Rojnameya Evro » ئەیسەر سەلام فەقی https://rojnameyaevro.com/ku Mon, 27 Jul 2026 06:45:03 +0000 ar hourly 1 https://wordpress.org/?v=4.0.38 سـالڤەگەڕا لـۆزانـێ و پرسیارێن ل دۆر پـاشەڕۆژا دۆزا كـوردی د رۆژهەلاتا ناڤـەراست یا نوی دا https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%d9%80%d8%a7%d9%84%da%a4%db%95%da%af%db%95%da%95%d8%a7-%d9%84%d9%80%db%86%d8%b2%d8%a7%d9%86%d9%80%db%8e-%d9%88-%d9%be%d8%b1%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8e%d9%86-%d9%84-%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%be/266753/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%d9%80%d8%a7%d9%84%da%a4%db%95%da%af%db%95%da%95%d8%a7-%d9%84%d9%80%db%86%d8%b2%d8%a7%d9%86%d9%80%db%8e-%d9%88-%d9%be%d8%b1%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8e%d9%86-%d9%84-%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%be/266753/#comments Mon, 27 Jul 2026 06:22:48 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=266753 ئەیسەر سەلام فەقی

ل ٢٤ تیرمەها هەر سالەكێ دا، دەڤەرا مە بیرا خو ل ئێك ژ كاریگەرترین وێستگەهێن دیرۆكا خو یا هەڤچەرخ دئینیت؛ ئەو ژی ئیمزاكرنا پەیماننامەیا لۆزانێ یا سالا ١٩٢٣ـێ یە. ئەو پەیماننامەیا كو سیستەمەكێ نوو یێ هەرێمی پشتی ژناڤچوونا دەولەتا ئوسمانی ئاڤا كر و دانپێدانا ناڤدەولەتی ب كۆمارا توركیا و سنوورێن وێ چەسپاند. بۆ كوردان، لۆزان ب تنێ بەلگەیەكا قانوونی یان روودانەكا دیرۆكی نینە كو سەد سال ب سەر دا چووبن، بەلكو وەرچەرخانەكا چارەنڤیسساز بوو كو رێڕەوێ دۆزا كوردی یا سیاسی گوهۆڕی، ب تایبەت پشتی كو ئەو دەرگەهێ پەیماننامەیا سێڤەر (١٩٢٠) ل بەر مافێن كوردان یێن نەتەوەیی ڤەكری، لۆزانێ دائێخستی.
پشتی دەربازبوونا پتر ژ سەد سالان، ئەو پرسیارا ئەڤرۆ خوە دسەپینیت نە ئەوە، كوردان چ ل لۆزانێ ژ دەستدا؟ بەلكو ئەوە: كورد چاوا دكارن مفای ژ گوهۆڕینێن مەزن یێن ڕۆژهەلاتا ناڤەراست وەربگرن بۆ ئاڤاكرنا پاشەرۆژەكا جێگیرتر و ب هێزتر؟
پەیماننامەیا سیڤەر پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ د سەقایەكێ ناڤدەولەتی یێ جودا دا هات، كو بڕگەیێن وێ دەرگەهـ ل بەر ئەگەرێ ئۆتۆنۆمیێ و پاشی مافێ چارەنڤیسێ بۆ كوردان ڤەكربوو. لێ سەركەفتنا بزاڤا نەتەوەییا توركی ب سەركێشیا مستەفا كەمال ئەتاتورك و گوهۆڕینا بالانسا هێزێ، وەلاتێن سەركەفتی یێن شەڕی نەچاركرن كو جارەكا دی دانوستاندنان بكەن. ئەنجام ژی «پەیماننامەیا لۆزانێ» بوو كو بوو جهگرا سێڤەرێ و بوو لێڤەگەرا قانوونی یێ سیستەمێ نوو یێ دەڤەرێ.
د لۆزانێ دا چ دانپێدانێن سیاسی ب دۆزا كوردی یان مافێن وان یێن نەتەوەیی نەهاتنەكرن، و پاراستنا كێمینەیان ب تنێ بۆ كێمینەیێن نەمسلمان هاتە دیاركرن. ئەڤێ چەندێ وەكر كو كورد ژ دەرڤەی گەرەنتیێن ناڤدەولەتی بمینن. ژ وی دەمێ وەرە، دەڤەرێن كوردی د ناڤبەرا توركیا، ئیراق، ئیران و سووریێ دا هاتنە دابەشكرن، و قۆناغەكا نوو ژ ئەزموونێن سیاسی و جڤاكی یێن جودا د ناڤ هەر دەولەتەكێ دا دەستپێكر.
بەلێ دیرۆك ل سەر پەیماننامەیان ناراوەستیت. ئەو تشتێ سالا ١٩٢٣ وەك راستیەكا جێگیر دیاردبوو، د سەد سالێن بوری دا گەلەك جاران گوهۆڕی. دەولەت ئاڤابوون و یێن دی ژناڤ چوون، هەڤپەیمانیێن ناڤدەولەتی هاتنە گوهۆڕین و نەخشەیێن هەژموونێ جار و بار هاتنە كێشان. ئەڤرۆ ڕۆژهەلاتا ناڤەراست د قووناغەكا نوو یا دارشتنا هەڤسەنگیان دایە، كو ئەڤە ژی ئەنجامێ شەڕ و هەڤڕكیێن ناڤدەولەتی و گوهۆڕینا ئەولەویەتێن هێزێن مەزنە، ب تایبەت پشتی روودانێن ئاسایشێ یێن د ناڤبەرا ئەمریكا و ئیسرائیلێ ژ لایەكێ و ئیرانێ ژ لایێ دی ڤە، كو بووینە ئەگەرێ پێداچوونێن هەرێمی د مەلەفێن وزەیێ، ئێمناهیێ و هەژموونێ دا.
