نڤیسه‌ر، هۆزانڤان، رۆژنامه‌ڤان، خه‌باته‌كه‌ر و وه‌لاتپارێز (موحه‌مه‌د ده‌وران)؛ ئێكه‌ ژ ئه‌وان كه‌سێن ژیانا خۆ كرییه‌ قوربانی وێ دۆزا وی باوه‌ری پێ هه‌ی و هه‌ر د ژییه‌كێ گه‌نج دا رێكا كوردینییێ گرتییه‌ به‌ر و د شۆڕ‌شا ئه‌یلۆلێ دا گه‌هشتییه‌ ناڤ رێزێن بزاڤا رزگاریخوازییا كوردی؛ ب سه‌رۆكاتییا مه‌لا مسته‌فایێ بارزانی.
ده‌وران؛ ل دویڤ ده‌فته‌ر نفوسێ، ل رۆژا 12/7./1933 ل باژێركێ كلیسێ، كو نوكه‌ دكه‌ڤیته‌ وه‌لاتێ توركیا، ئه‌و د بنیات دا ل گوندێ (عه‌لی بێگ) كو نیزیكی باژێركێ بلبلێ و كلیسێ یه‌، هاتییه‌ سه‌ر دونیایێ. ئه‌ڤه‌ وه‌سان هاتییه‌ نڤیسین كو وی ده‌می نفوسا وان ل كلیسێ بوو. ناڤبری د په‌رتووكا خۆ دا (وه‌سیه‌ت- نامه‌) وه‌سا خویا دكه‌ت، كو خه‌لكێ باژارێ (دیلۆك)ێ یه‌، كو باژارێ باب و باپیرێن وی یه‌.
د كه‌ڤن دا باژه‌كێ كوردان بوو، مخابن نوكه‌ پترییا وێ بووینه‌ تورك و عه‌ره‌ب. وه‌سا دهێته‌ پێشچاڤ كو نوكه‌ هه‌ر وه‌ك نه‌ باژاره‌كێ كوردستانێ یه‌…!! چونكو ده‌وران بخۆ د په‌رتووكا خۆ دا دبێژیت نوكه‌ هژمارا كوردان ل دیلۆكێ ژ 30% نابۆریت.
نڤیسه‌رێ مه‌، نوكه ل وه‌لاتێ ئه‌لمانیا، ل باژێڕێ كارلسروهێ خۆجهه‌، خودان خێزانه‌ و دو كوڕ و كچه‌ك ب ناڤێن (ئۆمێد، ئارام و یاسه‌مین) هه‌نه‌. ‌ڕۆژێن خۆ ل ناڤ باخچه‌كێ نیزیكی مالا خۆ ب نڤیسینێ ڤه‌ دبۆراند، كو هه‌می ژییێ خۆ كرییه‌ قوربانی ملله‌ت و وێ دۆزا وی باوه‌ری پێ هه‌ی. نوكه‌ وه‌ك ساخله‌می؛ گه‌له‌كێ بێ چاره‌ بوویه‌ و ڕۆژێن خۆ دبۆرینیت. د سه‌ر ڤێ وه‌ستیان و خزمه‌تێ ڕا، ل ده‌مێ مه‌ داخواز پێزانینان ل دۆر ژیان و خزمه‌تا وی ژێ دكرن، ئه‌و ل وێ باوه‌رییێ بوو، كو نه‌ڤیایه‌ بهێته‌ مه‌زن كرن!! له‌وا ل دۆر كارێ وی دبیت وه‌كو پێدڤی هند پێزانین نه‌بن.

ب درێژیا (13) سێزده‌ سالان ل حوجرێن مزگه‌فتێن كوردستانێ خوا‌ندییه‌، ده‌وران د په‌رتووكا خۆ یا ب ناڤێ (وه‌سیه‌ت- نامه‌) دا دبێژیت: «پرتووكه‌كا ده‌ستنڤیس ب ناڤێ (خونچه‌یی بهارستان) یان (تاریخا كوردستان) هه‌بوو، یا قاچاخ بوو مینا تشتێ حه‌رام… ژ فارسی ژ شه‌ره‌فنامێ، وه‌رگرتن، ژ نڤیسینا شه‌ره‌فخانێ بدلیسی دخواند، ئه‌و تشتێ ل حوجرا دخواند، هه‌می ب ئه‌زمانێن عە‌ره‌بی، توركی و فارسی بوون، ئەما زمانێ كوردی مینا زمانێ ئێجنیا (ئه‌جنا) بوو!!»، ئانكو نه‌دهاته‌ خواندن و قه‌ده‌غه‌ بوو.
هێشتا د ژییه‌كێ گه‌نج دا، كو شاگردێ به‌ر ده‌ستێ مه‌لایان بوویه‌، د ژییێ (17) هه‌ڤده‌ سالییێ دا، وی پرتوكه‌ك ل چاپخانا وانێ، كو ئە‌رمه‌نییێ وانێ بوو، ب ره‌شادیێن (پاره‌) دایكا خۆ‌ چاپ كر. مه‌به‌ست و ناڤه‌رۆكا په‌رتووكێ، رێبازێن كو مرۆڤ ده‌مێ دچیته‌‌ حه‌جێ و ته‌قسێن ئیمانێ، ل ده‌ما عومره‌ و حه‌ج كرنێ، ب زمانێ كوردی نڤیسی بوو. د ناڤ نڤیسینێ دا‌، ده‌روانی گۆت بوو؛ كو:
(هن چاوا ژ خودێ خوه‌ حه‌ز دكن، وسا ژی؛ ژ كوردستانا خوه‌ حه‌ز بكن).
له‌وا په‌رتووك هاته‌ ژناڤبرن و نه‌هێلان وه‌كو پێدڤی به‌لاڤ ببیت. پشتی چه‌ند سالان، كو ژ وارێ خۆ دویركه‌فتین، ل حه‌له‌بێ، ب دیتنا هنده‌ك خه‌باتكه‌رێن دیتر شاد دبیت. ڤێ دیتنا وی، كارتێكرنه‌كا مه‌زن لێ كر و به‌رێ وی دا رێیه‌كا پڕی ئاسته‌نگ و نه‌خۆشی، رێیا وه‌لاتپارێزییێ و لێ نه‌ڤه‌گه‌ریانێ، ئه‌و رێك و رێبازا بارزانییێ نه‌مره‌.
چه‌وان بۆ مریدێ رێبازا بارزانی؟ ئه‌ڤ سه‌رهاتییه‌ ڤێ چه‌ندێ پێشچاڤ دكه‌ت:

