فەرە ئەم هەردەم بزانین کو پێدڤییا مە ب ئێکرێزی و بۆچوون و گۆتارا ئێکگرتی هەیە، لێ نەخاسمە د بیاڤێ و وەلاتپارێزی و ئایینی دا د ئەڤی سەردەمی دا و د هەر سەردەمەکی دا بیت، چونکی زۆرا پێدڤییه بۆ مە کوردستانییان و پترە ژ پێدڤییا مە بۆ چەکی، بۆچی نە و ئەم یێن ژبەرێکچووین وشکەستین!. ڤێجا هەتا کەنگی ئەم دێ شەڕێ ئێکودو دکەین و ل بن ناڤێن جودا؟ ما ئەم نابینین کو ئەم ژێکڤەبووینە د بن ئالایێن چێکری و دویرکەتینە ژئالایێ کوردستانێ؟ ما ئەم شەرمێ ژ خۆ ناکەین؛ دەمێ ب نیشتمانپەروەریا خۆ قەلەمددەین و یا دروست بەروڤاژییە کو ئەم نەئێکین ل بەغدا و ب تایبەت ل سەر دۆسیێن نەفت و غاز و بۆدجە و مووچەی دا؟ ! خۆدایێ دلۆڤان دبێژیت: {أَلَمۡ تَرَ كَیۡفَ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلࣰا كَلِمَةࣰ طَیِّبَةࣰ كَشَجَرَةࣲ طَیِّبَةٍ أَصۡلُهَا ثَابِتࣱ وَفَرۡعُهَا فِی ٱلسَّمَاۤءِ)سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ. ئێکگرتنا گۆتارێ د وارێ وەلاتی دا، ئەم دبینین ئەرکە ل سەر مە د رێیا ئەڤێ رۆژنامێ دا گازیا خوە بگەهینینە ئەوان کەسێن دەستهەلاتا کوردستانێ د لەپان دا و دبێژینێ :گەلی سیاسەتمەداران خوە بکەنە ئێک دا دەستهەلات و وەلات ژ دەستێن هەوە دەرنەکەڤیت و خۆدان ئێک گۆتاربن یاکو د بەرژەوەندیا وەلات و وەلاتیان دا بیت، هەوە پێکڤە کۆم دکەت، چونکی گورگێن دوژمنان بەس ژ وی پەزی دخۆن یێن لاواز و دویر ژئێکودو. و پێغەمبەرێ خۆشتڤی سلاڤ لێ بن: {تَعَادَوْا، وَلَا تَبَاغَضُوا، سَدِّدُوا، وَقَارِبُوا، وَأَبْشِرُوا كُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا)احمد ٩٧٦٢ ل تەوەرێ دویێ دا ئێکگرتنا گۆتارێ د وارێ ئایینی دا: مە ئێکگرتنا خۆدێ یا کری و یا ئاخفتنا وی و نامەیا پێغەمبەری و رویگەها (ِقبلة) وی، و خۆدێ ئەم ناڤکرینە ب موسلمانەتیێ پێخەمەت ئەم رێزێن مە ژبەرێکنەچن، و فەرمانا مە دکەت و دبێژیت: : { وَجَـٰهِدُوا۟ فِی ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦۚ هُوَ ٱجۡتَبَىٰكُمۡ وَمَا جَعَلَ عَلَیۡكُمۡ فِی ٱلدِّینِ مِنۡ حَرَجࣲۚ مِّلَّةَ أَبِیكُمۡ إِبۡرَ ٰهِیمَۚ هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلۡمُسۡلِمِینَ مِن قَبۡلُ وَفِی هَـٰذَا لِیَكُونَ ٱلرَّسُولُ شَهِیدًا عَلَیۡكُمۡ وَتَكُونُوا۟ شُهَدَاۤءَ عَلَى ٱلنَّاسِۚ…….. } [سُورَةُ الحَجِّ:٧٨]. لەورا ئێکگرتنێ چەند کارتێکرنێن پۆزەتیف ل سەر هەر جڤاکەکێ هەنە: مینا هەبوونا بۆچوونا دروست و هزرکرنەکا ئێکگرتی و دویرکەتنا ژ نەزانینێ و شەڕێ هزری، هەروەسا هێزا جڤاک و وەلاتی و دویرکەفتن ژمایتێکرنێن دوژمنی د ناڤا رێزێن کورێن وەلاتی، دیسا ژیانەکا ب سلامەت و ئارام ژ خەلکێن دیتر.