د ناڤ ڤان گوهۆڕینان دا، دۆزا كوردی ئێدی بتنێ ژ گۆشەیا دیرۆكی ناهێتە خواندن، بەلكو بوویە پشكەك ژ هاوكێشەیێن ئاسایشا دەڤەرێ، بەرهەنگاربوونا تیرۆرێ، وزە و سەقامگیریا سیاسی.
ئەڤرۆ رەوشا كوردان د ناڤ هەر چار دەولەتان دا جودایە. ل توركیا دۆزا كوردی هێشتا ب هەڤسەنگیێن ناڤخۆیی و چاكسازیێن سیاسی ڤە گرێدایە. ل ئیرانێ دەڤەرێن كوردی روو ب رووی ئالۆزیێن سیستەمێ سیاسی و رەوشا دەڤەرێ دبن. ل سووریێ ژی، سالێن شەڕی كەتوارەكێ سیاسی و كارگێری یێ نوو ئافراندییە.
ل ئیراقێ، ئەزموونا كوردی ژ هەمی پارچەیێن دی پێشكەفتیتر دیاردبیت، ئەو ژی ب سایا هەبوونا هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ دەستووری د ناڤ سیستەمێ فیدرالی یێ ئیراقێ دا. ئەڤێ رەوشێ دەرفەت بۆ كوردان چێكر كو ژ قووناغا داخوازكرنا مافان دەربازببن بۆ قووناغا ئاڤاكرنا سازییان، برێڤەبرنا ئابووری، پشكداری د بڕیارا نشتیمانی دا و ڤەكرنا دەرگەهێن پەیوەندیان ل گەل جیهانێ.
ئێك ژ گرنگترین كەرەستەیێن ڤێ ئەزموونێ، ئەوە یا كو دبێژنێ «پارا ـ دیپلۆماسییەت». هەرێما كوردستانێ شیایە د چارچووڤێ دەستوورێ ئیراقێ دا، تۆڕەكا بەرفرەه ژ پەیوەندیێن سیاسی و ئابووری دگەل دەولەتێن جیهانێ ئاڤا بكەت و پێشوازیێ ل نوونەراتیێن دبلوماسی بكەت. ئەڤ پەیوەندیە ژ چالاكیێن پرۆتۆكۆلی دەرباز دبن و بووینە فاكتەرەكێ كاریگەر بۆ ب هێزكرنا پێگەهێ هەرێمێ د ناڤخۆ و دەرڤەی ئیراقێ دا.
لێ سەركەفتنا هەر دبلۆماسیەتەكێ ب تنێ ب ڤەكرنا دەرگەهێن دەرڤە نابیت، بەلكو ب ب هێزكرنا بەرێ ناڤخۆ ڤە گرێدایە. سازیێن جێگیر، سەروەریا یاسایێ، گەشەپێدانا ئابووری، شەفافیەت، پێشئێخستنا پەروەردێ و جۆراوجۆركرنا ژێدەرێن داهاتی. دۆزێن نەتەوەیی د سەدێ بیست و ئێكێ دا ب درۆشمان ناهێنە پیڤان، بەلكو ب شیانێن جڤاكان بۆ ئاڤاكرنا مۆدێلەكێ سەركەفتی دهێنە پیڤان كو جهێ باوەریا جیهانێ بیت.
هەروەسا گوهۆڕینێن نوو یێن دەڤەرێ داخوازێ ژ كوردان دكەن كو سیاسەتەكا كەتواری و هەڤسەنگ بكاربینن، كو دویربێخت ژ هندێ‌ كو بچیتە د ناڤ هەڤركیێن تەوەرێن هەرێمی دا و پاراستنا پەیوەندیێن باش ل گەل بەغدا و وەلاتێن جیران و گەشەپێدانا هەڤپەیمانیان ل گەل جڤاكا ناڤدەولەتی ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن هەڤپشك.
رەنگە ئێك ژ وان وانەیێن هەرە گرنگ یێن لۆزانێ ئەوە، كو چارەنڤیسێ گەلان ب پەیماننامەیان ناهێتە نڤیسین، بەلكو ب شیانا وان بۆ خۆگونجاندن ل گەل گوهۆڕینان، ئاڤاكرنا سازیێن ب هێز و بكارئینانا دەرفەتێن دیرۆكی ب ژیری دهێتە دیاركرن. ئەو هەڤكێشەیێن جیهانی، یێن سالا ١٩٢٣ سەپاندین، نەیێن ئەڤرۆنە. جیهان ئێدی گرنگیێ ددەتە فاكتەرێن سەقامگیری، گەشەپێدان و حوكمرانیا باش.
