بتنێ روی ب رویبوونەكا چەكداری بوو ل گەل رژێما ناڤەندی، بەلكی پرۆژەیەكێ رزگاركەرێ تەمام بوو كو ل سەر بنەمایێن هزری و سیاسی یێن رۆهن راوەستیا بوو و حەز دكر پەیوەندیا د ناڤبەرا ناڤەند و پەراڤا ل ئیراقێ دا ژ نووڤە دیار بكەت. و شۆڕش د گوهۆڕینا كێشا كوردی ژ كێشەكا داخوازكاری بۆ پرۆژەیەكێ سیاسی یێ تەمام دا سەركەفت، رێ ل بەر ئاڤاكرنا هەرێما كوردستانێ ڤەكر د سالێن نەهێیان یێن سەدێ رابووری دا.
پاشخانێ دیرۆكی و بارودۆخێن بابەتی:
شۆڕشا ئیلۆنێ ژ ناخا ئێش و ئازارێن دیرۆكی یێن كۆمكری هاتە دەر، و ئەو ئاستێ بلندێ رەدكرنا كوردی بوو ژبۆ سیاسەتێن پەراوێزئێخستن و قەدەغەكرنێ یێن رژێمێن ئیراقی یێن ل دووڤ ئێك هاتیین. پشتی دابەشكرنا كوردستانێ ل گۆرەی رێكەفتنامەیا سایكس-پیكۆت ل سالا 1916، و هاتنا رژێمێن كو مافێن نەتەوەیی یێن سەرەكی یێن گەلێ كورد ئینكاركرن، شۆڕشا 14 تەمموزێ 1958 هیڤی ب گەهاندنا شریكاتییەكا راستەقینە ل دلیان دا چاند. بەلێ رژێما نوو ب زووی رێیڤێن خۆ یێن تاكڕەوی دیار كرن، و رێیڤا سەربازی پەسەند كر د گەل رێكخستنا داخوازێن كوردی یێن رەوا دا.ل سەر ئاستێ هەرێمی، شۆڕش د ناڤا گوهۆڕینێن جیۆسیاسی یێن گەلەك ئالۆز دا پەیدا بوو، دەمێ پێلێن نەتەوەپەرێزیا عەرەبی بەلاڤ بووین و شەڕێ ساڕ گەلەك توندتر ببوو و شۆڕشێ مفای ژ ئەزموونا كۆمكری یا سەرۆك بارزانی وەرگرت، ب تایبەتی ژ ئەزموونا كۆمارا كوردستانا ل مهاباد ل سالا 1946 و دوورئێخستنا وی بۆ ئێكەتیا سۆڤیەتی، د دانانا دیدەكێ ستراتیژیێ تەمام بۆ خەباتا كوردی.
پێكهاتەیا هزری و سەركردایەتیا شۆڕشێ:
شۆڕشا ئیلۆنێ ب هەبوونا سەركردایەتییەكا كاریزماتیك، وەك كەسایەتیا مەلا مستەفا بارزانی، ژ نووڤە هاتە دەستنیشانكرن، كو وێ ژیرییا سیاسی و ئەزموونا سەربازی و باوەرییا پتەو ب دادپەروەریا كێشێ ب ئێك ڤە گرێدا. ئەڤ سەركردایەتییە سەركەفت د گوهۆڕینا بزاڤێ ژ رازیبوونەكا بچویك بۆ شۆڕشەكا گەلێ بەرفرەه، كو هەموو چینێن جڤاكێ كوردی، ژ رەوشەنبیران بۆ گوندنشینان، ل دۆر خۆ كۆمكرن، و هەروەسا هەڤدەنگییەكا بەرفرەه ژ لایێ چەند كەسایەتییان ڤە ل د ناڤ لەشكەر و پۆلیسێن ئیراقی دا راكێشا.