ئەم ب کەیف و مۆرالەکا زۆر ڤە ل بەرهەڤیا سالەکا نوی یا خواندنێینە و داخوازێ ژ خۆدایێ دلۆڤان دکەین کو بکەتە سالەکا پڕی سەرکەفتن و سەرفەرازی بۆ تەڤ فێرخوازێن مە کو دبنە رۆناهیا چاڤێن مە و پاشەرۆژا گەلێ مە. لەوما پێدڤییە ل سەر مە هەمیان کو ئەم بکەینە دەستپێکەک ب دڵسۆزی و تێکۆشینێ و بەردەوامبوونێ و د هەمان دەم دا تەمبەی و بێهێزیێ پشتگوه بهاڤێژین، پێخەمەت کو پرۆسەیا پەروەردە و فێرکرنێ بەرهەمێ خۆ یێ ئومێد پێ دئێت بدەت. گۆمان تێدا نینە کو زانست بنەمایێ پێشکەفتن و ئاڤەدانیا مللەت و نەتەوەیانە، و ئیسلامێ ژی گرنگیەکا مەزن دایێ و فەرمان ب خویندنێ کریە: (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ… عَّلَمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ) (العلق: ١-٥). ئاها هۆسا خۆدێ زانست کریە پێڤەرێ جوداهیێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا و دبێژیت: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ) (الزمر: ٩). و فەرمان ل پێغەمبەرێ مە کریە کو داخوازا زێدەکرنا زانستی بکەت:(وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا) (طه: ١١٤). مە دڤێت سێ پەیامێن هەرە گرنگ ئاماژەی پێ بدەین: یا ئێکێ بۆ دایبابان: خۆدانێ مالێ بەرپرسە ژ خێزانا خوە، چونکی پێغەمبەر مە (سلاڤ ل سەر بن) دبێژیت: (هەر ئێک ژ هەوە شڤانە و بەرپرسە ژ ژێر دەستێن خۆ) (متفق علیه). ئانکو . ئەڤ بەرپرسیاریە نە بتنێ کرینا تێنۆس و پێنووسانە، بەلکو پەروەردەکرن و دویڤچوونە، کو حەزا زانستی و زانایان ل دەڤ وان ئاڤا بکەت، و دویڤچوونا وان بکەت و ب پەسن و خەلاتان هانددەت. بلا ئەم زێرەڤان بین ل سەر دویڤچوونا زارۆکێن خۆ و ڕەوشتێن وان. پەیاما دووێ بۆ مامۆستایان: مامۆستا ستوون و بنەمایێ سەرەکی یێ پرۆسەیا پەروەردەیێ یە، خودان پەیامە و پێشەوایێ بەرەبابانە. لەورا ئەحمەد شەوقی د پەسنا مامۆستاییدا دبێژیت: قُم لِلمُعَلِّمِ وَفِّهِ التَبجيلا … كادَ المُعَلِّمُ أَن يَكونَ رَسولا واتە(ڕابە بۆ مامۆستایی و ڕێزەکا تمام لێ بگرە، نێزیک بوو مامۆستا ببیتە پێغەمبەر) ئەی مامۆستا: هەولبدە د بەرەڤكرن و شلۆڤەکرنا وانەیێن خۆ دا، ب هێزبه بەلێ ب بێ زۆرداری، مرۆڤەکێ خۆشکاندی بە، بەلێ ب بێ بێهێزی. وەختێ دچییە ژۆر دا، ب ڕویەکێ گەش سلاڤێ ل قوتابیێن خۆ بکە، بابەتی ل دەڤ وان خۆش بکە و ب سینگەکێ بەفرەهـ بەرسڤا پرسیارێن وان بدە. ڕەوشتێ خۆ ل گەل وان باش بکە و پەیوەندیا خۆ ل گەل وان ب ڕێزگرتن و هاندان و ئامۆژگاریێ بێزکە، بلا پێشەنگێ تە پێغەمبەرێ مە محەمەد (سلاڤ ل سەر بن) بیت. ئەی مامۆستا: ئەڤ قوتابیە ئەمانەتن ل دەڤ تە، دایبابان ئەڤ جگەرگۆشێن خۆ رادەستێ تە کرن کو تشتێ هەرە گرانبهانە ل دەڤ وان، تەقوا خۆدێ تێدا بکه و خیانەتێ ل ئەمانەتی نەکە. خۆدایێ مەزن دبێژیت: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) (الأنفال: ٢٧). رەنگە ئاخفتنەکا باش ژ تە ڕێڕەڤێ ژیانا ئێک ژ وان بگوهۆڕیت و ژ بەرزەبوونێ بئینیتە سەر ڕێکا ڕاست. و بزانن کو کرێ و پاداشت بۆ هەوە هەیە، پێغەمبەر مە (سلاڤ ل سەر بن) دبێژیت: (من دل على خير فله مثل أجر فاعله) رواه مسلم. پەیاما دوماهیێ بۆ قوتابیێن مە یێن خۆشتڤی: ئەی قوتابی: بزانە کو ئەڤ بزاڤێن مەزن و ئەڤ مالێ گەلەک بۆ تە دهێتە مەزاختن، پێخەمەت بەرهەمەکێ شرینە دا کو دایباب و جڤاكا تە ب تە سەربلند ببن. پێداگیربە ل سەر دڵسۆزیێ د زانست و کاری دا، ڕێزێ ل مامۆستایی بگرە و زانستێ ب ڕەوشتێ باش جوانتر بکە. خەباتێ بکە د دەستڤەئینان و پێداچوونا زانستی دا، و مفای ژ گەنجاتی و دەمێ خۆ یێ بەتال وەربگرە؛ هشیار بە دەمێ خۆ ب تەلەفزیۆن، ئینتەرنێت، مۆبایل، یاری و نڤستن و تەمبەڵیێ ڤە ب هەدەر بدەی. ئیمامێ شافعی دبێژیت: بِقَدرِ الكدِّ تُكتَسَبُ المَعالي … وَمَن طَلبَ العُلا سَهرَ اللَّيالي، ئانکو(ب پێرەیا ماندیبوونێ مەزناهی دهێتە بدەستڤەئینان، و ئەوێ بلنداهی بڤێت دێ شەڤان دێ یێ بپایبیت). و ئەی قوتابی، هشیاری هەڤالێن خراب بە، چونکی ئەوان چ چاکی تێدا نینە. ژ دل کار بۆ وەرگرتنا زانستی بکە، پێغەمبەر مە (سلاڤ ل سەر بن) دبێژیت: (من سلك طريقا يلتمس فيه علما سهل الله له به طريقا الى الجنة) رواه مسلم. ل داویێ ئەم دخوازین ژ لایەنێن پەیوەندیدار خوە ل ئەڤێ تەخا گرنگ بۆ سوبەهیا کوردستانا مە، پێخەمەت ئەنجامێن باش د سالا مە یا نوی یا خواندنێ دا بئێنە د گۆرەپانێ دا و خۆدا سەرکەفتنێ بدەتە زارۆکێن مە بۆ تێکۆشین و سەربەرزیێ.