پاشەرۆژا كوردان ب ڤەگێڕانا ئازارێن رابردووی نائێتە ئاڤاكرن، بەلكو ب خواندنەكا هویر بۆ بالانسێن هێزێ، وەبەرهێنان د زانست و ئابووری و دبلوماسیەتێ دا، و ب پاراستنا ئێكریزیا ناڤخۆیی و رێزگرتن ل قانوونا و دەستووری دهێتە مسۆگەركرن. ئەڤە ئەو كەرەستەنە كو شەرعیەت و بەردەوامیێ ددەنە هەر دۆزەكێ د جیهانەكا تژی گوهۆڕین دا.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%d9%80%d8%a7%d9%84%da%a4%db%95%da%af%db%95%da%95%d8%a7-%d9%84%d9%80%db%86%d8%b2%d8%a7%d9%86%d9%80%db%8e-%d9%88-%d9%be%d8%b1%d8%b3%db%8c%d8%a7%d8%b1%db%8e%d9%86-%d9%84-%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%be/266753/feed/ 0 ١٤ێ تیرمەها ١٩٥٨ شۆڕشـەكـا كـۆمـاری ئـاڤـاكر یان كۆدەتـایـەكا رێرەوێ دەولـەتـێ گـوهـۆڕی؟ https://rojnameyaevro.com/ku/%d9%a1%d9%a4%db%8e-%d8%aa%db%8c%d8%b1%d9%85%db%95%d9%87%d8%a7-%d9%a1%d9%a9%d9%a5%d9%a8-%d8%b4%db%86%da%95%d8%b4%d9%80%db%95%d9%83%d9%80%d8%a7-%d9%83%d9%80%db%86%d9%85%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a6/266290/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d9%a1%d9%a4%db%8e-%d8%aa%db%8c%d8%b1%d9%85%db%95%d9%87%d8%a7-%d9%a1%d9%a9%d9%a5%d9%a8-%d8%b4%db%86%da%95%d8%b4%d9%80%db%95%d9%83%d9%80%d8%a7-%d9%83%d9%80%db%86%d9%85%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a6/266290/#comments Sun, 19 Jul 2026 09:11:20 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=266290 ئەیسەر سەلام فەقی

نە هەموو رویدانێن دیرۆكی ب لۆژیكێ (رەش و سپی) دهێنە هەلسەنگاندن، هندەك ژ وان پشتی چەندین سالان ژی، هەر د ناڤەندا مشتومڕێن سیاسی و هزری یێن بێ دوماهی دانە. ١٤ تیرمەها سالا ١٩٥٨ێ د سەرێ لیستەیا ڤان رویدانان دایە؛ چونكی ئەو بتنێ گوهۆڕینا سیستەمێ حوكمرانیێ نەبوو، بەلكو وەرچەرخانەك بوو كو دەولەتا ئیراقێ ژ نوو دارشتەڤە و كاریگەری ل سەر سروشتێ دەستهەلاتێ و پەیوەندیا جڤاكی و دەولەتێ كر، بەلكو كاریگەریا وێ هەتا ئەڤرۆیا سیاسی یا ئیراقێ ژی درێژ بوویە. ژبەر هندێ، ئەو پرسیارا هەر سال دهێتە نووكرن نە ئەوە كو (ل وێ رۆژی چ رویدا؟) بەلكو ئەوە: (وێ رۆژێ پشتی پتر ژ ٦٨ سالان چ بۆ ئیراقێ هێلا؟)
جوداهی د وەسفكرنا وێ چەندێ دا كو كا چ رویدایە، ب تنێ جوداهیەكا زمانی نینە، هندی كو جوداهیەكا فەلسەفییە د خویندنا دیرۆكێ دا. پشتەڤانێن وێ رویدانێ، وێ وەك (شۆرەشەكا نشتیمانی) دبینن كو دوماهی ب سیستەمێ پاشایەتی ئینا یێ كو ب دیتنا وان ب هەژموونا بریتانیا و جوداهیا جڤاكێ ڤە گرێدای بوو، و رێ بۆ دامەزراندنا كۆماریێ و جێگیركرنا چەمكێ سەروەریا نشتیمانی خۆشكر. ژ لایێ دی، رەخنەگر وێ وەك (كۆدەتایەكا سەربازی) وەسف دكەن كو ب هێزێ سیستەمێ دەستووری یێ هەبوویی ژناڤبر، ئیراق ئێخستە د قووناغەكێ دا كو سازیێن سەربازی بوونە یاریزانێن سەرەكی د دیاركرنا دەستهەلاتێ دا، كو پاشتر رەنگداڤە د زنجیرەیەكا كۆدەتا و هەڤركیان دا كو ئیراقێ ب خۆ ڤە دیتن.