موكریانی و چاپخانه‌
«حوسێن حوزنی موكریانی، ئێكه‌مین كه‌سێ كورد بوو ژ ئه‌لمانیا چاپخانه‌یه‌ك كڕی و گه‌هاندییه‌ كوردستانێ، به‌لێ به‌ری ل كوردستانێ بنه‌جهـ بكه‌ت، چیڕۆكا وێ ژی هه‌یه‌، هینگێ تێكه‌لی یێن وی و (د. نووری ده‌رسیمی) هه‌بوون. ئه‌و دۆستێ حوزنی موكریانی بوو، ده‌ما حوزنی ژ ئه‌لمانیا چاپخانه‌یا خۆ‌، ئینایه‌ توركیا، ژ به‌ر ترسیانا كو ژێ بستینن، بربوو حه‌له‌بێ ل مالا د. نووری ده‌رسیمی ڤه‌شارت بوو، هه‌تا رێیه‌كێ ببینیت ده‌ربازی كوردستانێ بكه‌ت.

چاپخانه‌ یا كه‌ڤن بوو، هنده‌ك تشت وه‌كو تیپێن كوردی ژێ دكێم بوون، جاره‌كادی حوزنی؛ دیسا ڤه‌گه‌ڕیا ئه‌لمانیا‌ داكو وان كێماسییان چاره‌ بكه‌ت. هه‌ر چه‌نده‌ پا‌رێن وی‌ ژی نه‌ما بوون، ئه‌ڤه‌ سه‌روبه‌رێ چاپ و وه‌شانا كوردی بوو». ژ ئالمانیا ب قاچاخ هانی توركیێ، ترسی كو ژێ بستینن؛ هانی حه‌له‌بێ ل مالا د. نوری ده‌رسیمی ڤه‌شارت. هنده‌ ئاله‌ت كێم بوو، دیسا چوو ئالمانیا و ئەو ژی ب قاچاخ هانی كوردستانێ! هه‌زار ره‌حمه‌ت ل جانێ وی بن هه‌تا ب هه‌تا كو د خزمه‌تێن وی ژ بیر ناكن.

گه‌له‌ك پەرتووكێن ب كوردی ژی، ل سه‌ر ره‌فا مالا ده‌رسیمی هه‌بوون. دیسان ب زمانێن دیتر ژی هه‌بوون. ده‌وران ژی وی ده‌می ل وێرێ بوویه‌، ل وێ هه‌ڤدیتنێ دا‌، د. نووری ده‌رسیمی نامیلكه‌ك ب زمانێ عە‌ره‌بی هات بوو چاپكرن، دا ده‌ستێ نڤیسكارێ مه‌. نامیلكه‌، ب ناڤێ (صامد كوردستانی) ل سالا 1958ێ هاتبوو چاپكرن، كو ناسناڤێ ره‌حمه‌تی (جه‌مال نه‌به‌ز)ی‌ یه‌.
ل سه‌ر به‌رگێ وێ، وێنه‌یێ، مه‌لا‌ مسته‌فا بارزانی بوو ب جلكێن جه‌نارالان و ل هه‌سپه‌كی ره‌وان سوار ببوو!! دبێژن كو په‌رتووك ب ناڤێ (حركە التحرر الكردیە وأهدافها فی عام 1957) بوو. ده‌روان دبێژیت: «مسته‌فا بارزانی، گه‌له‌ك هه‌واس و بالا من كشاند و ئەز كرم بن ته‌ئسیرا خوه‌، ژ هینگێ ده‌، ده‌ردێ مسته‌فا بارزانی ب من ژی كه‌تییه»‌.
هه‌روه‌سا د په‌رتووكا خۆ دا، حوزنی موكریانی ژبیر نه‌كرییه‌ و وێنه‌یێ وی و لیسته‌یه‌ك ب ناڤێ په‌رتووكێن حوزنی ب رێز كرینه‌:

١- گه‌وهه‌رێ یه‌كانه،‌ حه‌له‌ب 1914
٢- مێرگه‌یا دلان، حه‌له‌ب 1920
٣- خونچه‌یی بهارستان، حه‌له‌ب 1925
٤- پێشكه‌ڤتن، ره‌واندز 1927
٥- ئاوره‌كی پاشه‌ڤ ره‌واندز ؟
٦- مێژوویی حوكمدارانی بابان ره‌واندز 1931
٧- ناڤدارانی كورد ره‌واندز 1931
٨- میرانی سۆران ره‌واندز 1935
٩- شاهـه‌نشاهـانی كوردی زه‌ند 1936
١٠- كورد و نادرشاهـی هه‌ڤشار 1936
١١- كوردستانی مۆكریان، ره‌واندز 1938
١٢- به‌ كورتی حه‌كایه‌تی دیرۆكی رۆژنامه‌كان دا 1947

دیسا ژی پەرتووكێن مامۆستا‌ سه‌ید حوسێن حوزنی وه‌كو:
١٣- زه‌لامی كورد
١٤- تاریخی بارامی چووبین
١٥- تاریخی كوردستان
١٦- مێژوویی كۆیێ
١٧- سابلاخ (مه‌هاباد) و شێخ عوبه‌یدۆلاهێ نه‌هریێ
١٨- سه‌لاحه‌ددینێ ئە‌یووبی له‌ مێژوو دا
١٩- نه‌ته‌وه‌یا كورد
٢٠- مێژوویی ئاشۆریه‌كان
٢١- جاف و دزلی ل مێژوو دا
٢٢- سمكۆ و سه‌ید تاهایێ شه‌مزینان
٢٣- مێژوویی هه‌ولێر
٢٤- مێژوویی شاری كه‌ركووك.