شۆڕش ل سەر گۆتارەكێ سیاسی یێ هەڤسەنگ راوەستیا، كو داخوازیێن نەتەوەیی یێن كوردان و دیدەكێ نەتەوەیی یێ بەرفرەه بۆ ئیراقێ ب ئێكڤە گرێدا، ب رێیا درووشمێ «دیموكراسی بۆ ئیراقێ و خۆسەری بۆ كوردستانێ». ئەڤ گۆتارە د داخوازێن دیاركری دا هاتە بەرجەستەكرن، كو دانپێدانێ ب مافێن نەتەوەیی یێن دەستووری و پەسەندكرنا خۆسەریێ و پەسەندكرنا زمانێ كوردی و ئاڤاكرنا دەزگەهێن رێڤەبرنا خۆسەریێ.
دەسكەفتێن سیاسی و قازانجێن ستراتیژی:
شۆڕشێ دەستكەفتێن جۆرەكی ل سەر ئاستێ سیاسی بەردەستكرن، كو ل پێشییا وان رێكەفتنامەیا 11 ئادارێ 1970 هات، كو ئەو ئێكەمین دانپێدانا فەرمی یا دەولەتا ئیراقێ بوو ب مافێن نەتەوەیی یێن گەلێ كورد و رێكەفتنامەیا خۆسەرییا بۆ دەڤەرێن كوردی و پشكداری د دەزگەهێن حوكمرانیا ناڤەندی و پەسەندكرنا زمانێ كوردی وەك زمانەكێ فەرمی.
هەروەسا شۆڕشێ سەركەفتن د نێڤدەولەتیكرنا كێشا كوردی دا بدەستڤەئینا، كو ژ بازنەیێ گرنگییا ناڤخۆیی و هەرێمی بۆ گۆرەپانا نێڤدەولەتی گوهۆڕی، و ل هۆلێن سیاسەتا جیهانی ئامادە بوو و دیپلوماسیا كوردی یا تازەپێهاتی، ب پشتگیریا چالاكییا قوتابیان و كۆچبەرێن كورد ل دەرڤە، پشكداری كر د دەستڤەئینانا هەڤدەنگییا رایەلیا گشتی یا جیهانی دا.
ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی، شۆڕشێ مۆدیلەكێ رێڤەبەریێ یێ پێشكەفتی ل دەڤەرێن رزگاركری دامەزراند، كو دەزگەهێن ناڤخۆیی بۆ رێڤەبرنا كاروبارێن شارستانی و پێشكێشكرنا خزمەتێن سەرەكی هاتنە ئاڤاكرن، كو ئەڤە ب شێوەیەكێ سەرەتایی بنیاتێ ئەزموونا رێڤەبەریێ یا كو پاشی ل هەرێما كوردستانێ گەشە سەند.
ڕەهەندێن جڤاكی و كەلتوری:
شۆڕشا ئیلۆنێ ب ئالۆزیێن جڤاكی و كولتووری یێن كوور گەشەكر، ئەڤە ژی ل د ناڤ ڤان خاڵان دا هاتنە دیاركرن:
1- پتەڤكرنا ئێكەتییا جڤاكی: ب ڕێیا شەركرنا دەستهلاتا دەرەبەگیێ و چەسپاندنا نرخێن وێكهەڤیێ د ناڤبەرا چین و تەخێن جودا یێن جڤاكا كوردی دە.
2- چەسپاندنا ناسنامەیا نەتەوەیی: ب رێیا دژواركرنا تایبەتمەندییا كولتووری و زمانەڤانی یا گەلێ كورد.
3- ئاڤاكرنا پرێن پێكڤەژیانێ: ل گەل پێكهاتێن دی یێن ئیراقی، ب رێیا دژواركرنا سروشتێ فرەپێكهاتی یێ شۆڕشێ و رەدكرنا هەر جۆرەكێ جوداخوازییێ.