د راستی دا، ئەڤ ململانێ یە ب هەلبژارتنا پەیڤا «شۆرش» یان «كۆدەتا» ب تنێ ناهێتە ئێكلاكرن. د زانستێن سیاسی دا، گوهۆڕینێن مەزن تنێ ب رێكا گەهشتنا وان بۆ دەستهەلاتێ ناهێنە پیڤان، بەلكو ب وێ چەندێ دهێنە پیڤان كا چ سازیێن سەقامگیر و بهایێن سیاسی یێن جێگیر بەرهەم ئیناینە. لەوما پرسیارا هەرە گرنگ ئەوە: ئەرێ ١٤ی تیرمەهێ سەركەفتی بوو د ئاڤاكرنا دەولەتەكا سەقامگیرتر و دادپەروەرتر دا، یان بتنێ شێوازێ سیستەمی گوهۆری بێی كو چارەسەریا كێشەیێن بنەرەتی یێن دەولەتا ئیراقێ بكەت؟
دەمێ هەڤبەركرنا سیستەمێ پاشایەتی ل گەل یێ كۆماری، فەرە ئەم دویر بكەڤین ژ دیتنا هەڤسۆزی یان ژی رەتكرنا رەها. سیستەمێ پاشایەتی، ل گەل هەمی رەخنەیێن لێ دهاتنەگرتن، خۆدان سازیێن دەستووری و پەرلەمان و ژیانا حزبی بوو ب ئاستێن جودا، هەروەسا ئیراقێ د وێ قووناغێ دا پرۆژەیێن ئاڤەدانی و ئابووری یێن گرنگ ب خۆ ڤە دیتن، ل گەل سەقامگیریەكا رێژەیی د سازیێن دەولەتێ دا. بەلێ ئەڤ سیستەمە تووشی ئالنگاریێن راستی ژی بوو، ژ وان ژی: كێمیا پشكداریا سیاسی، زێدەبوونا ڤالاهیا جڤاكی، و بەردەوامیا كاریگەریا هێزێن بیانی ل سەر بڕیارا ئیراقی، ئەڤە هەمی فاكتەر بوون كو پشكداری د زێدەبوونا نەڕەزایەتیان دا كری كو رێ خۆشكر بۆ گوهۆڕینێ.
ل هەنبەر ڤێ چەندێ، سیستەمێ كۆماری درووشمێن مەزن بلندكرن وەك دادپەروەریا جڤاكی، سەربەخۆیا نشتیمانی، و چاكسازیا ئابووری. سالێن دەسپێكێ یێن پشتی ١٤ی تیرمەهێ هندەك پێنگاڤ ب خۆ ڤە دیتن كو پشتەڤانیا جەماوەری هەبوو، وەك چاكسازیا چاندنێ، زێدەكرنا رۆلێ دەولەتێ د گەشەپێدانێ دا و بهێزكرنا هەستا سەروەریا نشتیمانی. بەلێ ئەڤ دەستكەفتە زوو تووشی هەڤركیێن ئایدۆلۆژی و سیاسی یێن توند بوون د ناڤبەرا هێزێن جودا دا، ململانێیا سیاسی گوهۆڕی بۆ شەڕێ دەستهەلاتێ، هێزا سەربازی بوو ئامرازەك بۆ ئێكلاكرنا كێشەیان، ئەڤێ چەندێ ژی شوونوارێن كویر ل سەر رەوشەنبیرییا سیاسی یا ئیراقێ بۆ چەندین لایان هێلان.
رەنگە مەترسیدارترین تشتێ قووناغا پشتی ١٩٥٨بەرهەم ئینای، نەگوهۆڕینا شێوازێ حوكمرانیێ بوو، بەلكو جێگیركرنا وێ هزرێ بوو كو رەوایەتییا دەستهەلاتێ دشێت ب هێزا چەكداری بهێتە بدەستڤەئینان. ژ وی دەمی وەرە، ئیراق كەفتە د ناڤ بازنەیا كۆدەتا و گوهۆڕینێن توندوتیژ دا، هەتا كو ڤەگوهاستنا ئاشتیانە یا دەستهەلاتێ بوویە حالەتەكێ دەگمەن نەك رێسایەكا گشتی. ئەڤ میراتە هەتا ئەڤرۆ ژی سێبەرا خۆ ل سەر ژیانا سیاسی یا ئیراقێ دهێلیت.
دەربارەی كێشەیا نەتەوەیی یا كوردی، ١٤ی تیرمەهێ وێستگەهەكا گرنگ بوو د پەیوەندیێن دەولەتا ئیراقێ و كوردان دا. سالێن دەسپێكێ یێن كۆماریێ، گۆتارەكا ڤەكریتر هەبوو بۆ دانپێدان ب هەڤپشكا نشتیمانی و سەركردێ بزاڤا رزگاریخوازیا كوردی بارزانیێ نەمر پشتی چەندین سالان ل سۆڤییەت ڤەگەڕیا ئیراقێ، د دیمەنەكێ دا كو هیڤییا ئاڤاكرنا پەیوەندیەكا نوو د ناڤبەرا بەغدا و كوردان دا نیشاددا كو ل سەر بنەمایێ دانپێدانا دولایەنە بیت. بەلێ ئەڤ هیڤی نەبوو راستیەكا دەستووری و سیاسی یا بەردەوام، چونكی زوی جوداهیێن د ناڤبەرا سروشتێ دەولەتێ و سنوورێن نامەركەزیەتێ و مافێن نەتەوەیی سەرهلداڤە و ئیراق كەفتە د ناڤ زنجیرەیێن شەڕێن چەكداری دا.