ل رۆژا 26/4/2026ێ، سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردی، نویترین بەرهەمێ خۆ ب ناڤ و نیشانێ (مەلا عەبدوللایێ غەرزی) د ناڤ پاكێجه‌كێ دا کو ژ 7 پەرتووکان پێکدهێت بەلاڤکر. ئەڤ بەرهەمە ژ کۆمکرن و به‌رهه‌ڤكرنا (پ. د. فاخر حەسەن گولی)‌ هاتییە لێکدان و ژ لایێ سەنتەرێ ناڤبریڤە هاتییە چاپکرن و بەلاڤکرن. ئه‌ڤ كۆما‌ به‌رهه‌مێ وی یێ ئه‌ده‌بییه‌، چ هۆزانێن وی بخۆ بن یان ژی وه‌رگێڕان بن.
لڤێره‌ ئاماژەیێ د ده‌مه‌ په‌رتووكه‌كا دی یا سه‌یدایێ (غه‌رزی)، هه‌ر چه‌نده‌ وه‌كو نامیلكه‌ هاتییه‌ به‌رهه‌ڤكرن كو پشكه‌كه‌ ژ دیوانا هه‌لبه‌ستڤانێ مه‌ز‌ن (ئه‌حمه‌دێ خانی)، ئه‌ڤ دانه‌یه‌ وه‌كو وان په‌رتووكێن سه‌یدایی كو ب تایپێ ب ڕێنڤیسا لاتینی هاتییه‌ چاپكرن و باوه‌ر دكه‌م، كو هه‌ر ئێك دانه‌ ب تنێ یه‌، د سالێن نۆتاندا ب ڕێیا ره‌حمه‌تی (مه‌لا حه‌مدی سه‌له‌فی) گه‌هشتییه‌ ده‌ستێ من ده‌ما زانی كو ئه‌ز مژویلی ساخكرنا دیوانا ئه‌حمه‌دێ خانی مه‌. نوكه‌ ژی ئه‌و نامیلكه‌ ل نك من یا پاراستییه‌. هه‌كه‌ من ئاگه‌هی ل دۆر ڤی كارێ سه‌نته‌ری هه‌با، دا وێ ژی ب دله‌كێ به‌رفره‌هـ ڕاده‌ستی دكتۆر فاخری كه‌م دا كو ئه‌و ژی ل گه‌ل كۆما به‌رهه‌مێ وی هاتبا چاپكرن.
ئه‌ڤ نامیلكه‌ ژ (29) به‌رپه‌ڕان پێك دهێن، (9) نه‌هـ هه‌لبه‌ستێن ئه‌حمه‌دێ خانی تێدا نه‌، هه‌روه‌سا هنده مالك ژ (مه‌م و زین)ێ ل دووماهییێ نڤیسینه‌، زێده‌باری هه‌لبه‌سته‌كا دی كو فه‌رۆزه‌ك بۆ نڤیسییه‌ و (غه‌رزی) دبێژیت كو ناڤێ خانی تێدا نینه‌ له‌وا دبیت نه‌ یا وی بیت، تێدا هاتییه‌:
له‌ب عه‌قیق و دوڕ و مه‌رجان
ئــه‌و ژ ئه‌صلـێ مــه‌عــده‌نێ
قه‌مه‌ر و شه‌مسـێ د بورجــان
رۆنـــاهییــــا وان دا تـــه‌نێ
ســـ‌نعـه‌ت و كارێ خودێ نه‌
خـــال و نیشـــان كـــــه‌تنێ
ل18
هه‌ر چه‌وا بیت، ئه‌ڤ كارێ هاتییه‌ كرن جهێ دلخۆشی و ده‌ستخۆشییێ یه‌ كو سه‌نته‌رێ زاخۆ یی ڤه‌كۆلینێن كوردی ڤان پرۆژه‌ یێن به‌ركه‌تی دگه‌هینته‌ چاپێ، هیڤیدارین زانكۆ و سه‌نته‌رێن دیتر ژی چاڤ ل وان بكه‌ن بۆ خزمه‌تكرنا ره‌وشه‌نبیرییا كوردی.