داوی: میراتەكێ شۆرەشگەری یێ هەردەم نوو:
شۆڕشا ئیلۆنێ میراتەكێ شۆڕشگێری یێ نووڤەبوویی یە، كو ل د ناڤ گوهۆڕینا وێ ژ بزاڤەكا رزگاركەر بۆ پرۆژەیەكێ سیاسی یێ دەزگەهی، رێ ل بەر ئاڤاكرنا كیانێ خۆسەرییێ ل هەرێما كوردستانێ ڤەكر. شۆڕشێ سەلماند كو خەباتا كو ل سەر بنەمایێن هزری یێن پتە و سەركردایەتییا حەكیم راوەستیا، دكارە گوڕینێن دیرۆكی یێن مەزن ب دەستڤە بینیت.
ئەڤرۆ، و ل دەمێ ئەم بیرەوەریا ڤێ شۆڕشا پیرۆز پیرۆز دكەین، هێشتا ئەركی مە یە كو ئەم پاراستنا دەستكەفتێن وێ بكەین و پەرە پێ بدەین، و روحا وێ وەرگرین د روی ب رویبوونا ئالۆزیێن نها دا، و بەرێ خۆ بدەین ئارمانجێن گەلێ كوردستانێ ل د ناڤ رێڤەبەرییەكا ژیر كو گرنگییا هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا ل سەر ناسنامەیا نەتەوەیی راوەستان و پشكداری د ئاڤاكرنا ئیراقەكا دیمۆكراتی یا فرەپێكهات دا تێدگەهیت.خوینا شەهیدێن ئیلۆنێ یا كو ئاخا كوردستانێ ئاڤدا و قوربانیێن سەرۆكێ نەمر مەلا مستەفا بارزانی و هەڤالێن وی، هێشتا هەڤالینەكا رۆهنە د رێیڤا خەباتا كوردی دا و رێنمایەكە بۆ نەوەیێن داهاتی د رێیڤا وان دا بۆ پاشەرۆژەكا باشتر.
* رێڤەبەرێ سەنتەرێ ڤەكۆلینێن زانستی
زانكۆیا جیهان – دهۆك

ب گاڤەكا كو ژ ئالیێ هندەك چاڤدێران ڤە وەك مێژوویی هاتیە دیتن، لژنا پەرلەمانی یا تركیێ یا كو ژ 51 ئەندامان پێكدهێت، كۆمبوونا خۆ یا ئێكێ‌ ل رۆژا پێنجی تەباخا 2025، ل دویڤ راگەهاندنا سیمبۆلی یا دانانا چەكی ژ ئالیێ رێكخستنا پارتیا كرێكارێن كوردستانێ (PKK) ڤە، ل رۆژا 1 تەمموزێ ل باژێرێ سلێمانیێ ل هەرێما كوردستانا ئیراقێ ئەنجامدا. ئەڤ كۆمبوونە ب گرنگیەكا مەزن ل سەر ئاستێن سیاسی و جڤاكی هاتە پێشوازیكرن، ژ بەر رامانێن وێ و ئەو گوهۆرینێن كو دبنە ئەگەر د ناڤ پێكهاتا دەولەتا تركیێ و شێوازێ مامەلەكرنا وێ ل گەل پرسا كوردی دا رووبدەن.
یا ئێكێ‌: دەسپێكێن لژنێ: پشتراستكرن ل سەر رەواتیا چارەسەرییا پەرلەمانی:
پەیڤێن سەرۆكێ پەرلەمانێ تركیێ، نعمان كورتولمۆش، رێرەوەكا سیاسی یا نوی دیار دكەن كو ب راستیبینی و هشیاریێ دهێتە نیاسین، دوور ژ سۆزێن بێ سنۆر یان درووشمێن مەزن. كورتولمۆشی دوپاتكر كو ئارمانجا لژنێ نە دارشتنا دەستوورەكێ نوویە یان چارەسەركرنا هەموو پرسایە ب ئێكجارێ، بەلكو ئەڤە رەنگڤەدانا ئیرادەكا نویە كو پەرلەمانی وەك ناڤونیشانێ شەرعی و ئێكانی بۆ چارەسەرییا سیاسی وەردگریت، دوور ژ هەژمارێن تەنگ و نێزیكیێن ئاسایشی بتنێ.