ل ڤێرێ ئێك ژ گرنگترین وانەیێن سیاسی یێن ئەزموونا ١٤ تیرمەهێ دیار دبیت؛ گوهۆڕینا سیاسی هەر چ پالپێدەر و درووشم هەبن، ناگەهیتە ئارمانجێن خۆ هەتا نەبیتە ئەگەرێ ئاڤاكرنا «پەیمانەكا نشتیمانی» یێ گشتگیر كو پشكداریا هەمی پێكهاتەیان ل سەر بنەمایێ هەڤوەلاتیبوون و سەروەریا قانوونێ مسۆگەر بكەت. گوهۆڕینا سیستەمەكێ ب سیستەمەكێ دی، مەرج نینە چارەسەریا كێشەیێن دیرۆكی بكەت ئەگەر پاساوێن وان كێشەیان بێی چارەسەریا ڕاستەقینە بمینن.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d9%a1%d9%a4%db%8e-%d8%aa%db%8c%d8%b1%d9%85%db%95%d9%87%d8%a7-%d9%a1%d9%a9%d9%a5%d9%a8-%d8%b4%db%86%da%95%d8%b4%d9%80%db%95%d9%83%d9%80%d8%a7-%d9%83%d9%80%db%86%d9%85%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a6/266290/feed/ 0 دەمـا دیموكراسییەت پێش مەرجێن خـوە دكەڤیت.. وانـەیـەك ژ ئـەزموونـا ئیراقـی پشتی سـالا ٢٠٠٣ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%af%db%95%d9%85%d9%80%d8%a7-%d8%af%db%8c%d9%85%d9%88%d9%83%d8%b1%d8%a7%d8%b3%db%8c%db%8c%db%95%d8%aa-%d9%be%db%8e%d8%b4-%d9%85%db%95%d8%b1%d8%ac%db%8e%d9%86-%d8%ae%d9%80%d9%88%db%95-%d8%af%d9%83/263928/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%af%db%95%d9%85%d9%80%d8%a7-%d8%af%db%8c%d9%85%d9%88%d9%83%d8%b1%d8%a7%d8%b3%db%8c%db%8c%db%95%d8%aa-%d9%be%db%8e%d8%b4-%d9%85%db%95%d8%b1%d8%ac%db%8e%d9%86-%d8%ae%d9%80%d9%88%db%95-%d8%af%d9%83/263928/#comments Tue, 09 Jun 2026 12:37:25 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=263928 ئەیسەر سەلام فەقی

دیموكراسی وەك ئێك ژ گرنگترین هزرێن سیاسی دهێتە دانان یێن كو شارستانییەتا مرۆڤایەتییا سەردەم بەرهەم ئیناین، چونكی ل سەر بنەمایێ پشكداریا هەڤوەلاتییان د برێڤەبرنا كاروبارێن نیڤدەولەتێ دا ئاڤا دبیت ب رێكا هەلبژارتنان، فرەحزبیێ، ئالوگۆركرنا دەستهەلاتێ و رێزگرتن ل ماف و ئازادییان. د دەه سالیێن دوماهییێ دا، دیموكراسی بوویە نموونەیا سیاسی یێ هەرە بەربەلاڤ ل جیهانێ، هەتا كو گەلەك ژ وان مللەتێن زۆرداری دیتین، وەك كورتترین رێك بۆ گەهشتن ب ئازادی، سەقامگیری و گەشەپێدانێ تەماشەی دیموكراسیێ دكر. لێ ئەزموونێن سیاسی ل گەلەك دەولەتان دیار كر كو دیموكراسی ب تنێ ئامرازەكێ هەلبژارتنێ نینە كو بشێی ژ جڤاكەكێ بۆ ئێكێ دی ڤەگوهێزی، بەلكو ئەو سیستەمەكێ تەمامكارە و پێدڤی ب بارودۆخێن دیرۆكی، كولتووری و سازیێن تایبەت هەیە دا كو بشێت ب شێوەیەكێ دروست كار بكەت.
دیموكراسییا سەردەم د ناڤ وان جڤاكان دا گەشە كر یێن كو پێشكەفتنەكا پلەپلە د وارێن خویندەواری، ئابووری، یاسا و دەزگەهێن سیاسی دا دیتی. دەولەتێن دیموكراسی یێن نوی ب هەلبژارتنێن كتوپڕ یان ب بڕیارێن بلەز نەگەهشتینە ڤی ئاستێ ئەڤرۆ، بەلكو ب رێكا پرۆسەیێن درێژ یێن چاكسازییا سیاسی و گوهۆڕینێن جڤاكی یێن كو ب دەهان سالان و دبیت ب سەدان سالان كێشاین گەهشتینە ڤێرێ. ژ بەر هندێ، دیموكراسی د گەلەك بارودۆخان دا نەبوویە سەدەمەكێ ئێكسەر بۆ ئاڤاكرنا وان جڤاكێن پێشكەفتی، بەلكو ئەنجامەكێ سروشتی یێ گەشەكرن و پێگەهشتنا وان یا سیاسی بوو.
ژ ڤێرێ كێشەیەكا بنیاتی دیار دبیت، ئەو ژی بزاڤا بجهئینانا دیموكراسیێ یە د ناڤ وان جڤاكان دا یێن كو سازیێن دەولەتێ ل دەڤ وان لاوازن، و پارچەبوونا جڤاكی تێدا بەربەلاڤە و كولتوورێ سیاسی تێدا نینە، یان ژی رێژەیا نەخویندەواریێ و پاشكەفتنا گەشەپێدانێ تێدا بلندن. د ژینگەهێن ب ڤی ڕەنگی دا، مەرج نینە دیموكراسی ببیتە رێكا گەهشتن ب سەقامگیریێ، بەلكو دبیت ببیتە ئەگەرەكێ زێدەتر بۆ دروستبوونا ناكۆكی و ململانێیێن ڤەشارتی د ناڤ جڤاكی دا.
