مەغۆل و تەتەر كۆمەلەكا هێزێن نیشتەجێ ناڤەڕاستا ئاسیایێ بوون، ب تایبەتی مەنغۆلییان و دەوروبەڕان ب ئەگەڕێ گرانییا ژینگەها وان كو بیابانەكا هشك بوو، ب مللەتەكێ توند و تیژ و شەڕۆكی و تێكدەر ل مێژوویێ دا هاتینە بەحسكرن، ل دەوروبەرێ سالا ١٢٠٦ ز، وەكو هێزەكا سەڕبازی و سیاسی دەركەڤتن، ئەو ژی كو ل دەمێ سەركردێ وان یێ ناڤدار (جەنگیز خان) شیا هەمی هێزێن مەغۆل و تەتەرا بكەتە ئێك و پاشی وەلاتێ چینێ و وەلاتێ پشت ڕووباری (بلاد ما ورا‌و النهر) و خۆراسان و فارس و ئازەربیجان و دەڤەڕا قەفقاس داگیر بكەت، ل دەسپێكا هێرشا مەغۆلان بۆ سەر كوردستانێ بۆ سالا ١٢٢١ ز دزڤریت، دەمێ چەند هەڕێم و باژێڕێن ڕۆژهەلاتا كوردستانێ داگیركرین.
ل سالا ١٢٣١ ز مەغولان لەشكڕەكێ مەزن هنارد بۆ سەر شارەزۆر بەلێ ژبەر ئەوێ چەندێ سولتانێ هەولێرێ و خەلیفێ عەباسی لەشكڕێ خۆ بۆ ڕێكگڕتن ل ئەوێ هێڕشێ ئامادەكڕ، مەغۆل تێدا د سەڕكەفتی نەبوون و ب نەچاری ڤە خۆ ڤەكێشان. بەلێ مەغۆلان ل سالا ١٢٤٥ ز، هێڕشەكا دی یا مەزن و بەڕبەلاڤ كڕە سەر دەڤەڕا شارەزۆر و خەلكەكێ زۆڕ كوشتن و باژێڕ كاڤلكرن هەر ژبەر هندێ ئەڤێ چەندێ هندەك ژ ئاكنجیێن شارەزۆر و گەلەك دەڤەڕێن دی ژی نەچاربوون وەلاتێ خۆ ب جهـ بهێلن و بەر ب وەلاتێ ڤە شامێ بچن.
پشتی جەنگیز خان ل سالا ١٢٢٧ ز وەغەركری ل دویڤ دا ب سەركردایەتییا هولاكۆ مەغولان خۆ ئامادەكڕن بۆ داگیركڕنا بەغدا پایتەختێ خیلافەتا عەباسیا، كو ل بەری وێ باژێڕێ كرماشان ل ڕۆژهەلاتا كوردستانێ ب دەستێ مەغولان تووشی كاڤلكڕنێ ببوو، چونكی كەفتبوو سەر ڕێكا هێڕشا مەغولان هۆلاكۆی ل سالا ١٢٥٨ ز شیا باژێڕێ بەغدا ژی داگیر بكەت و دوماهیێ ب خیلافەتا عەباسیا بینیت (المستعپم بالله) ی بكوژیت كو دوماهیك خەلیفێ عەباسیان بوو. ل هەمان سالێ دا، هۆلاكۆ ژی لەشكڕەكێ مەزن ب سەركردایەتییا (ئەرقیوتویان) بۆ داگیركڕنا كەلها هەولێرێ هنارت، بەلێ كوردێن كەلهێ بۆ دەمێ زێدەتر ژ شەش هەیڤان ڕوی ب ڕوی دووپێچكرنا مەغۆلان بوون، دوماهیك جار هۆلاگۆی ب هاریكاریا لەشكڕێ حاكمێ مووسل (بدرالدین لو‌و لو‌و)ی كو ئالیگرییا خۆ بۆ هۆلاكۆی ڕاگەهاند بوو شیان كەلها هەولێرێ داگیربكەن. گرنگترین هۆكارێن وەكری كو كوردستان بەر هێڕشێن مەغولان بكەڤیت ئەڤەنە:
١. تەماعكاری و گیان بەرفرەهبوون خوازییا مەغۆلان بۆ دەست ب سەرگرتنا باژێڕ و ئاڤەدانییا ڤێ دەڤەڕێ و پێخۆشبوون ب خێڕ و بیرێن وان.