خۆدێ هند خۆشی یێن داینە بەندەیێن خوە نائێنە هژمارتن، و یا ژ هەمیان مەزنتر پشتی باوەریێ و ئیسلامێ ساخلەمی و سلامەتییە، ڤێجا هزركرن ب بازاركرنێ ب ساخلەمیا خەلكی پێخەمەت پارەی ژ پیسترین بازرگانییانە، سەرەرای رێزا مە بۆ نۆژدارێن دلسۆز و بازرگانێن راست و جهێ باوەرێ، لێ هندەك هەنە ژ وان بازرگانیێ ب نەخۆشێن خۆ دكەن ب رێیا نڤیسینا دەرمانێن نە پێدڤی، بتنێ بۆ قازانجكرنێ؛ چونكی نۆژداری پشكەكا هەی د گەل دا دەمێ دەرمانێن وان خەرج دكەت و چەندین بازرگانێن دی یێن دەرمان و خوارن و پاقژیان و ئاژەلان و… ئەو چ ل پێشچاڤان نابینن ژبلی قازانج و پاران و شۆلە ژ ساخلەمیا مرۆڤان نینە و دبیت رۆژا قیامەتێ رابوەستیت هەمبەر خۆدای و د تۆمارا وی دا نڤێسیبیت (كوژەك) ژ ئەگەرا بازرگانیا وی ب ساخلەمیا خەلكی و نەپیتەدان ب دەرمان و خوارن و كەرەستان یێن فرۆشنە خەلكی و كارتێكرنا خراب ل سەر ساخلەمیا خەلكی هەیی و دبیتە ئەگەرێ‌ مڕنا وان، هەروەكی خۆدای هۆشداری دایە مە:
{وَلَا تُلۡقُوا۟ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ وَأَحۡسِنُوۤا۟ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ } البَقَرَةِ: ١٩٥ دیسا هەر پیشیەكێ (مهنە)د ئیسلامێ دا رەوشت و بنەمایێن خوە هەنە و مەرجێن ساخلەمیێ و یێن بازرگانیێ نوكە د ئاشكرانە، ئەو ژی بدەستڤەئینانا باوەرنامێ و كرنا كاری، لەوما پێدڤیە ل سەر هەر ئێكێ كارێ نۆژداری و بازرگانیێ دكەت ڤان خالان بەرچاڤ وەربگریت: مینا دلسۆزی د ئنیەتێ دا: پێغەمبەر دبێژیت: (إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى) البخاری، هەر وەسا راستی: چونكی د فەرمۆدەیا وی دا هاتیە: (التَّاجِرُ الصَّدُوقُ الْأَمِينُ مَعَ النَّبِيِّينَ، وَالصِّدِّيقِينَ، وَالشُّهَدَاءِ) الترمذي و فەرە شیانێن زانستی وكاری هەبن : پێغەمبەر دبێژیت: (مَنْ تَطَبَّبَ وَلَا يُعْلَمُ مِنْهُ طِبٌّ فَهُوَ ضَامِنٌ) أبي داود ل تەوەرێ داویێ: مەترسیا بازاركرنێ ب ساخلەمیا خەلكی و شوینەوارێن نەرێنیێن وێ: ئەم بانگەوازیا خۆ دگەهیننە نۆژدار و بازرگانێن پێكۆلا دكەن دا دەولەمەند ببن ب هەر رێیەكێ، دبێژینێ: ژ مێژوو و پاشەرۆژا خۆ و خۆدێ بترسن هەكە هوین ئیماندارن، چونكی هەر مرۆڤەك بمڕیت ب ئەگەرێ هەوە یان كەرستێن هەوە هوین بەرپرسن رۆژا داویێ هەمبەر مڕنا وی، و بانگەوازیا خوە دگەهیننە وەزارەتا ساخلەمی و بازرگانیێ ژبۆ لێپرسینا ئەو نۆژدارێن بتنێ‌ ب ناڤ پزیشك و بێ باوەرنامە و ئەوێن خوە كرینە بازرگان ژ دوورڤە و ئەو ب خوە دزیكەرن و كەرەستەیێن دەم ب سەرڤەچووی دئیننە وەلاتی و دفرۆشنە خەلكی، و ژوان شوینەوارێن خراب یێن دگەهیننە ساخلەمیا وەلاتی ئەڤەنە: وەك زێدەبوونا رێژەیا نەساخان و مەزاختنا پارەی ل سەر خەلكی و حوكمەتێ و شێواندنا بچویكی د زكماكی دا و نەهێلانا باوەریێ ب نۆژدار و نەخۆش و دەرمانخان و بازرگان و بازاری، هەروەسا زێدەبوونا بەرئەلایێ و هەستنەكرن ب بەرپرسیارەتیێ و رەڤین ژ قانوونێ، دیسا بجهئینانا مەرەما دوژمنان دەربارەی كوشتنا كوڕێن مللەتی.

مرۆڤ ب سروشتێ خوە زۆر حەزا سنووردان و مەرج و پێگریكرنا ناكەت؛ بەلكو حەز دكەت رووبەرێ دلچۆنێن وی یێ بەردای و ئازادبیت، مینا پێگیریكرنا ب ڕێنمایێن هاتنوچوویێ د تەرازویا شەرعی دا.