دیموكراسی ب تنێ سندۆقێن دەنگدانێ یان هەلبژارتنێن دەمی نینن، بەلكو كلتۆرەكێ سیاسی یە بەری كو رێكارێن یاسایی بن. ئەو پێدڤی ب هەڤوەلاتییەكی هەیە كو باوەری ب هەمەجۆریێ هەبیت و قەبوولا بوچوونێن جودا بكەت و رێزێ ل ئەنجامێن هەلبژارتنان بگریت هەتا ئەگەر دژی حەزێن وی یێن كەسی ژی بن. هەروەسا پێدڤی ب حزبان هەیە كو بەرنامەیێن نیشتمانی یێن رۆن هەبن، و دادوەرییەكا سەربەخۆ، راگەهاندنەكا ئازاد و سازیێن دەولەتێ یێن خۆدان شیان هەبن كو قانوونێ ل سەر هەمییان بێ جوداهی جێبەجێ بكەن. دەما ئەڤ خالە بەرزە دبن، پرۆسەیا دیموكراسی دبیت بگهۆڕیت بۆ ململانێیا د ناڤبەرا تائیفە، نەتەوە یان عەشیرەتان دا، ل شوینا هندێ كو ببیتە هەڤڕكی د ناڤبەرا پرۆژەیێن سیاسی یێن جودا دا.
د ڤی چارچووڤەی دا، دشێین تەماشەی ئەزموونا ئیراقێ پشتی سالا ٢٠٠٣ێ بكەین وەك ئێك ژ نموونەیێن هەرە دیار بۆ زەحمەتیا بجهئینانا دیموكراسیێ د جڤاكەكێ دا كو هێشتا بنەماێن دەولەتا سەردەم تێدا تەمام نەبووینە. بەری سالا ٢٠٠٣ێ، زۆربەی هێزێن سیاسی یێن ئیراقی ب هەمی ئاراستەیێن هزری، نەتەوەیی و ئایینی ڤە، داخوازا دیموكراسیێ دكر و وەك باشترین چارەسەری بۆ دوماهی هینان ب زۆردارییا سیاسی ددیت. باوەرییا گشتی ئەو بوو كو كەفتنا رژێما بەرێ و ئەنجامدانا هەلبژارتنێن ئازاد دێ ب شێوەیەكێ ئۆتۆماتیكی بەرەڤ ئاڤاكرنا دەولەتەكا سەقامگیر و دیموكراسی چیت.
لێ تشتێ د كەتوار دا چێبووی گەلەك ئالۆزتر بوو ژ وێ یا گەلەك كەسان هزرا وێ دكر. ئیراق چو ناڤ قۆناغەكا نوی كو فرەحزبی و ڤەكرنا راگەهاندنێ و هەلبژارتن تێدا هەبوون، لێ ئەڤ گهۆڕینە د دەمەكێ دا هاتن كو سازیێن دەولەتێ لاواز بوون و پارچەبوونا جڤاكی و سیاسی یا كویر هەبوو. ل شوینا هندێ دیموكراسی ببیتە چارچۆڤەیەكێ نیشتمانی یێ كۆمكەر، پرۆسەیا سیاسی د گەلەك جاران دا گهۆڕی بۆ مەیدانەكا هەڤڕكییێ د ناڤبەرا ناسنامەیێن لاوەكی و سەر ب تائیفە و نەتەوان ڤە، و هەڤسۆزی بۆ كۆمەڵێ د گەلەك بارودۆخان دا ب هێزتر بوو ژ هەڤسوزی بۆ دەولەتێ.
ئەڤە ب وێ واتایێ نینە كو دیموكراسی سەدەما ئێكسەر بوو ژبۆ هەمی وان كێشەیێن كو ئیراق پشتی سالا ٢٠٠٣ێ تووش بووی، چونكی گەلەك ژ وان كێشەیان ژ بەری هینگێ هەبوون و بەرهەمێ كومبوونا كێشەیێن دیرۆكی یێن درێژ بوون. لێ دیموكراسی دەما ب شێوەیەكێ بلەز و ل ژێر سیبەرا نەبوونا مەرجێن پێدڤی بۆ سەركەفتنێ هاتە بجهئینان، نەشیا وان قەیرانان چارەسەر بكەت، بەلكو قەبارێ وان دیار كر و هاریكار بوو د كویرتركرنا وان دا.
ئەو شاشیا هندەك كەس تێدا دكەڤن ئەوە كو هزر دكەن دیموكراسی دشێت وەك تەكنەلۆژیا یان ئامیرەیێن نوی ژ دەرڤە بهێتە هاوردەكرن. راستی ئەوە كو دیموكراسی نە كالایەكێ سیاسی یێ ڤەگوهێزە، بەلكو بەرهەمێ پرۆسەیەكا پەروەردەیی و كلتۆری یا درێژە كو بهاێن هەڤوەلاتیبوونێ و سەروەرییا قانوونێ و رێزگرتن ل جوداهیان دچەسپینیت. ژ بەر هندێ، ئاڤاكرنا مرۆڤێ دیموكراسی خواز د گەلەك جاران دا پێش ئاڤاكرنا سیستەمێ دیموكراسی بخوە دكەڤیت.