٢. هەبوونا دەستهەلاتا چەند هێزەكا ل وێ دەڤەڕێ وەكی خەوارزمان كو دوژمناهی ل گەل مەغۆلان هەبوو وەكو كوردستان ببیتە گۆڕەپانا ململانێ و ئێكلاكرنا دوبەرەكییان، دەولەتا خوارزم كو ئێك بوو ژ وان دەستهەلاتدارێن موسلمانان كو حوكمێ وەلاتێ پشت ڕویبارێ خۆراسانێ دكڕ، و ژناڤبڕنا ئەڤێ دەولەتێ ب دەستێ مەغۆلان رێخوشكرنەك بوو بۆ داگیركڕنا كوردستانێ و پاشی بەغدا ژی هاتە داگیركرن.
٣. گرنگیا كوردستانێ وەكی رێكەك و پاشی دەروازەك بۆ مەغولان كو ب ڕێكا وان بگەهنە بەغدا و وەلاتێ شامێ.
ل دویڤدا لەشكڕێ هۆلاكۆی بەرێ خۆ كرە باژێڕێن وەلاتێ شامێ و هەر تشتێ ژ لایێ شارستانیەتێ و ئاڤەدانكرنێ ڤە هەبوو هەمی تێكدان و ژناڤبڕن و سیمایێ شارستانیەتێ نەهێلا، بەلێ ل سالا ١٢٦٠ ز فەرمانرەواییا مسڕێ مەمالیك شیان ل شەڕێ (عەین جالۆت) نێزیكی باژێڕێ (عەككا) ل فەلەستینێ لەشكڕێ هۆلاكۆی تێكبشكێنن، و د ئەڤی شەڕی دا مل ب ملێ مەمالیكا كوردێن ڕۆژئاڤایا كوردستانێ و كوردێن وەلاتێ شامێ رۆلەكێ گرنگ ل شكاندنا مەغۆلان دیتن، ب ئەڤی شێوەی كوردستان و دەڤەڕێن دەوروبەڕا بوونە بەشەك ژ دەولەتا (مەغولی ئیلخانی).
پشتی داگیركرنا مەغۆلان بۆ كوردستانێ، كوردان سەرێ خو بۆ بیانیان و داگیركەران شۆڕنەكڕ، بەلكو چەندین ڕاپەڕین ل دەڤەڕێن جوداجودا یێن كوردستانێ ل دژی مەغۆلان سەرهلدا، ژ وان ل سالا ١٢٦٢ ز كوردێن مووسل شیان لەشكڕێ مەغۆلان ل باژێڕی دەربێخن، ل وی دەمی مەغۆلان لەشكڕەكێ زێدەتڕ بۆ دوبارە گڕتنا باژێڕی هنارت، كوردێن وی باژێڕی ڕوی ب ڕوی بوونەڤە و زیرەكی و وێرەكی یا خۆ دیاركڕ، هەروەسا ل هەولێرێ ژی راپەرینا سەربازگەها هەولێرێ بەرپابوو كو بۆ دەمێ سێزدە سالان ڤەكێشا دژی مەغولان. تەیمۆرلەنگ سەركردەكێ دی یێ مەغۆل و تەتەرا بوو ل وەلاتێ پشت ڕووباری (بلاد ما ورا‌و النهرین)، هێڕشەكا مەزن كڕە سەر ئیران و ئیراقێ و بەشێ زۆڕێ كوردستانێ هەتا گەهشتییە ناڤەڕاستا ئەنازولێ داگیركڕ. تەیمۆرلەنگ كوشتنەكا زۆڕ و كاڤلكڕنەكا مەزن ب سەر وان دەڤەڕان دا ئینا ئەوێن تێدا تێپەڕی، ژوان ژی باژێڕێ بەغدا.