هەروەسا، دوپات كر كو ئەوا روو ددەت نە ئەنجامێ سازشەكێ یان بازرگانیەكێ یە، بەلكو رەنگڤەدانا ئیرادەیا گەلێ تركیێ یە ب هەموو پێكهاتێن خۆ ڤە، د هەولدان بۆ ئاشتیەكا هەردەمی و دەربازكرنا قۆناغەكا تاری ژ مێژوویا وەلاتی كو تێدا ژ تیرۆرێ، پارچەبوونێ و وێرانیێ نالاندیە.
یا دوویێ‌: گۆتارەكا ئەخلاقی و جڤاكی كو بهایێن برایەتیێ بهێز دكەت:
سەرۆكێ پەرلەمانی گۆتارەكا كو گرنگیێ ددەتە بهایێن جڤاكی یێن هەڤپشك بكارئینا و ئاماژە ب هەلوەستێن هەڤپشكییا مێژوویی د ناڤبەرا ترك و كوردان دا كر، ب تایبەت ل گۆڕەپانێن شەڕی وەك شەڕێ چاناككالە و دوپاتكر كو ئەوا كو پێكهاتێن جڤاكی یێن تركیێ پێكڤە گرێددەت، مەزنترە ژ وێ كو ب ناكۆكیەكا سیاسی یان ئایدیۆلۆژی بهێتە بچویككرن.
هەروەسا، پشتراست كر كو لژنە بانگەوازەك بۆ بهێزكرنا پێكهاتا جڤاكی، و ژ نوو دارشتنا پەیوەندیێ د ناڤبەرا پێكهاتێن جڤاكی دا ل سەر بنەمایێن برایەتی، ژیانا هەڤپشك و رێزگرتنا لێكدو و رەتكرنا هەولێن هێزێن ئیمپریالیستی و نێڤدەولەتی بۆ سەپاندنا راستیەكا پارچەبوونێ ب رێكا ئامرازێن تیرۆرێ.
یا سێیێ‌: گشتگیری و پكشداریكرن: بەر ب پرۆسەیەكا دیمۆكراتی:
كورتولمۆشی ئاماژە ب گرنگیا پشكداریكرنا هەموو چینێن جڤاكی، ب زانكۆ و رێكخراوێن جڤاكێ سڤیل ڤە، د كارێن لژنێ دا كر و دیار كر كو نابیت چ كەس ژ ڤێ پرۆسەیێ بهێتە دوورخستن و دیت كو رەواتیا نوونەرایەتیێ یا كو لژنە خودانێ وێ یە – ژبەر كو پارتێن كو نوونەرایەتیا 98% ژ گەلێ تركیایێ دكەن تێدا پشكدارن – گرانیەكا مۆڕالی و ئەخلاقی ددەتە وێ بۆ روی ب رویبوونا هەر ئاستەنگیەكێ یان هەولەكا بۆ شكەستنا رێرەوێ.
هەروەسا، دوپات كر كو لژنە دێ ب گیانێ راوێژ و گەنگەشەیێ كاركەت، دوور ژ فەرمان یان تاكرەویێ، ل گەل كارئینانا شەفافیەتەكا تەمام د هەموو قۆناغێن كاری دا و پشتراستكرنا گەهشتنا پێزانینان بتنێ ب رێكا كەنالێن فەرمی، بۆ رێگرتن ل هەر تەشویشەكا راگەهاندنێ یان سیاسی كو دشێت رێرەوێ تێك بدەت.