لێ ئەڤ قانوون و ڕێنمایێن كو د سەردەمێ نوكە دا بۆ ڕێكخستنا هاتن وچوونێ هاتینە دانان، ژ وان رێنمایێن ڕێكخستنێ نە یێن دكەڤنە د بن بابەتێ (سیاسەتا شەرعی) دا. گوهداریكرنا ڤان قانوونان ژ لایێ شەرعی ڤە یا فەرە؛ چونكی گرێدای ب پاراستنا گیان و بەرژەوەندیا گشتی ڤە هەیە، خودایێ مەزن دبێژیت: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} [الأنعام: 151]
ئەڤجا هندی كە هاژۆتنا شێتینەیە، یان دەربازبوون د ترافیك لایتێن سۆر دا، یان هاژۆتنا ترومبێلەكا نەئامادە و نە بێهێمن، ئەڤە هەمی وێنەكێ خۆ ئێخستنا مرۆڤی یە د ناڤ مەترسیێ دا، هەروەسا مەترسیێ بۆ سەر گیانێ یێن دی ژی دروستدكەت. قورئانا پیرۆز نەهی ژ ئەڤێ چەندێ كریە؛ خۆدایێ مەزن دبێژیت: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} [البقرة:١٩٥. بزانە ترومبێل ئەمانەتە و ئامرازەكە بۆ بڕێڤەبرنا كاران و دەستكەفتنا بەرژەوەندیان، و گوهۆڕینا وێ ب ئەگەرێ پشتگوهـ هاڤێتنێ بۆ ئامرازەكێ كوشتنێ، دكەفتنە د ناڤ قەدەغەكریێن شەرعی دا.
هەروەسا بنچینەیا لادانا زیانێ یە، لەورا خودایێ مەزن فەرمان كریە كو مرۆڤ ژ زیانێ و زیانپێگەیاندنێ دووربكەڤیت، پێغەمبەر دبێژیت: (لا ضَرَرَ ولا ضِرَارَ) [رواه أحمد]. و سستیكرن د قانوونێن هاتنوچوویێ دا زیانەكا راستەوراست دگەهینیتە شۆفێری، و دگەهینیتە خەلكەكی ژی ژ ڕێبوار و وەلاتیان.
دیسا پێگری ب سیستەمێ هاتنوچوونێ ژ كاكلۆكا ڕەوشتێن ئیسلامێ یە، و ڕەنگڤەدانەكا ڕاستەقینە یا ناڤۆكا ڕەوشتێ جڤاكێ یە؛ پێغەمبەر (س) دبێژیت: (المُسْلِمُ مَن سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِن لِسَانِهِ ويَدِهِ) [متفق عليه]. . و ژبەر كو هاژۆتنا ترومبێلێ ل سەر ڕێكا گشتی یە، ئەڤجا پێگیریكرن ب سیستەمی، بجهئینانا «مافێ ڕێكێ» یە، ئەوێ كو پێغەمبەری فەرمان پێ كری كو دێ د ناڤ دا زیانێ لادەی.
سەبارەت كارتێكرنێن ئەرێنی یێن پێگیریكرنێ ب قانوونێن هاتنوچوونێ پێدڤیە بزانین هاژۆتن د دیتنا ئیسلامی و جڤاكێ دا نە بتنێ كۆنترۆلكرنا ئامێرەكی یە، بەلكو ئاوێنەیا روەشەنبیری و ڕەوشتێ شۆفێری یە؛ هۆسا هاتیە گۆتن: (هاژۆتن: هونەرە، حەزە و ڕەوشتە). لەوما چەندین كارتێكرنێن باش ل دویڤ خۆ دئینیت: مینا پاراستنا گیانی كو مەبەستا هەرە سەرەكییا شەریعەتی یە هەر وەكو زانایێن بنگەهێ فیقهی بڕیار دای پێگیریكرنا ب قانوونان (وەكو سنوورێ لەزاتیێ و قایشا سلامەتیێ) ئامرازێ كریاری یێ نوكە یە بۆ بجهئینانا ئەڤێ مەرەما شەرعی و بۆ پاراستنا گیانان ژ چوونێ و كێمئەندام بوون و لاوازبوونێ.
هەروەسا بەلاڤبوونا ئارامی و ئێمناهیێ: دەمێ ڕێبوار و شۆفێر پشتڕاست دبن كو هەمی پێگیریێ ب سیستەمەكێ ئێكگرتی دكەن، ترس و دودلی ژ سەر ڕێكان نامینیت و جهێ گشتی دگوهۆریت بۆ ژینگەهەكا ئێمن كو سلامەتیا بچویك و مەزنان دابین دكەت، ئەڤە ژی دیمەنەكە ژ دیمەنێن ئاڤەدانكرنا ڕاست و دروست ل سەر ئەردی.
د هەمان دەم دا بجهئینانا بەرپرسیارەتی و ئەمانەتی یە؛ چونكی موسلمان فەرمان لێ هاتیە كرن كو ئەمانەتان بپارێزیت؛ جەستەیێ وی ئەمانەتە، گیانێ یێن دی ئەمانەتە و ئەو ترومبێلا ئەو دهاژۆت ژی ئەمانەتە. پێگیریكرنا ب قانوونێ بەرسڤدانە بۆ بانگەوازیا پێغەمبەری: (س) (كُلُّكُمْ رَاعٍ وكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ) [متفق علیه].
ل تەوەرێ داویێ چەند مەترسی و دەرئەنجامێن سستی و سەرپێچیكرنا د قانوونێن هاتن وچوونێ دا، كو خۆدانێ وێ دێ ل بەردەم خۆدێ لێپرسین ل گەل ئێتەكرن وەك: ئەگەربوون بۆ ژناڤچوونا گیانێ كەسەكی؛ نەمازە ئەگەر خوە ب حەزا خوە و بێی چ سەدەمەكێ شەرعی ئەگەرێن تیاچوونێ ژی ئەنجام دا بیت.