جه‌‌گه‌رخوین، هۆزانڤان و نڤیسه‌رێ ناڤدارێ كورد، ژبلی دیوان و په‌رتووكێن رێزمان و فه‌رهه‌نگ و چیڕۆكان، په‌رتوكا (ژینه‌نیگارییا من) ل ستۆكهۆلمێ ب لاتینی ژ لایێ وه‌شانخانه‌یا ئاپك و به‌رهه‌ڤكرنا (كه‌یۆ جه‌گه‌رخوین) ڤه‌ سالا 1995ێ هاته‌ چاپكرن. پاشی هه‌ردو وه‌رگێڕان (جوان أبو) و (دیلان شه‌وقی)‌ بۆ زمانێ عه‌ره‌بی وه‌رگێڕان. بۆ كارێ لێزڤڕین و پێداچوونێ مامۆستا (ره‌زوان ئیسماعیل) پێ ڕابوویه و ل سالا 2000ێ هاتییه‌ چاپكرن.
ل باشوورێ كوردستانێ، هه‌ڤالێ هێژا (گه‌لوان خالد ئه‌حمه‌د) ده‌ما نامه‌یا خۆ یا ماسته‌رێ ل دۆر (قه‌دری جه‌میل پاشا)یی، كو ناڤداره‌ ب (زنار سلۆپی) به‌رهه‌ڤ دكر، ئێك ژ ژێده‌رێن وی یێن گرنگ ئه‌ڤ بیره‌وه‌رییێن سه‌یدا جه‌گه‌رخوین بووینه‌.
لڤێره‌ بۆ ڤان هه‌ر سێ كاران، دبێژین: فه‌ره‌ هه‌ر به‌رهه‌ڤكه‌ر و وه‌رگێڕه‌‌ك و نڤیسه‌ره‌ك د كارێ خۆ دا یێ شه‌هره‌زا و تێر پێزانین بیت د وان زمانێن تێدا كار دكه‌ت، ژبلی ئه‌و مژارا كار ل سه‌ر هاتییه‌ كرن، پێداچوونه‌كێ ل ژێده‌رێن وی سه‌رده‌می بكه‌ت و ناڤێن مرۆڤان و جهان ب دروستی بهێنه‌ وه‌رگێڕان و وه‌رگرتن و بكار ئینان. چونكی د هه‌ر سێ كاران دا شاشی په‌یدا بووینه، كی ئه‌گه‌ره‌.. خه‌مساری و نه‌ شه‌هره‌زایا كێ بوویه‌..؟! چونكو من نه ‌باوه‌ره‌ سه‌یدایێ جه‌گه‌ر خوین بكه‌ڤته‌ شاشییان، چونكی ئه‌و ل ئیراقێ (به‌غدا) و كوردستانێ ل ناڤ شۆڕشا ئه‌یلولێ دا یێ پشكدار بوویه‌ و ل نێزیك ئاگه‌هی ل سه‌ر گه‌له‌ك كار و رویدانان هه‌بووینه‌. ‌
ده‌ما مه‌ ئه‌ڤ نامه‌یا كاك گه‌لوانی دخواند، ناڤێ (ئیسماعیل بادی) ل به‌رپه‌ڕێن (189) و (190)ێ كه‌ته‌ به‌ر چاڤێن من، كو «ل رۆژا 24ی ئه‌یلولا 1946ێ، قه‌دری جه‌میل پاشا سنوورێ ئیران و ئیراقێ ده‌رباز د‌كه‌ت پشتی ژ كۆمارا كوردستانێ ل مه‌هابادێ زڤڕییه‌ڤه‌ و دگه‌هته‌ باژێڕێ سلێمانییێ، ژ وێرێ پاشی دچیته‌ باژێڕێ مویسل و ل مالا ئیسماعیل بادی دبیته‌ مێهڤان، ب هاریكارییا ئیسماعیل بادی سنوورێ ئیراق و سووریێ ده‌رباز دكه‌ت و دگه‌هیته‌ رۆژئاڤایێ كوردستانێ…»(1)، هه‌ر وه‌كو د ژێده‌ران دا هاتی.
ده‌مێ مه‌ پرسیار ل كاك گه‌لوانی كری، وی‌ چاپا لاتینی كر بوو ژێده‌ر، به‌لێ گۆت من ل به‌رده‌ست نینه‌ و وه‌رگێڕا عه‌ره‌بی هه‌بوو. ل وه‌رگێڕا عه‌ره‌بی ژی زڤڕیم، دیسان وان ژی هه‌ر ئه‌ڤ ناڤه‌ بكار ئینایه‌. ئانكو كاك گه‌لوانی دروست یێ ژ وه‌رگه‌ڕا عه‌ره‌بی ڤه‌گوهاستی. به‌لێ دڤیا ل دویڤچوونه‌كا زانستی بۆ هاتبا كرن، كا چ ڕاستی ژ بۆ ڤی ناڤی هه‌نه‌ یان نه‌..!
ئه‌ز ل ڤی ناڤی ب شك كه‌فتم و من پرسیار كر، چونكو ل وی سه‌رده‌می چ كه‌س ب ناڤێ ئیسماعیل بادی نه‌ ل گوندێ بادێ و نه‌ ل باژێڕێ مویسل نه‌بوون. دیسان ئه‌م ژی نه‌ هند د مه‌زنین كو مه‌ ئه‌و رویدان دیت بن! ژ بۆ پشتڕاستبوونێ، ئه‌ز ل هنده‌ك په‌رتووكێن مێژوویا مویسل ژی گه‌ڕیام، دیسان من چو ناڤێن هۆ نه‌ دیتن.
دیسا شكا مه‌ ب دووماهی نه‌هات و ل چاپا لاتینی زڤڕین، تێدا ناڤ و ناسناڤ ل دویڤ ئێك ب دو شێوه‌یان هاتینه،‌ ب دیتنا من نه‌ شاشییا سه‌یدا جه‌گه‌ر خوینه‌، به‌لكو به‌رهه‌ڤكه‌رێ په‌رتووكێ (كه‌یۆ) و وه‌شانخانه‌یا ئاپك ئه‌و شاشی كرییه‌، د چاپا لاتینی دا هۆسان هاتییه‌: ‌
«ته‌نێ د ڤێ ناڤێ ره‌ قه‌دری به‌گ، بێ ده‌ستوورا جڤاتێ، ژ شامێ ب په‌ساپۆرته‌كه‌ سه‌خته‌ چوو مه‌هابادێ. ل ڤه‌گه‌رێ هاته‌ مووسلێ مالا عه‌‌باوی (ئیسماعیلێ باوی) كۆ یه‌كه‌م دژمنێ مله‌تێ كورد بوو و وی، ئه‌و ده‌رباسی سووریا كر»(2).
هه‌كه‌ هویر لێ بنێڕین، دێ شاشی به‌رچاڤ بیت، جارا ئێكێ ناسناڤ ب (مالا عه‌باوی) هاتییه‌ و پاشی ده‌ما ناڤێ دروست نڤیسی، كرییه‌ (ئیسماعیل باوی)، كو شاشییه‌كا زه‌قه‌.
ل دانه‌یا عه‌ره‌بی دا ژی هۆسان هاتییه‌: «فی تلك اڵاونە سافر قدری بك ودون علم الجمعیە إلی مهاباد بجواز مزور وفی العودە كان قد مر بالموصل وأقام فی بیت إسماعیل بادی عدو اڵاكراد اڵاول وهو من أدخله السوریە پانیە»(3).
ژ به‌ر كو هه‌كه‌ ل دیرۆكێ بزڤڕین ل وی سه‌رده‌می سالا 1946ێ چو كه‌س ب وی ناڤێ ل مویسل نه‌بووینه كو ده‌سهه‌لاتدار بن و بشێن خه‌لكی ل سنووران ده‌رباز بكه‌ن. ژێده‌رێن دیرۆكی وه‌سا ڤه‌دگوهێزن، كو‌ كه‌سه‌ك ب ناڤێ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د عه‌باوی هه‌بوویه‌، رێڤه‌به‌رێ پۆلیسێن باژێڕێ مویسل بوو. د ژێده‌ر‌ێن مێژوویی دا، گه‌له‌ك به‌حسێ وی هاتییه‌ كرن. ‌‌
ل دۆر كه‌سایه‌تییا عه‌باوی، نڤیسه‌رێ مویسلی یێ ناڤدار (دكتۆر ئیبراهیم عه‌للاف) دبێژیت: ل سالێن 1958–1963ێ دا پشتی سه‌رنه‌كه‌فتنا شۆڕشا شه‌وافی ل مویسل سالا 1959ێ، ل رۆژا 8ی ئادارا 1959ێ، وه‌ك ڕێڤه‌به‌رێ پۆلیسێن مویسلێ هاته‌ دانان. به‌ری هینگێ ئه‌و هاریكارێ به‌كر صدقی، سه‌رۆكێ ئه‌ركانێ له‌شكری یێ ئیراقێ بوو(4).
ده‌رباره‌ی ئیسماعیل عه‌باوی، ل وی ده‌می گه‌له‌ك تشت ژ لایێ پارت و رێكخراوێن شیوعی و نه‌ته‌وه‌یی ڤه‌ دهاتنه‌ گۆتن. كو ئه‌و ژ وان ئه‌فسه‌ران بوو، كو به‌كر صدقی بكار دئینا بۆ كوشتنا دامه‌زرێنه‌رێ له‌شكرێ ئیراقێ و ئێكه‌م وه‌زیرێ به‌ڕه‌ڤانییێ (جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری)، هه‌روه‌سا مه‌یله‌ك بۆ نه‌ته‌وه‌په‌ڕستا هه‌بوو و چاڤێ خۆ ل كریارێن وان دگرت، دیسان ل مویسلێ كوشتن و هێرش ل دژی شیوعیان مشه‌ ببوون(5).
ئیسماعیل عه‌باوی، ژ دایكبوویێ مویسل بوو، ژ خێزانه‌كا ناڤدار و كۆنه‌په‌رست هاتبوو. ئه‌و وه‌كو ئه‌فسه‌ر چوو ناڤ له‌شكرێ ئیراقێ، وی ده‌ست د كوشتنا گه‌له‌ك ئه‌فسه‌رێن ئیراقێ دا هه‌بوو، پشتی چه‌ند شه‌ر و كۆده‌تایان، ل دووماهییێ كره‌ رێڤه‌به‌رێ پۆلیسێن پارێزگه‌ها مویسل، عه‌باوی ل رۆژا 14 حزیرانا 1968ێ دا مائاڤاهییا دووماهیێ كرییه‌. له‌وا جه‌گه‌ر خوین دبێژیت كو ئه‌و دوژمنێ كوردان بوویه‌(6).
ژێده‌ر:
١- گه‌لوان خالد احمد، قه‌دری جه‌میل پاشا- ژیان و رۆلێ وی یێ سیاسی و ڕه‌وشه‌نبیری 1890- 1973، چ ته‌هران، 2024، ل189-190.
٢- جه‌گه‌ر خوین، ژینه‌نیگارییا من، به‌رهه‌ڤكه‌ر: كه‌یۆ و وه‌شانخانا ئاپك، ستۆكهۆلم- 1995، ل 265.
٣- جكر خوین: سیرە حیاتی، ترجمە: جوان أبو، دیلان شوقی، مراجعهە وتحقیق: اڵاستاژ رچوان اسماعیل، ؟- 2000، ص299.
٤- مدونە‌ دكتور ابراهیم العلاف.
٥- http://www.al-nnas.com/ARTICLE/HHamdani/25r02.htm
جه‌گه‌ر خوین، ژینه‌نیگارییا من، به‌رهه‌ڤكه‌ر: كه‌یۆ و وه‌شانخانا ئاپك، ستۆكهۆلم- 1995، ل 265. (لاتینی).