یا چارێ‌: ناكۆكی ل سەر ناڤكرنێ: ناڤونیشانێن كو دیدێ دیار دكەن:
بەری دەسپێكرنا كارێن لژنێ، ناڤكرنا وێ ناكۆكیەكا بەرفرەه د ناڤبەرا پارتێن سیاسی دا دروستكر. پارتا داد و گەشەپێدانێ (AKP) ناڤێ «تركیا بێ تیرۆر» پێشنیار كر، كو ئەڤە ژ ئالیێ پارتا گەلێن دیمۆكراتیك (DEM) ڤە هاتە رەتكرن و داخوازا ناڤێ «لژنا ئاشتی و جڤاكێ دیمۆكراتیك» كر. ژ ئالیێ خۆ ڤە، پارتا بزاڤا نەتەوەیی (MHP) داخوازا ناڤكرنا وێ ب «لژنا ئێكەتی و هەڤپشكییا نشتیمانی» كر، ل دەمەكێ كو پارتا گەلی یا كۆماری (CHP) ناڤێ «لژنا ئاشتییا جڤاكی و دادپەروەری و لێكهاتنا دیمۆكراتی» پێشنیاركر و دیت كو دڤێت ناڤ رەنگڤەدانا جەوهەرێ دیمۆكراتی و دادپەروەری یێ پرۆسەیێ بیت.
دهێتە چاڤەرێكرن كو ناڤێ لژنێ ب فەرمی د روونشتنێن بهێت دا بهێتە ئێكلاكرن، یان ب لێكهاتنا د ناڤبەرا ئالیان دا یان ب رێكا دەنگدانەكا ناڤخۆیی، كو ئەڤە دێ ئاستێ هەماهەنگییا سیاسی یان قەبارێ ناكۆكیان ل سەر میكانیزما مامەلەكرنێ دگەل ڤێ قۆناغێ دیار كەت.
یا پێنجێ‌: ده‌رئه‌نجامێن رۆژا ئێكێ:
ده‌ستنیشانكرنا هنده‌ك بازنە چارچووڤه‌یان و ده‌ستپێكا لڤینێ:
رۆژا ئێكێ یا لژنێ، زنجیره‌ك بریارێن رێكخستنێ یێن گرنگ ب خۆڤه‌ دیتن كو تایبه‌تمه‌ندیا ده‌زگه‌هی یا كارێ په‌رله‌مانی یێ گرێدای ب پرسا كوردی بهێزتر دكه‌ت. ب كۆده‌نگی ل سه‌ر ناڤلێنانا لژنێ ب ناڤێ «لژنا هه‌ڤپشكییا نشتیمانی و برایه‌تی و دیموكراسیێ» رێككه‌فتن، د چارچووڤه‌یه‌كێ دا كو ئاراسته‌یێن جودا یێن د ناڤ په‌رله‌مانی دا كۆمكرن.
هه‌روه‌سا په‌یڕه‌وێ ناڤخۆیێ لژنێ ب كۆده‌نگی هاته‌ په‌سه‌ندكرن، ئه‌ڤ چه‌نده‌ نیشانا هه‌بوونا ئیراده‌یه‌كا سیاسی یا ده‌ستپێكی یه‌ بۆ ده‌ربازبوون ژ ناكۆكیێن ل سه‌ر شێوه‌ی و هه‌نگاڤ هاڤێتن به‌ره‌ڤ كارێ په‌رله‌مانی یێ پراكتیكی. لژنێ رۆژا ئه‌ینی 8ی ته‌باخا 2025 د ده‌مژمێر دوی پشتی نیڤرۆ ده‌مێ جڤاتا خۆ یا دووێ ده‌ستنیشانكر، كو ئه‌ڤ چه‌نده‌ ته‌كه‌زیێ ل سه‌ر كارێ وێ یێ رێكخستی و به‌رده‌وام دكه‌ت.