ئاكنجیێن میرنشینا (لۆریا بچووك) ل ڕۆژهەلاتا كوردستانێ شیان زۆڕ ب زیڕەكی و دلێڕانە بەرانبەر پەلامار و هێرشێن تەیموورلەنگی بڕاوەستن و تووشی شكەستنێ بكەن، بەلێ تەیموورلەنگی پشتی ئینانا هێزەكا زۆڕ و دۆرپێچكرنەكا دژوار شیان دەست ب سەر سەراخوم ئابادێ پایتەختێ مێرنشینێ دا بگریت.
هەروەسا ئاكنجیێن ماردینێ ل باكۆرێ كوردستانێ زۆڕ ب قەهرەمانانە چەندین جاران لەشكڕێ تەیموورلەنگی شكاند، بەلێ دوماهیك جار ئاكنجیێن وی باژێڕی كەفتنە بەر كوشتنەكا مەزن و باژێر تووشی كاڤلكڕنێ بوو.
دەڤەڕێن كوردستانێ گەلەك نەخۆشی و وێرانكرن ل سەردەمێ مەغۆلاندا دیت بەلێ مللەتێ كورد سەرێ خۆ نەچەماند و ڕازی نە بوو ب داگیركرنێ و زولمێ، لەورا بەرەڤانییەكا مێرانە كڕ ل هەمی جهان و ب تایبەتی عەشیرەتێن دەڤەڕێن هەكارییان و گەلەك قوربانیدان، هەكە ئەو بەڕەڤانی نە با دا هەتا ڤێ گاڤێ ژی ئەم ل بن دەستێن مەغۆل و تەتەران دا بین.

دەولەتا سەفەوی ل سالا ١٥.١ ز ل هەڕێما (ئازربیجان) یا ئیڕانێ، ل سەڕ دەستێ ئیسماعیل سەفەوی هاتە دامەزراندن و باژێڕێ ساختەكاریێ كرە پایتەختێ دەولەتا خۆ و ناسناڤێ شاه ل سەڕ خۆ دانا و مەزهەبێ شیعی كڕە مەزهەبێ فەرمی یێ دەولەتێ و پاشی دەست ب سەڕ هەمی ئیڕانێ داگڕت و ل دویڤ دا هەوێن بەرفرەه كرنە بەشەكێ كوردستانێ و هەمی ئیراق و چەند دەڤەڕەكێن قەفقازێ ژی گڕتن.
ل سالا ١٥.٦ ز، ئێكەم هێڕشا سەفەوییان بۆ سەڕ كوردستانێ دەست پێكڕ، هێزێن سەفەوی ڕوی ب ڕوی بەڕگڕییەكا دلێڕانە یا كوردان بوون، ب تایبەتی هەردو مێرنشینێن (موكریان) و (بۆتان) بەلێ ل دوماهیێ سەفەوییان دەرئەنجامێ ڤان هێرشان شیان بەشەكێ گرنگێ كوردستانێ بئێخیتە سەر نەخشەیێ دەولەتا خۆ، كو مێرنشینێن (لۆرستان) و (هەكاری) و (بەدلیس) و باژێرێن گڕنگێن وان و ئامەد (دیاربەكر) ل گەل دا بوون.
هەر د چارچووڤەیێ ئەوان هەولان دا ل سالا ١٥.٨ ز باژێڕێ (بەغدا) داگیركر كو پایتەختێ دەولەتا ئاق قوینلۆ بوو، و ل دویڤ دا دەولەتا سەفەوییان پێلێن خۆ بۆ باشوورێ ئیڕاقێ هاڤێتن و باژێڕێ بەسڕا داگیركر.
شاه ئیسماعیل سەفەوی ل دەسپێكێ سیاسەتەكا نەرم ل گەل میر و سەڕۆكێن كوردان دكر هەتا وەكی پێگەهێ خۆ موكوم بكەت، پاشی دوژمنایەتییا خۆ یا ڕاستەقینە دەرئێخستن و چەند میرێن كوردان ئێخستنە د زیندانێ ڤە، و میرێن قزلپاشیێن خۆ ل جهێ وان دانان.