هەروەسا ئەزموونێن ناڤدەولەتی یێن سەركەفتی دیار دكەن كو دیموكراسی بەری هەر تشتەكێ پێدڤی ب دەولەتەكا ب هێز و سازیێن جێگیر هەیە. دەولەت ئەوە یا كو جێبەجێكرنا قانوونێ و پاراستنا مافان و رێكخستنا هەڤركییا سیاسی ب ئاشتییانە گارانتی دكەت. لێ دەما سازیێن دەولەتێ سست یان بێ شیان بن، ب تنێ هەلبژارتن بەس نینن بۆ گەهشتن ب سەقامگیریا سیاسی یان گەشەپێدانا ئابووری.
دگەل هندێ ژی، ئەو رەخنێن ل دیموكراسیێ دهێنە گرتن نە ب وێ واتایێ نە كو ئەو سیستەمەكێ شكەستییە یان ژی سیستەمێن زۆردار بەدیلەكێ باشترن بۆ وێ. دیموكراسی سیستەمەكێ بێ كێماسی نینە، و گەلەك كێشە تێدا هەنە وەك پۆپۆلیزم و كاریگەرییا داراییا سیاسی و گەهشتنا سەركردێن نە خودان شیان بۆ دەستهەلاتێ. لێ سەرەرای ڤان كێماسییان، هێشتا دیموكراسی وەك باشترین سیستەمێ سیاسی دهێتە دانان كو مرۆڤایەتییێ ناسیبیت، هەڤبەر ب هەمی وان بەدیلێن دی یێن كو د دیرۆكێ دا هاتینە تاقیكرن. د ڤی بیاڤی دا، گۆتنا بناڤودەنگ یا سەرۆك وەزیرێن بریتانی یێ كۆچكری «وینستۆن چێرچل» دهێتە ڤەگوهاستن كو دبێژیت: «دیموكراسی خرابترین جۆرێ حوكمرانیێ یە، ژبلی هەمی وان جۆرێن دی یێن كو دەم ب دەم هاتینە تاقیكرن». ئەڤ ئاخفتنە راستییەكا گرنگ دیار دكەت، ئەو ژی كو دیموكراسی یا بێ كێماسی نینە، لێ دمینیت كێمترین سیستەمێ خراب، چونكی شیانێ ددەتە مللەتان كو ب رێكا هەلبژارتن و لێپرسینێ و ئالوگۆركرنا دەستهەلاتێ ب شێوەیەكێ ئاشتییانە شاشیێن حوكمداران راست بكەنەڤە.
ژ بەر هندێ، كێشەییا سەرەكی نە ئەوە كا دیموكراسی یا باشە یان یا خرابە، بەلكو ئەوە كا ئەرێ جڤاك و دەولەت د ئامادەنە بۆ وەرگرتن و بجهئینانا وێ ب دروستی. هەر چەند ئاستێ خویندەواریێ بلند بیت، و كولتوورێ هەڤوەلاتیبوونێ بهێز بكەڤیت و سازیێن دەولەتێ ب هێز ببن، دەرفەتێن سەركەفتنا دیموكراسیێ دێ زێدەتر بن. لێ د وان جڤاكێن كو تووشی پارچەبوونا دژوار و لاوازییا دەزگەهان بووین، دبیت ئەولەویەت بۆ ئاڤاكرنا دەولەتێ و چەسپاندنا یاسایێ و ب هێزكرنا كلتۆرێ مەدەنی بیت بەری مرۆڤ بەر ب بجهئینانا دیموكراسییەكا تەمام بچیت.
د دوماهییێ دا، دشێین بێژین كو دیموكراسی دەستكەفتەكێ سیاسی یێ گرنگە د دیرۆكا مرۆڤایەتییێ دا، لێ ئەو نە دەرمانەكێ سحرییە بۆ چارەسەركرنا هەمی كێشەیان. سەركەفتنا وێ پێدڤی ب مەرجێن جڤاكی و كولتووری و سازی هەیە. ئەزموونا ئیراقێ پشتی سالا ٢٠٠٣وانەیەكا روون ددەتە مە، كو دیموكراسی ب بریارێن بلەز یان ب دەستێوەردانێن ژ دەرڤە ناهێتە ئاڤاكرن، بەلكو ب رێكا پرۆسەیەكا درێژ یا ئاڤاكرنا دەولەتێ و پێشخستنا جڤاكی و چەسپاندنا كولتوورەكێ سیاسی یێ پێگەهشتی دهێت. دەما دیموكراسی بەری مەرجێن سەركەفتنا خوە دكەڤیت، دبیت روو ب روویێ گرفتێن مەزن ببیت، لێ دەما د ناڤ جڤاكەكێ ئامادەكری و دەزگەهێن ب هێز دا دهێت، دێ بیتە ئامرازەكێ كاڕا.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%af%db%95%d9%85%d9%80%d8%a7-%d8%af%db%8c%d9%85%d9%88%d9%83%d8%b1%d8%a7%d8%b3%db%8c%db%8c%db%95%d8%aa-%d9%be%db%8e%d8%b4-%d9%85%db%95%d8%b1%d8%ac%db%8e%d9%86-%d8%ae%d9%80%d9%88%db%95-%d8%af%d9%83/263928/feed/ 0 سەرەدانا نێچیرڤان بارزانی بۆ ڤـاتیكانـێ.. نامـەیەكا ئاشتیێ ژ كوردستانـێ بـۆ جیهانـێ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%db%95%d8%b1%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%86%db%8e%da%86%db%8c%d8%b1%da%a4%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d8%b2%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%86-%da%a4%d9%80%d8%a7%d8%aa%db%8c%d9%83%d8%a7/263247/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%db%95%d8%b1%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%86%db%8e%da%86%db%8c%d8%b1%da%a4%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d8%b2%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%86-%da%a4%d9%80%d8%a7%d8%aa%db%8c%d9%83%d8%a7/263247/#comments Thu, 21 May 2026 11:13:16 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=263247 ئەیسەر سەلام فەقی

رۆژا دوشەمبی، رێكەفتی 18-5-2026، روودانەكا سیاسی و دیپلۆماسی یا گرنگ هاتە تۆماركرن، كو ئەو ژی سەرەدانا نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ بوو ژ بۆ باژێڕێ ڤاتیكانێ و كۆمبوونا وی ل گەل پاپا لیۆنێ چاردێ. ئەڤ پێنگاڤە نیشانا وێ پێگەهێ بلندە یێ كو هەرێما كوردستانێ ل سەر ئاستێ ناڤدەولەتی ب دەستڤەئینای، نەك ب تنێ ژ لایێ سیاسی ڤە، بەلكو ب رێكا رۆلێ وێ یێ مرۆڤایەتی و شارستانی د هێزكرنا بەهایێن پێكڤەژیانێ و دیالۆگا د ناڤبەرا ئۆل و كەلتووران دا.