د پێنگاڤه‌كێ دا كو ئاماژێ ب ده‌ستپێكا په‌یوه‌ندیێن ئۆڕگانسازیێ‌ ل گه‌ل سازیێن سه‌روه‌ری دكه‌ت، وه‌زیرێ ناڤخۆ و سه‌رۆك ئه‌ركانێ گشتی یێ ئارتێشا تركی و سه‌رۆكێ (میت)ێ‌ هاتنه‌ داخوازكرن كو د جڤاتێن بهێت دا پشكداربن، ئه‌ڤ چه‌نده‌ نیازا لژنێ بۆ كاركرنا هه‌ماهه‌نگیێ‌ ل گه‌ل ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ د ڤی رێره‌وا هه‌ستیار دا دیار دكه‌ت.
یا شەشێ‌: ئاسۆیێن كاری و مەترسیێن دانانا ئاستەنگان:
ژ ئەركێن سەرەكی یێن كو لژنێ پێ هاتیە راسپاردن، ل دویڤ داخۆیانییا كورتولمۆشی، پێشنیاركرنا گوهۆرین و یاسادانانێن یاساییە كو ل دویڤ پرۆسەیا ئاگربەستا گشتی بهێن، ب شێوەیەكێ كو هاریكاربیت بۆ چەسپاندنا ستوونێن سەقامگیرییا هەردەم. هەرچەندە لژنە نە بەرپرسە ژ نڤیسینا دەستوورەكێ نوی، لێ ئەو گرێدایە ب دارشتنا «رستەیێن برایەتیێ» ل سەر گۆتنا سەرۆكێ پەرلەمانی، كو باوەریێ بهێز بكەن و بنیاتێ پاشەرۆژەكێ ل سەر بنەمایێن دادپەروەری، یەكسانی و ئازادیێ دابنن.
گۆتارێ هشیاری دان ژ هەولێن تێكدان و ئاستەنگكرنێ ژی ژبیر نەكریە و داخوازا هشیاریێ ژ كەمپینێن راگەهاندنێ یان سیاسی یێن كو دشێن ب هەڕەشەیا هەلوەشاندنا پرۆسەیێ رابن كر، و ئاماژە دا كو بەرگریا جڤاكی و سیاسی، زێدەباری نوونەرایەتیا دامەزراوەیێن ئەكادیمی و سڤیل دێ گرنگترین گەرەنتیا بەردەوامیا رێرەوێ بن.
دوماهی: دەمەكا تاقیكرنێ بۆ سیاسەتا تركیێ:
ئەڤ لژنە دێ‌ تاقیكرنەكا راستی بۆ شیانێن سیستەمێ سیاسی یێ تركیێ ل سەر گوهۆرینێ دروست كەت كو ب كریارێن تاكلایەن یێن ئەولەهیێ‌ بەرەڤ چارەسەریێن سیاسی یێن دیمۆكراتی و گشتگیر ڤە ببەت. د دەمەكێ دا كو گومان هێشتا ل سەر ئاستێ جددیەت و رەهێن ڤێ گاڤێ ماینە، سەركەفتنا لژنێ د دروستكرنا كەشەكێ راستەقینە یێ دیالۆگێ دا، دوور ژ جەمسەرگری و زێدەگۆتنێ، دشێت رێكێ خۆش بكەت نە بتنێ بۆ ئاگربەستەكا دەمكی، بەلكو بۆ ئاشتیەكا هەمیشەیی و سەقامگیر یا كو تركیێ ژ مێژە چاڤەرێی وێ دكەت.

* مامۆستایێ زانینگەهێ

پێشەكـی:
هەرێما كوردستانا ئیراقێ د دەه سالێن بۆری دا گەشەپێدانەكا ئابووری و جڤاكی یا بەرچاڤ ب خۆڤە دیتیە و شیایە مفای ژ ژێدەرێن خۆ یێن سروشتی، دارایی و مرۆڤی وەربگریت دا كو پێشكەفتنەكا هەستیار د بیاڤێ گەشەپێدانێ دا بدەستڤە بینیت. سەرەرای رەوشا سیاسی و ئەمنی یا ئالۆز، هەرێمێ شیا كو بنیاتێن گەشەیەكا ئابووری یا فرەكەرت دامەزرینیت، ل گەل پێشئێخستنا ژێرخانا خۆ و بلندكرنا ئاستێ خزمەتگوزاریێن پێشكێشی وەلاتیێن خۆ دكەت.