و دیسا ئێشاندنا خەلكەكی و گونەهباری ل سەر وان: خوین و مالێ موسلمانان حەرامە، ئەو بێباكیا دبیتە ئەگەرێ كوشتنا یێن دی ب خەلەت، د شەرع دا خوین بۆ دكەڤیت و كەفارەت خوینبال سەر فەر دبن. ئەگەر بێباكی گەلەك یا مەزن بوو (وەكو هاژۆتنا د بن كارتێكرنا مەیێ دا، یان ب لەزاتیەكا ترسناك د ناڤ گەڕەكەكا ئاكنجیبوونێ دا)، هندەك ژ فقهـ زانان ئەڤێ چەندێ دگەهیننە ڕادەیێ (كوشتنا نیمچە ئەنقەست) ژبەر مەزنیا گونەهێ و خۆدایێ مەزن گەف ل ئەنجامدەرێ وێ كریە و دبێژیت: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا…} [النساء: 93] و دوماهیێ ژدەستدانا مالی و ماندیكرنا ئابووری و جڤاكی: ڕوودانێن هاتنوچوونێ بودجەیێن مەزن ژ ناڤدبەن؛ ژ تێكچوونا ترومبێلان و وێرانكرنا ژێرخانێ و مژویلكرنا نەخۆشخانە و كادرێن پزیشكی، زێدەباری پەكخستنا هێزێن مرۆڤی یێن بەرهەمهێنەر.

ئەڤە ئەم یێن د هەیڤا (ربیع الاول) دا، كو دبیتە هەیڤا ژ دایكبوونا پێغەمبەرێ ئازادی و كەرامەتێ. ئەڤە ئەو بوونە یا سەردەمێ بەندایەتیێ ژ بلی بۆ خۆدێ بدوماهیك ئینای و سەقایێ مرۆڤی بنپێكری، نەمازە یێ ژنان، كو دهاتە كرین و فرۆتن وەكی هەر كەلوپەلەكی كو ئازادی و روومەتا وێ ژێ ستاندی، و دەستپێكڕ سەردەمێ ئازادی و روومەتا مرۆڤایەتیێ: (لقَد مَن اللهُ على المؤمنينَ إذ بعثَ فيهم رَسولاً مِن انفسهم يَتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحِكمة وان كانوا من قَبل لَفي ضلال مبين)ال عمران 164. پێدڤییە بارودۆخێ خەلكێ بەری فرێكرنا پێغەمبەری ﷺ بزانین كو بەری ئیسلامێ د ژیان دبن سیبەرا نەزانینەكێ یا كویلایەتی و ستەم و فرە تەخەیەكا زۆر تێدا بەربەلاڤ ببوو. ئیسلام هات دا مرۆڤی ئازادكەت ژ هەمی ئاستەنگان و داكۆكیێ ل سەر ئێككرنا خودێ و هەمی مرۆڤ وەكی دەڤێ شەی وەكهەڤن، هەروەكی خودێ گۆتی: ﴿إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ ؤأُنثَىٰ ؤجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا ؤقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾الحجرات:13 خەلك بەری هاتنا پێغەمبەری ﷺ د ژیارەكا تاریدا بوو، كو پری گەندەلی و سنۆر بەزاندنا كەرامەتا مرۆڤی، و گوهرینا هزرو بیرێن مەسیحی و جویكاتیێ، و بەلاڤبوونا رەوشتێن كرێت د وەلاتێ فورسێدا لسەردەمێ (المَزدكية والمانَوية). دیسان هەڤپشكیا زەلامان ژی هەبوو د ژناندا، لێ ل وەلاتێن عەرەبان دا ژ پترین وەلاتێن جیهانێ ستەم لێ هەبوو مینا: بەلاڤبۆنا مەیێ، و یاریا قومارێ، و بن پێكرنا نامیسێ، و بنئاخكرنا كچان ب ساخی، و بڕنا مالی ب رێیا ریبایێ، هەتا كو خودای موحەمەد پێغەمبەر ﷺ هنارتی دا مرۆڤایەتیێ قورتال بكەت ژ تاراتیێ، و دا بهاداری و كەرامەتێ بدەتە ژیانا مرۆڤان.
ئەڤجا گەورەترین مزگینی بۆ گەل و مللەتان سەردەمەكێ نوی هاتە د گۆرێ دا ئەو ژی فرێكرنا پێغەمبەری ﷺ هەلگرێ نامەیا دادپەروەریا گشتی ب خۆڤە دگریت یا كو گەرەنتیا مافێن هەر ئێكی د جڤاكێ دا دكەت، كو چ جوداهی د ناڤبەرا دەولەمەندی و هەژاری یان پاشای و بەندیێ دا نینە ژ بلی تەقوایێ، و هەلسەنگاندنا مرۆڤی دكەت وەك بوونەوەرەكێ رێز لێ هاتیە گرتن كو ماف و ئەركێن خوە هەنە، و نابیت زۆری ل سەر كەرامەتا وی یان مافێن وی بئێتە كرن ب هەر شێوەكێ ژ شێوەیان.
ئەڤە مننەتەكا خۆدێ یا مەزنە ل سەر مرۆڤایەتیێ و داخوازا ئیبراهیم پێغەمبەری بوو سلاڤ ل سەر بن دەمێ ژ خودای خواستی و گۆت: (رَبَّنَا ؤابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ ؤيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ ؤالْحِكْمَةَ ؤيُزَكِّيهِمْ) سورة البقرة:129.
هەروەسا مزگینیا عیسا پێغەمبەری بوو سلاڤ ل سەر بن وەختێ گۆتی: (ومُبشراً برسول يأتي مِن بعدي ٳسمه أحمد) الصف:6. هەروەسا دیتنا دایكا وی ئامینایێ دەمێ دیتی رۆناهیەك ژێ دەركەتی، خۆ قەسرێن كیسرا و قەیسری رۆهنكرین و ب ژ دایكبوونا وی بەند هاتنە ئازادكرن، مینا جارییە (ثويبة لأبي لهب) هاتە ئازادكرن دەمێ مزگینی ب بوونا موحەمەدیﷺ دایێ.