كه‌زی، كو هنده‌ك دبێژنێ (گیس)، (گولف)، یان ب زمانێ عه‌ره‌بی (الچفیرە)، هژمارەكا داڤێن پرچێ نە، کو ب ئێكڤه‌ دهێنه‌گرێدان و ڤه‌هاندن، وەکو جوانی یان ڕێكه‌ک بۆ شه‌كرنا پرچان و پاراستنا وان بکاردهێن. جۆرێن وێ گه‌له‌كن، وەک كه‌زییا فەرەنسی و كه‌زییا ئێكلایی. د هنده‌ك که‌لتۆران دا، وەک هێمایەکێ که‌لتۆری یا بەرگریكرن و کەرامەتێ دهێته‌ هژمارتن. هەروەسا ئەڤ په‌یڤه‌ (كه‌زی) ب شێوەیەکێ مەجازی بۆ وەسفکرنا لێک ڕاچاندنا دەماران (كه‌زییا دەماری) یان تێلێن کارەبایێ پێ دشوبهینن.
د که‌لتۆرێ کوردی دا، كه‌زی نە تنێ یا جوانییێ یه‌، بەلکو هێما و نیشانا کەرامەتێ و ناسنامەیێ و بەرگرییێ یە.. خه‌لكه‌ك دشێت كه‌زییێ ب زۆری ببڕیت، بەلێ کەرامەتا ئافره‌ت و ژنا کورد ناشکێنیت، چونکی شەرەف د ئەردی و ئازادییێ و شییانا بەرهنگاری و به‌رگرییێ دایە. ده‌ما توڕه‌بوون و هه‌بوونا ئاریشه‌یه‌كا مه‌زن یان وه‌غه‌ركرنا كه‌سه‌كێ زۆر یێ نیزیك و خۆشتڤی، ل هنده‌ك ده‌ڤه‌ران ژن و كچێن وان كه‌زی یێن خۆ دبڕین وه‌كو ده‌بڕینه‌ك بۆ داخباری و عاجزبوونێ.