لێ بەلێ، ئەڤ ئاراستەیا گەشەپێدانێ روی ب روی كۆمەكا ئاستەنگێن بنەرەتی دبیت كو دبنە رێگر ل هەمبەر بكارئینانا هەمی شیانێن هەرێمێ. ئەڤ ئاستەنگە ژی د ناڤبەرا فاكتەرێن ناڤخۆیی یێن پەیوەندیدار ب رەوش و سیاسی یا ناڤخۆیی و فاكتەرێن دەرەكی یێن گرێدایی ب پەیوەندیێن ل گەل حوكمەتا فیدرالی یا ئیراقێ و وەلاتێن هەرێمی ڤە، دابەش دبن. ئارمانجا ڤێ گۆتارێ شلۆڤەكرنا ئاستێ پێشكەفتنێ یە ل هەرێمێ، ل گەل دارشتنا تیشكەیان ل سەر فاكتەرێن رێگر و ئاسۆیێن پێشڤەچوونا پاشەرۆژێ.

ئێكەم: دیاردەیێن پێشكەفتنا گەشەپێدانێ ل هـەرێمێ:
١. گەشەیا ئابووری و هەمەجۆركرنا بنكەیێ بەرهەمئینانێ:
هەرێمێ شیا كو ب ڕێژەیی گەشەیا ئابووری یێن ئەرێنی بدەستڤە بینیت و كەرتێ پەترۆل و گازێ پشكدارییەكا گرنگ د دابینكرنا ژێدەرێن دارایی دا كر. هەروەسا، سالێن داویێ شاهدێ هەولدانان بوون بۆ هەمەجۆركرنا ئابووری ب رێیا پێشئێخستنا كەرتێن چاندن، گەشتوگوزار و خزمەتگوزاریان، ئەوا كو رێخۆشكەر بوو بۆ كێمكرنا پشتبەستنا ئێك-لایەنە لسەر ژێدەرێن پەترۆلێ.
٢. پێشئێخستنا ژێرخانێ:
حوكمەتا هەرێمێ ب شێوەیەكێ مەزن وەبەرهێنان د پرۆژەیێن ژێرخانێ دا كریە، وەكو پێشئێخستنا تۆرێن لێكگوهارتنێ‌ و گەهاندنێ و باشتركرنا سیستەمێن دابینكرنا كارەبێ‌ و ئاڤێ. هەروەسا كەرتێ تەكنۆلۆژیا زانیاری و پەیوەندیان گرنگییەكا تایبەت وەرگرت، ئەوا كو پشكداری كر د ئامادەكرنا ژینگەهەكا گونجای بۆ راكێشانا وەبەرهێنانان.
٣. وەبەرهێنان د سەرمایێ مرۆڤی دا:
هەرێمێ پابەندییەكا ئاشكرا نیشا دایە بۆ بەرفرەهكرن و پێشئێخستنا بیاڤێن خواندنا بلند و راهێنانا پیشەیی، ژ بەر كو دامەزراوەیێن فێركرنێ زێدە بوون و رێژەیێن پشكداربوونێ د فێركرنێ دا بلند بوون. ڤان سیاسەتان پشكداری كر د ئامادەكرنا كادرێن ئەكادیمی یێن شارەزا كو پالپشتیێ ل پرۆسەیا گەشەپێدانا بەردەوام بكەن.

دووەم: ئـەو ئـاستەنگێن رووبرووی پرۆسەیا گـەشەپێدانـێ دبن:
١. ئاستەنگێن سیاسی یێن ناڤخۆیی:
گۆرەپانا سیاسی ل هەرێمێ ژ ناكۆكیێن حزبی یێن كوور دنالیت، كو كارتێكرنێ ل سەر سەقامگیریا كارێ دامەزراوەیی دكەن. ئەڤ ناكۆكییە بووینە ئەگەرێ راوەستاندنا گەلەك پرۆژێن گەشەپێدانێ و لاوازكرنا هەماهەنگیێ د ناڤبەرا دامەزراوەیێن جودا یێن حوكمرانیێ دا.