ل داویێ فەرە ئەم وەك كوردستانی ل هەرێمێ كو پێكڤە دژین بۆ ماوێ پتر ژ سەدەها سالانە، وەك وەفاداری و ڤیانا خوە بۆ پێغەمبەری ب كریار بسەلمینین، كانێ ئەوی ل باژێرێ مەدینێ چ سەرەدەریا جوان و ب دلۆڤانی و دادپەروەری د ناڤبەرا موسلمان و جوهی و ئەوس و خەزرەجان، ئەنسار و مشەختبوویان بكاردئینا، كو بوویە مایەی سەقامگێری و بەختەوەریێ؟.

ئەڤرۆ دیاردەیا دەمارگێری و نەژادپەرێسیێ یا بوویە دەردەكێ مەترسیدار، كو مللەتان ژێك بژالە دكەت، و شەڕان هەلدكەت و ئاسایشا جڤاكی بنپێ دكەت، د هەمان دەم دا ددەتە سەر بنەمایێن لێبۆرین و پێكڤەژیانێ، ئەو ژی دەمارگێریا (التَعَصُب) كۆرەیە: دەمارگێری بۆ ئایینی یان مەزهەبی، یان هۆزێ، یان هەتا بۆ دەربڕینێ و هەلوەستی، ئەڤ چەندە ل سەر حسێبا دادپەروەری و هەقیێ.
دەمارگێری دو جۆرن: دەمارگیریا نەكامی لێكری، ئەوە یا مرۆڤ وەسا هزر دكەت یا دبینیت ئەوا دروستە، و رەد دكەت ئەوا خەلكەك ب توندی دبینیت و دانوستاندنێ یان لێكتێگەهشتنێ قەبیل نەكەت و رەد دكەت بۆچونا جودا و چ دەلیڤەی بۆ لێكخۆشبوونێ ناهێلیت و ئەڤەیە یا ئیسلامێ رێك پێ نەدای، قال الله تعالی: : ﴿ؤلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا ؤاخْتَلَفُوا﴾ آل عمران: 105.
نە ژ نژادپرێسیێ یە وەختێ مرۆڤ حەژ نەتەوا خوە بكەت، ئەڤ ئاخفتنە پێغەمبەری وەك بەرسف بۆ پرسیارا وی كەسێ گۆتیێ: ئەرێ ژ دەمارگێریێ یە هەكە زەلام حەزژ نەتەوا خۆ بكەت؟ قال: (لا) رواە ابن ماجە.
هەروەسا دەمارگیریا عەشیرەیی یان یا ناوچەگەری و رەنگی: دەمێ خەلك شانازیێ برەڤێشت و كەسێن خۆ یێن كەڤن دبەت، لێ ئیسلامێ ئەڤە هەمی هەلوەشاند و پیڤەرێ ئێك ژ یێ دیتر باشتر بیت كرە تەقوا و كارێ چاك و دەمارگێریا هزری یان یا ئاینییا مەزهەبی: ئەوە تاگریێ بۆ كەسەكی بكەی یان بۆ كۆمەكی ژبەر ئایینەكێ دیار یان مەزهەبەكێ دیار و قەدەغەكرنا هەر هزر و ئایینەكی، كو ئەڤە دبیتە گەف ل سەر سەقامگیری و ئاسایشا جڤاكان و دەمارگێری د گەنگەشەیان دا، ب شێوەكی كو مرۆڤ دانوستاندنان ب ئەقلانە رەد بكەت، و یێ مجدە ل سەر بوچوونا خۆ، هەكە خۆ یێ نەهەق ژی بیت، دیسا دەمارگێریا حیزبی یان یا سیاسی و ئەڤە ژ مەترسیترین جۆرانە، كو ئەوێ دەمارگێر بەرژەوەندیا پارتا خۆ یان یا كۆما خۆ د ددانیتە پێشیا بەرژەوەندیا مللەتی و چێدبیت بەهانەیان بۆ لایەنێ خۆ بگریت، دەمێ خەلەتی و نەهەقیەك ژی بكەن و دەمێ هەقیا ركابەرێ خۆ پەردەپۆش دكەت.
هندەك ژ ئەگەرێن دەمارگێریێ هەنە مینا: حێبەتبوونا ب نەفسا خوە، كو ئەڤێ بەرامبەر نەهێلیت، دانێ ب ماف و هەبوونا وی نەكەت و دیالۆكێ ل گەل رەد بكەت، هەروەسا پیرۆزیكرن و زێدە بهادان ب هندەك مرۆڤان، د زارڤەكرن و دویكەفتنێ دا و نەبوونا زانینێ ب راستیا خەلكەكی و نەگوهدانا وان و دائێخستن و هشكبوون د هزركرنێ دا و دویركەفتنا ژ بابەتییا لۆژیكی د بەحەسكرنا بابەتێن ناكۆك دا، دیسا هزرێن توندرەو ئەڤێن لایەن و كۆمێن سەرداچووی كو هاندانا توندیێ دكەن و گاوركرنا خەلكێ هزرا وان یا جیاواز د گەل دا.
ئایینێ مە ئایینێ دادپەروەری و دلۆڤانیێ یە، چ جوداهیێ د ناڤا عەرەب و عەجەمەكی، و رەش و سپی دا ناكەت تەنها ب تەقوایێ نەبیت: ﴿ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ الڵّهِ أَتْقَاكُمْ } الحجرات: 13. و پێغەمبەر د هاڤێتە دەمارگێریێ و مە ژێ هشیار دكەت: (دَعوها فإنها مُنتِنە) رواه البخاری.