چیرۆکا درێژکرنا پرچان
شه‌كرن و ڤه‌هاندنا پرچێ ئێکە ژ که‌ڤنترین شێوازێن جوانكرنا پرچێ د مێژوویا مرۆڤایەتییێ دا، کو مێژوویا وێ ڤه‌دگه‌ڕیته‌ڤه بۆ نزیکی (٢٨) هەزار سالان به‌ری نوكه‌. ئەڤ شێوازە نه‌ تنێ شێوازه‌کی ئاشتییێ یه‌، بەلکو بۆ گه‌له‌ك ملله‌تان؛ هێمایەکێ ناسنامە و که‌لتۆرییه‌.

ده‌ستپێك ژ ئەمریکا
پرچا درێژ بۆ جارا ئێكێ ل ناڤ ئەفریقی- ئەمریکییان دا دەرکەفت، ب تایبەتی ل ناڤ کویلەیان دا. ئەوان ئەڤ شێوازە بکارئینا وەک ڕێكەک بۆ پاراستنا که‌لتۆر و نەریتێن ئەفریقییان و بەرگریكرنێ ل دژی ڕەگەزپەڕستی و زۆردارییێ. ئەو جۆرێ تایبه‌تێ پرچێ، کو ب (رێزێن گه‌نمۆكان(Cornrows) دهاته‌ نیاسین، پاشی بوو دیاردەیەکا جیهانی.

ل هۆله‌ندا به‌لاڤ بوو..!!
ملله‌تێ هۆڵەندا ئێكه‌مین ملله‌تێ ئەورۆپی بوو، کو ئەڤ شێوازە پەسەند کری و ل دویڤچووی، هەر ژ به‌ر هندێ ناڤێ (پرچا هۆلەندی) دانا سه‌ر. ئەڤ شێوازە ل ناڤ کچان دا زۆر به‌لاڤ بوو، چونکی پرچێ ژ کەشوهەواییێ خراپ دپارێزیت. ئەڤ شێوازە تنێ بۆ کچان نەبوو، بەلکو کوڕكان ژی ب وی شێوەیێ جیاواز بکاردئینا.

پرچا فەڕەنسی
ل ساڵا 1871ێ دا، فەڕەنسییان ئەڤ شێوازە وەرگرت و ناڤێ وێ كره‌ (پرچا فەڕەنسی)، هەرچەندە سه‌رۆكانییا دروست یا (ئەفریقی- ئەمریکی) بوو. به‌لێ وان گوهۆڕینه‌ك د گرێدانا وێ دا په‌یدا كر.

د دیرۆكا كه‌ڤن دا
بەلگە دەردئێخن کو خاتینا مسرێ کلیۆپاترا پرچا چێكری بکاردئینا بۆ درێژكرن و جوانكرنا پرچێ. ل سەردەمێ ناڤەڕاست، ئافره‌تێن خێزانێن كه‌سانێن پێچێبوویی؛ پرچێن خۆ چێدكرن وەک نیشانا ڕێزگرتن و که‌لتۆری، بۆ هندێ دا ژ جادۆگەران بهێنه‌ جودا کرن.
هۆزێن بنەڕه‌ت ل ده‌ڤه‌رێن وەک نامیبیا و سیوایێ مسرێ، کچا د ژییێ 16 سالیێ دا، پرچا خۆ گرێددا، تنێ ده‌مێ مرنا هه‌ڤژینێن خۆ ڤه‌دكر.

كه‌زی ل یۆنانێ و پێگەهەکێ تایبەت
به‌رێ ل یۆنانێ، كه‌زییان پێگەهەکێ تایبەت هەبوو وەکو نیشانەک بۆ ژنێ و هێمایێ هێزێ بوو. ژنان ب شێوازه‌كێ هونەری كه‌زی دڤه‌هاندن و ل دۆر سەر خۆ دئالاندن، کو هه‌ژی بیره‌وه‌ریێن ئایینی و جەژنان بوون. هەروەسا ل سه‌ر پەیکەرا و پەڕستگەهان به‌رچاڤ دبوون، کو دەسته‌كێ جلکێن ئاڤرمیشی یان ب تاجێن زێڕین د هاتنه‌ خه‌ملاندن یان وەکو تاجەکێ ل دۆرماندوری ناڤچاڤێن وان دگرێدا.
هەروەسا ل نك کەسایەتییێن داستانا و ئەفسانەیێن یۆنانی د هاتنه‌ دیتن؛ وەکو ئەفرۆدیت نیشانا جوانی و ئەسینا نیشانا حکمەتێ بكاردئینان. هه‌روه‌سا شه‌ڕڤانێن یۆنانی ل پێشییا شەڕان دمان، وەکو نیشانەکا بۆ رۆحی یا شەڕڤانی و شکۆمەندیێ( ١).