سەرهلدانا دەولەتا سەفەوی ل كوردستانێ و ل ئیراقێ، ئوسمانی رازی نە بوون كو ئەو دەڤەرا پڕ خێر و بێر و ستڕاتیجی ل ژێر دەستهەلاتا سەفەوییان دا بیت. لەورا لەشكەرێ ئوسمانی ب سەركردایەتییا سولتان یاور (سەلیمێ ئێكێ) ل سالا ١٥١٤ ز، ل دۆلا چالدێڕان ڵ باكوڕێ ڕۆژئاڤا دەریاچا ئورمیێ ل سەر ئاخا كوردان ڕوی ب ڕوی ئێكودو بوون، د ئەڤی شەڕی دا ئوسمانی سەڕكەفتن، هێزێن كوردان ڕۆل هەبوو ل سەڕكەفتنا ئوسمانییان ب سەڕ سەفەوییان دا ل شەڕێ چالدیڕانێ ژ ئەگەرێ نەرازیبوونا وان ل سەڕ سیاسەتا توندوتیژا شاه ئیسماعیلێ سەفەوی ل لایەكی ڤە و بزاڤێن مەلا ئیدریسێ بەدلیسی، كو كەسەكێ پلە بەرزێ سیاسی و ئایینی یێ كورد بوو بۆ پشتەڤانییا دەولەتا عوسمانی بكەن ژ لایەكێ دی ڤە. ئەوبوو شازدە میر و سەركردەیێن كوردان ب هێزێن خۆڤە هاتنە ناڤ ڕێزێن لەشكڕێ ئوسمانییان ل چالدێڕانێ، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ سولتان سەلیم یاور پشتی ڤێ سەڕكەفتنێ د نامەیەكێ دا ستایشا میرێن كوردان كڕ و ناسناڤێ بەگلەربەگ ب ئەوان پەخشی.
گرنگترین ئەنجامێن شەڕێ چالدیڕانێ ل سەڕ كوردستانێ ئەوبوون: كوردستان دابەش بوو ل سەر دو بەشان، بەشەك ڕۆژهەلات ل بن دەستێ سەفەوییان دا و بەشێ زۆر ژی كەفتە بن دەستێ دەولەتا عوسمانی، عوسمانییان ب ئەگەڕێ داگیركرنا بەشەكێ زۆڕێ كوردستانێ، شیان پاڕێزگاریێ ل سنوورێ ڕۆژهەلاتا دەولەتا خۆ بكەن و سەردەمەكێ درێژ، شەڕ و ململانێ د ناڤبەرا دەولەتا ئیرانێ و دەولەتا ئوسمانی دەستپێكڕ، كو ل دەسپێكا سەدێ شازدێ هەتا دەسپێكا سەدێ بیستێ ڤەكێشا، دەمێ ڤان چار سەد سالان چەندین شەڕ و كوشتن د ناڤبەرا دەولەتێن ئیرانێ و ئوسمانییان دا ڕوی دا و پتریا ئاخا كوردستانێ مەیدانا ڤان شەڕ و ململانێ بوون.
یا خۆیایە ئەم بێژین كو میرنشینێن كوران چ خۆشی نەدیتن ل بن دەستێ دەولەتا سەفەوییان دا، چونكی شیعە مەزهەب بوون، وان پێ خۆشبوو ڕێككەفتنێ دگەل ئوسمانییان دا بكەن و سەربەخۆ بن ب ڕێڤەبڕنا میڕنشینێن خۆ ژ هەمی لایان ڤە.

ژێدەر:
في العصر الحديث (جليليَ جليل و اخرون). ١. الحركة الكردية. ٢. كوردستان و كورد (دكتور عبدالرحمان قاسملو). ٣. كوردستان و تاريخ الحركة القومية الكردية (جلال الطالباني). ٤. تاريخ الدولة العثمانية.