و چارەسەریا ئەڤی دەردی دێ ب ڤان رێكان بیت: وەك هەڤالینیا خەلكێ ب مڕوەت و دادپەروەر، و دان ب خەلەتیا خوە دەمێ ئاشكرا بوو غەیری تە یێ هەقە، دیسا پارێزگاریا خۆدێ و زێرەڤانیا وی دگۆتن و كریاران دا و بەرچاڤكرن و قەبوولكرنا هەقیێ ژ هەر لایەكی بیت: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَؤامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ….، اعْدِلُوا، هُؤ أَقْرَبُ لِلتَّقْؤى﴾المائدة: 8. ڤێجا بلا ئەم ل كوردستانێ هشیار بین ژ نژادپەرێسی و لایەنگەری و دەمارگیریا هۆڤانە و نەهەق، بلا زارۆك و گەنجێن خوە پەروەردە ل سەر دادی و دانوستاندن و لێخۆشبوونێ‌ و رێزگرتنا یێ بەرانبەر بكەین.

مرۆڤ ب سروشتێ ل سەر هاتیە ئافراندن حەز ژ نەخۆشی و بەرتەنگی و تڕس و ئاستەنگێن دكەڤنە د رێیا ژیان و شادیا وی ناكەت نەمازە هەكە درێژ خایەن بیت؛ لەورا ژ سوننەتێن خوداینە یێن خۆرستی كو بەرتەنگی د بەردەوام نینن و پشتی هەر تەنگاڤیەكێ بەرفرەهیەك یا هەی و بەرتەنگییەك نەشێتە دو بەرڤرەهییان: (فإن مع العسر يسراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا) الشرح:5-6.
ڤێجا پێدڤیە خوە ب ئۆمێد بێخن و بێ هیڤی نەبن و ما چ ژ ڤێ سۆزا خودایێ مەزنتر هەیە یا كو هیڤییێ دكەتە د دلێن مە دا. لێ تەوەرێ هەرە گرنگ ئەوە ئەم چاوا رەفتارەكا حەكیمانە ل گەل قەیرانان بكەین؟ چونكی بۆ مە یا خۆیایە كو سوننەتا خودای وەسا برێڤەچوویە كو بهێنفرەهیا بەندێن خوە سەڕبۆر و تاقی دكەت، مینا ئەڤان رویدان و پێشهاتێن نها ل دەڤەرا رۆژهەلاتا ناڤێن پەیدابووین: (ولنبلونكم بشيءمن الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس والثمرات وبشر الصابرين…) البقرة : 155.ئەڤجا بۆ مە وەك كورد د ڤێ‌ رەوشا هەستیار دا گەلەكا فەرە بهێنفرەهی و رەفتارەكا هەڤسەنگ و ژیوارانە بۆ خوە و گەلێ مە بهەلبژێرین، چونكێ ژ ئالاڤێن پێدڤییە د مامەلەكرنا دگەل هەر قەیرانەكی دا و هەروەسا باوەریا ب خودێ و ب سۆزێن وی بۆ كەسێن ستەم لێ هاتینەكرن و بهێنفرەهـی ل سەر كێشای دگەل بكارئینانا ئەگەران، خودێ ئەڤێ راستیێ تەكەز دكەت و دبێژیت: (… سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا) الطلاق : : 7. یێ هزرا خۆ د ڤێ ئایەتا پیرۆز دا بكەت، دێ بینیت مزگینیەكا مەزنە بۆ خودانێن باوەریێ مزگینیێ ددەتێ ب ساناهی ئێخستنێ پشتی ب زەحمەت ئێخستنێ هەر چەند ماوەی بكێشیت و هندیكە بەرتەنگییە دوماهی یا بۆ هەی، و دەراڤێ تەنگ دەرگەهەكێ فرەه یێ بۆ هەی، و تاراتیێ ئەلندەكا گەش ل دویڤ دا دهێت، بەلێ ئەڤە مزگینیە بۆ هەر باوەردارەكی، كو بەرتەنگیێ بەردەوامی بۆ نینە و چارەسەری یا نێزیكە، و هەلاتنا رۆژا بەرفرەهیێ پشتی تاراتیا بەرتەنگیێ دێ هەبیت بێگومان.
باوەردارێ كار بنەجه ئەوە یێ رەفتارێ ل گەل قەیرانا بكەت ب تەناهی، و ب شارەزاهی نەخشەی د دانیت، و راوێژێ دگەل ئەڤێن بسپۆری هەی دكەت. بەرێ خۆ بدەنە ژیانناما پێغەمبەری ﷺ چەندا پرە ب هەلوەستێن سەخت، و ئەو هەمبەری وان هەلوەست و قەیرانان ب بهێنفرەهی و خۆڕاگری و ب هزركرنڤە راوەستا، پشتی پشتبەستنا ب خودایێ مەزن.
ژ كارێن مەترسیدار ل سەر تاك و جڤاكان، دەنگوباسێن درەو و پرۆپاگندەنە ئەڤێن دئێنە ڤەگوهاستن ژ ژێدەرێن نەدیار و پشتراستكری و مەبەست ل پشت هەی، كو دبنە ئەگەرێ تێكدنان تەناهی و سەقامگێریا وەلاتی و جڤاكی، و بەلا د ئازرینن، و ترس و دوو دلیێ بەربەلاڤ دكەن. ڤێجا زوی بەلاڤبوونا پروپاگندان، كارەكە ئیسلامێ حەرام كریە؛ چونكی ئاراندنا ترسێ د وەختێ قەیرانادا رەنگڤەدانا خوە یا نەرێنێ هەیە لسەر ئاسایش و ژیان و ساخلەمیا خەلكی و ل سەر وەلاتییە خوە نەهاڤێتە د ناڤ كاروبارێن مایێ وی تێنەچیت و نە ئاخڤیت ژبلی د بسپۆریا خوە دا، لەوما پێغەمبەر ﷺ دبێژیت: «كفى بالمرء كذبا أن يحدث بكل ما سمع»، رواه مسلم.