ل چه‌رخێ بیستێ و هه‌تا نوكه‌
ل ساڵا ١٩٩٠ێ دا، ئەڤ شێوازە دوبارە یا بوویە مۆدێله‌کێ زۆر یێ بناڤوده‌نگ ل ناڤ ئەفریقی- ئەمریکییان دا. ئەوان ب شێوەیەکی فەرمی ئەڤ شێوازە وەک تایبەتمەندییه‌كا که‌لتۆرێ خۆ وەرگرت. هه‌تا دەست ب چێكرنا پرچێن چێكری دا كر ژ بۆ هندێ پرچێن وان درێژتر و جوانتر دەربکەڤن و دیمەنه‌کێ تایبەت پێ بدەن ب شێوەیی پرچێن درێژ(٢).
ئاژانسه‌کا ئەلمانی به‌لاڤكرییه‌ كو (ل نك كوردان، كه‌زی سیمبوله‌كه‌ یا گرێدایه‌‌ ب‌ ئاخ و نفشی ڤه‌‌، بڕین و قوساندنا پرچێ ب‌ زۆری، ب‌ ده‌ستدرێژی و سه‌رشۆڕیێ د‌زانن، له‌وا‌ كورد رازی نابن پرچ بهێته‌ بڕین). ل‌ ئیراق و سووریا و ئیران و توركیا و هه‌تا ل وڵاتێن دی یێن عه‌ره‌بی و بیانی ژی، ترێندا كه‌زیێ ده‌ست پێ كرییه‌ ب‌ ناڤێ (كه‌زییه‌كێ د‌بڕن، هه‌زارێن دی دێ ڤه‌هینین).
ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك حه‌ز بكه‌ت كه‌زییا خۆ ببڕیت، ئه‌و نیشانا خه‌م و تووڕه‌بوونێ یه‌، به‌لێ بڕینا ب زۆری ژ لایێ كه‌سانێن دیڤه،‌ ب‌ هه‌تكبرنا مێیاتییێ‌ و ژ‌ناڤبرنێ دگه‌هینیت.
ل‌ داستانا كه‌لا دمدم دا، كه‌زی وه‌ك پشكه‌ك ل‌ په‌‌سنا كچێن‌ شه‌ڕكه‌ر و ئافره‌تێن د ناڤ كه‌لایێ دا هاتییه‌، سیبمولا به‌رگری و كه‌رامه‌تێ یه‌‌، له‌وا‌ بڕینا وێ نه‌چاركرنه‌ و سه‌رچه‌ماندنه((٣)

كه‌زی و ئه‌ده‌بیات:
هه‌كه‌ لێنێڕینه‌كێ ل ئه‌ده‌بیاتێن مله‌تان بكه‌ین، دێ بینین چه‌ندین مژار ل دۆر پرچێ و كه‌زییان هاتینه‌ نڤیسین، نه‌خاسمه‌ (بڕینا كه‌زییان)، ئێك ژ په‌رتووكێن ناڤدار كو به‌حسێ كه‌زییان دكه‌ت، رۆمانا (ده‌هـ ژن) یا رۆمانڤیس (مارسیلا سیرانۆ /بوویی‌ 1951) ل چیلی، ئه‌و ژ بناڤوده‌نگترین نڤیسه‌رێن ئه‌مریكا لاتینی یه‌. رۆمان باسی نه‌هـ ئافره‌تان دكه‌ت، چیرۆكێن خۆ ڤه‌دگێڕن و یا ده‌هێ چاره‌سه‌را ده‌روونی یه‌، هه‌ر ئێك جودا باسی خۆ دكه‌ت و د ناڤدا ئاماژه‌ ب كه‌زییا هاتییه‌ دان(٤).
هه‌روه‌سا رۆمانا (كه‌زی/ الچفیرە) یا رۆماننڤیسێ ئه‌مریكی (هنری میلله‌ر/ وه‌غه‌ركرن 1980)، كو رۆمانه‌كه‌ ژ دو به‌رگان پێكدهێت(٥ )، رۆمانا (الچفیرە) یا نڤیسه‌رێ ئیراقی (گه حامد الشبیب/ بوویی- به‌غدا 1953)، سالا 1999ێ هاتییه‌ چاپكرن. رۆمانا (چفائرها) یا رۆماننڤیسێ مسری (شریف الاحمدی). رۆمانا (اغتیال چفیرە) یا رۆمانڤیسا كه‌نداڤی (فاتما محه‌مه‌د).
رۆمانا (كه‌زی) یا رۆمانڤیسا فه‌ره‌نسی (لیتیسیا كۆلۆمبانی/ بوویی 1976) كو سێ ژنن، سێ خودان گیانن، سێ كیشوه‌رن، كه‌زیێن كچان دهێنه‌ بڕین(٦ ). ب درێژی سه‌رهاتیێن سێ كچان ڤەد‌گێڕیت كو هه‌ر ئێك د جڤاكه‌كێ دا ژیایه‌ و بزاڤا كری خۆ ژ دابونه‌ریتێن شاش یێن وی جڤاكی رزگار بكه‌ن( ٧).
دیسان د ناڤ ئه‌‌ده‌بیاتا كوردی دا ژی، گه‌له‌ك ل دۆر كه‌زی و بسكان و پرچێ هاتییه‌ نڤیسین. وه‌كو دیوانا هۆزانڤانێ مه‌زن (له‌تیف هه‌لمه‌ت)ی یا ب ناڤێ ( پرچی ئه‌و كچه‌ رە‌شماڵی گه‌رمیان و كوێستانمه‌/ 1977)، هه‌روه‌سا هۆزانڤانێ ناڤدار (ئه‌حمه‌دێ موخلص/ نالبه‌ند) د چه‌ندین هه‌لبه‌ستێن خۆ دا به‌حسێ كه‌زییان كرییه‌، د هۆزانه‌كێ دا دبێژیت:
ئێک که‌زی دوڕه ل خزینێ، لائیقن شاهـ و ملوک
نێ ئه‌‌ون باغێ ئه‌ڤینێ که‌سک و سۆر و شین و ئال( ٨)
یان ده‌مێ باسی جوانییا كه‌زییان دكه‌ت ده‌مێ دخشییێنه‌ سه‌ر نیشان و خالان:
که‌زی و بسکا چو حال بۆ من نه‌هێلان
وه‌کی خشیانه سه‌ر نیشان و خالێ(٩ )
ل هه‌لبه‌سته‌ك دیتر دبێژیت:
ئه‌ز هه‌رۆ تێم کوشتنێ، خه‌لکی مرن هه‌ر جاره‌که
غه‌م ل سه‌ر جه‌رگێ بریندار هه‌ر ده‌مێ من باره‌که
ئه‌و ده‌ما دلبه‌ر مه دیتی ئینس و جن پێ چون فه‌نا
بسکێ تا تا کر ل پێش من، هه‌ر که‌زی ڕه‌ش ماره‌که( ١٠)