د وێ كۆمبوونێ دا، باس ل رەوشا پێكهاتێن ئۆلی ل دەڤەرێ هاتە كرن، دگەل رێكێن پاراستنا هەمەجۆرییا ئۆلی و چەسپاندنا بەهایێن لێبۆرینێ و پێكڤەژیانێ. ئەڤە ئەو پرسن یێن بووینە ئاستەنگەكا راستەقینە ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست، ئەو دەڤەرا كو د سالێن بۆری دا ژ بەر ململانێ و گرژی و دابەشبوونێن تائیفی نالاندی. د ڤی چارچووڤەی دا، سەرۆك نێچیرڤان بارزانی دوپات كر كو مەسیحی و هەمی پێكهاتێن دی یێن ئۆلی پشكەكا رەسەنن ژ مێژوو و ناسنامەیا كەلتووری و جڤاكی یا هەرێما كوردستانێ. هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو هەرێم دێ هەر مینیت نموونەیەك بۆ رێزگرتن ل هەمەجۆرییا ئۆلی و نەتەوەیی و پاراستنا مافێن هەمی پێكهاتان بێی جوداهی.
ئەڤ لێدوانە نەك ب تنێ رەهەندەكێ سیاسی یێ هەی، بەلكو دەربڕینێ ژ فەلسەفەیەكا سیاسی و جڤاكی دكەت كو هەرێما كوردستانێ چەندین سالە پەیڕەو دكەت، كو ئەو ژی ل سەر بنیاتێ قەبوولكرنا یێ دی و ب هێزكرنا هەمەجوریێ وەك توخمەكێ هێز و سەقامگیریێ، نەك وەك ئەگەرەك بۆ دابەشبوونێ و ناكووكیان. هەرێمێ شیا، سەرەڕای بارودۆخێ ئالۆز یێ دەڤەرێ، ژینگەهەكا تەنا و ئارام بۆ پێكهاتێن جودا یێن ئۆلی و نەتەوەیی دابین بكەت. زێدەباری ڤێ چەندێ، هەرێم بوویە پەناگەهەكا ئارام بۆ هژمارەكا زۆرا ئاوارە و پەنابەرێن كو ژ بەر قەیران و شەڕێن دەڤەرێ روو ل كوردستانێ كری.
ژ لایێ خۆ ڤە، پاپا لیۆنێ چاردێ تەكەز ل سەر وێ چەندێ كر كو هەرێما كوردستانێ نموونەیەكا زیندی و سەركەفتی یا پێكڤەژیانا ئاشتیانە یا د ناڤبەرا ئۆل و پێكهاتێن جودا دا ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست نیشاددەت. ئەڤ هەلوەستە رامانێن سیاسی و مرۆڤایەتی یێن مەزن د ناڤا خۆ دا هەلدگریت، چونكی ژ لایێ بلندترین مەرجەعێ ئۆلی ل جیهانێ ڤە دهێتە گۆتن. هەروەسا نیشانا وێ رێزگرتنا ناڤدەولەتییە بۆ ئەزموونا كوردستانێ د رێڤەبرنا هەمەجۆرییا جڤاكی و چەسپاندنا كەلتوورێ میانڕەوی و دیالۆگێ.
ئەڤ سەرەدانە د هەمان دەم دا د چارچووڤەیێ وێ پارا دیپلوماسیەتێ دا دهێت كو هەرێما كوردستانێ د پەیوەندیێن خۆ یێن دەرڤە دا پەیڕەو دكەت. هەرێمێ د سالێن بۆری دا شییا تۆرەكا بەرفرەه ژ پەیوەندیێن ناڤدەولەتی ل سەر بنیاتێ بەرژەوەندیێن هەڤپشك و تێگەهشتنا كەلتووری و مرۆڤایەتی ئاڤا بكەت.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%b3%db%95%d8%b1%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%86%db%8e%da%86%db%8c%d8%b1%da%a4%d8%a7%d9%86-%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d8%b2%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%86-%da%a4%d9%80%d8%a7%d8%aa%db%8c%d9%83%d8%a7/263247/feed/ 0