ئەڤرۆ پتر ژ هەر دەمەكی مللەتێ مە ب لایەنێن سیاسیڤە د هشیاربن دەمێ ئەم ئەزمانێن خوە ددەینە كاری بێی دیتن و پشتراستكرنا بابەتی بۆ بەرژەوەندیەكا تەنگ یا حیزبی بكارنەئینن و بەلاڤكرنا دەنگوباسێن درەو و بتایبەت د ڤی سەردەمی دا كو پرۆپاگندە و درەو زۆر بووینە تێدا، دیسا لاڤاكرن د وەختێ قەیرانان دا چەكێ مرۆڤێ دیندار و ستەم لێ كریە د دەمێ بەرتەنگی و قەیرانان دا، هەروەكی پێغەمبەری ﷺ دگۆت: (يا حي ياقيوم برحمتك أستغيث) رواه النسائى. . مە ئۆمێد یا هەی پشتی برینا مۆچە و بودجێ و راستاندنا پترۆلا هەرێمێ و و نەدانا مافێن نەتەوەیی بۆ كوردان ل سووریا و تركی و ئیرانێ، دێ د نەخشێ نوی یێ دەولەتێن زلهێزدا ل رۆژهەلاتا نوی دا هەبیت و دئێتە بەرچاڤكرن و ئاسۆدەیێن هەرە باش بۆ مە هەنە.

دەستویردانا هاڤینێ ژ وان دەمان دئێتە هژمارتن، یێن پتر ژ هەر وەختەكی خەلكێ مە چاڤەرێ دكەت، نەمازە خواندەڤانێن قوتابخانەیان و زارۆك و كارمەندێن د سازیێن فێركرن و پەروەردێ كاردكەن. چونكی ئەڤە دبیتە دەلیڤەكا نموونەیی بۆ تەناهی و بهێنڤەدانێ پشتی سالەكا درێژ یا پڕی ماندیبوونا خواندنێ و كاری، لێ د هەمان دەم دا دبیتە دەلیڤەكا زێرین و مفادار كو مرۆڤ بشێت ب شارەزایەكا دورست بەرهەم بینیت ژ بۆ دەستڤەئینانا گەشەكا تاكە كەسی و وەرگرتنا شەهرەزایایێن نوی، هەروەسا بهێزكرنا پەیوەندیێن جڤاكی. من دڤێت ل ڤێرێ هندە ئامۆژگاریان پێشكێشی فێرخوازێن خوە بكەین كو هزرێن گونجاینە بۆ قووناغا مانا ل مال هاڤینێ وەك ئاماژە بۆ یێن پاشەرۆژەكا گەش بڤێت و قازانجێ ژێ بكەن پێخەمەت ڤالاهیا دەمێ خوە ب كاریگەریانە و ب خۆشی پڕ بكەن، چونكی فەرە مرۆڤ هەڤسەنگیەكێ د ناڤبەرا تەناهیێ و گەشەكرنا تاكەكەسی دا بكەت، ئەڤجا ئەڤە هندەك ژ وان پلانانە مینا: دانانا پلانەكا دەمكی د رێیا رێكخستنا وەختی وەك ئامادەكرنا خشتەكێ حەفتییانە كو هەمی چالاكیێن رەنگاورەنگ تێدا بن (خواندن، كرنا وەرزشێ، پەرستن، كەیفخۆشی، سەرەدانێن خێزانی و..هتد).
هەروەسا دەستنیشانكرنا ئارمانجێن كەتواری (واقعی) مینا: فێربوونا زمانەكێ نوی یان خواندنا ژمارەكا پەرتووك و ڤەكۆلینان یان وەراركرن و زانینا شەهرەزایەكا بەرنیاس. دیسا گرنگە هەڤسەنگیێ د ناڤا بزاڤ و خۆشگۆزاریێ
دا بكەت؛ چونكی نە یا بەر ئەقلە مرۆڤ تەڤ دەمێ بهێنڤەدانێ ب خەو و خوارن و یاریان ڤە ببەیە سەری و بەروڤاژی ژی نابیت هەمیێ ب كار و رەنجێن قورس ڤە ببەیە سەری، ئانكو باشترین رێك بۆ رێڤەبرنا كاروباران ناڤنجییەتە د ناڤبەرا ڤێ و یا هەنێ. دیسا زۆرا گرنگە قوتابی ل گەل خێزانێ گەشتان بۆ دەرڤەی وەلاتی بكەت ژبۆ وەرگرتن و زانینا رەوشەنبیری و تیتالێن گەل و ئۆلان. هەروەسا پشكداریكرن د خۆلێن خیڤەتگەهێن هاڤینێ دا بۆ فێربۆنا شێوەكاری و تەنكنولۆژیا سەردەمانە و مەلەڤانیان و درینێ و لێنانێ و..هتد.
ل داویێ یا هەرە گرنگ بۆ قوتابیێ ڤەمایە ب چەند وانەكان كو خوە ئامادە كەت بۆ ئەزموونێن خۆلا دویێ ب رێكا مامۆستایێن بسپۆر و شارەزا د بابەتێن وی دا یێن پێ كەتی دا زەحمەتا وی و قەهرا دەیبابان ژێ خواری ب هەدر نەچیت!