٢. پەیوەندی دگەل حوكمەتا فیدرالی:
پرسا دابەشكرنا ژێدەرێن دارایی، ب تایبەتی داهاتێن پەترۆلێ، خالەكا ناكۆكی یا سەرەكی دمینیت د ناڤبەرا هەولێر و بەغدا دا. ئەڤ ناكۆكیە شیانێن هەرێمێ بۆ دانانا پلانێن دارایی یێن درێژخایەن سنۆردار دكەت و دبیتە رێگر ل هەمبەر بجهئینانا پرۆژێن مەزن یێن گەشەپێدانێ.
٣. دەستوەردانێن هەرێمی:
هەرێم روی ب روی فشاران دبیت ژ ئالیێ وەلاتێن جیران ڤە كو ب گومان تەماشای هەر پێشكەفتنەكێ د رەوشا سیاسی یان ئابووری یا هەرێمێ دا دكەن. ئەڤ فشارە ب رێیێن جودا دیار دبن، وەكو سزایێن ئابووری یێن ناراستەوخۆ و پشتەڤانیكرنا هێزێن ئۆپۆزسیۆن.
٤. ئاستەنگێن ئەمنی یێن دەرەكی:
سەرەرای باشبوونا رێژەیی د رەوشا ئەمنی دا، هەرێم هێشتا ژ هەڕەشەیێن دەرەكی یێن پچر پچر دنالیت كو ب شێوەیەكێ نەرێنی كاریگەریێ ل سەر كەشێ وەبەرهێنانێ و گەشەیا ئابووری دكەن.

سێیەم: ئـاسۆیێن پاشەرۆژێ و شیانێن گـەشەیێ:
هەرێما كوردستانێ خۆدان بنەمایانە كو دشێت رۆلەكێ ئابووری یێ هەرێمی یێ گرنگ بگێڕیت، ب تایبەتی د بیاڤێن وزە، بازرگانی و خزمەتگوزاریان دا. بدەستڤەئینانا ڤان شیانان پێدڤی ب چارەسەركرنا كۆمەكا پرسێن گرنگ هەیە:
• بهێزكرنا سەقامگیریا سیاسی یا ناڤخۆیی ب رێیا دیالۆگا د ناڤبەرا ئالیێن سیاسی دا.
• دیتنا فۆرمۆلەكا كاری یا هەڤپشك ل گەل حوكمەتا فیدرالی كو مافێن هەرێمێ بپارێزیت.
• هەمەجۆركرنا هەڤپشكێن ئابووری یێن نێڤدەولەتی بۆ كێمكرنا فشارێن هەرێمی.
• بهێزكرنا ژینگەها ئەمنی بۆ راكێشانا وەبەرهێنانێن بیانی.
دەرئـەنجام:
سەربۆرا هەرێما كوردستانێ شیانەكا بەرچاڤ بۆ بدەستڤەئینانا پێشكەفتنا گەشەپێدانێ نیشاددەت، سەرەرای ئاستەنگێن سیاسی و ئەمنی. سەركەفتنا هەرێمێ د كارئینانا هەمی شیانێن خۆ دا گرێدایە ب شیانێن وێ بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن ناڤخۆیی و برێڤەبرنا پەیوەندیێن خۆ دگەل ئالیێن هەرێمی و نێڤدەولەتی ب شێوەیەكێ هەڤسەنگ. سەركەفتن ل سەر ڤان ئاستەنگان دێ هەرێمێ گوهۆریت بۆ نموونەیەكا گەشەپێدانێ ل دەڤەرێ و ناڤەندەكا ئابووری یا هەرێمی یا كاریگەر.
* مامۆستایێ زانینگەهێ