هۆزانڤانێ ناڤدار (عه‌بدولره‌حمان مزوری) د چه‌ندین كۆپله‌یێن هۆزانێن خۆ دا، باسی كه‌زیێن كچێن كورد كرییه‌ و كرییه‌ هێمایه‌كێ جزانی و خۆ ڕاگرییێ، د هۆزانه‌كێ دا دبێژیت:
رویبار سترانا دبێژیتن..
دا کەزی یێن شەنگەبیا،
واسی نەمینن گژاڤژ
ئەژی لەوان
پشتا شەڤا دقڕینم..
دا بهەلێتن ئەلندەکا،
بێ تەم و مژ
بێ تەم و مژ
د پارچه‌یه‌كا دیتر دا دبێژیت:
ئەزێ ڕابم
لاوکەکێ نوی، ژ وەڕا خوینم
کەزی یێن (خەجوکا) سلیڤی..
ژ دل ڤەهینم
به‌لێ بۆ جوانی و درێژییا كه‌زی یێن كچێن كورد، كرینه‌ هێمایێ به‌رده‌وامییا ژیانێ و درێژی و به‌رده‌وامیبوونێ، د هۆزانا (حه‌یرانۆك) دا دبێژیتن:
کچکێ دینێ
کەزیێد تە، زێ و خابیرن
چاڤێد تە، دەریا ئورمێ و..
وانا کویرن
ساڵا لدویف ساڵێ دبەزیت
هلم و بێنا تەیا پیروز..
دەم و گاڤێ
من لەبیرن( ١١)
هۆزانڤانا كورد په‌روه‌ر (سارا ته‌لایی)، ژ رۆژهه‌لاتێ كوردستانێ د هۆزانه‌كا خۆ دا ب ناڤێ (یەک کەزی دەبڕن؟ هەزاران کەزییە دهۆنینەوە)، ل دور ڤێ كریارا هۆڤانه‌ یا دژمنی، دبێژیت:
پرچم، تەنافی دارە بۆ کەلەی خەبیسی ناحەزان
بۆیە ترساون لە تاڵی پرچی من مشتێ نەزان
کورد چەکی مەردایەتی ناوە لە شان و پیلی خۆ
باڵی شەڕڤانم دەکێشێ خاکی کورد، تا دیلی تۆ
دەیهۆنمەوە تاڵ ب تاڵی پرچی کیژانی وڵات
تا بنەخشێنم بە کەزیە خاک و ڕێی ڕۆڵەی خەبات(١٢ ).

ژێدەر:
– صبحة بغورة، ضفائر الشعر من صفحات التاریخ الى منصات الموضة (مقال)، مجلة (الجوهرة)، 20 یولیو 2025.
– مالپه‌رێ (الدستور)، رۆژا شه‌مبى 15/12/2018.
– مالپه‌رێ (ووشە)ژ به‌رهه‌ڤكرنا ( فه‌یسه‌ل خه‌لیل).
– مارسیلا سیرانۆ، عشر نساء (روایة)، ترجمة: صالح علمانی، ط 3، دوحه‌ – 2015.
– هنری میللر، الضفیرة – الصلب الوردی/ الجزء الثانی، (روایة)، ترجمة: خالد الجبیلی، مالپه‌رێ (كتوباتی). www.kotobati.com/book/رواية-الضفيرة
– لیتیسیا كولۆمبانی، الضفیرة (روایة‌)، ترجمة: معن عاقل،
– ؟، روایة (الضفیرة)، وكالة جیهان لانباء المرأة، الاثنین، 12 یونیو 2023. https://jinhaagency.com/ar/alqaymt-alywmyt/rwayt-aldfyrt-37421
– تاها مایى، باغێ كوردا- سه‌رجه‌مێ دیوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤه‌كرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، به‌رگێ سێیێ، دهۆك- 1998، ل204.
– تاها مایى، باغێ كوردا- سه‌رجه‌مێ دیوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤه‌كرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، به‌رگێ چارێ، دهۆك- 1998، ل124.
– تاها مایى، باغێ كوردا- سه‌رجه‌مێ دیوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤه‌كرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، به‌رگێ چارێ، دهۆك- 1998، ل85.
– عه‌بدولره‌حمان مزورى، دیوانا مزورى، وه‌شانێن ناڤه‌ندا خانى، دهۆك- 2024، ل145.
– فێس بوكێ Sara Talaei.

د ڤان رۆژێن بۆری دا، ده‌ما سه‌رۆك بارزانی سه‌ره‌دانا كه‌لها نزاركێ كری، پارێزگارێ دهۆكێ چه‌ند نڤیسینێن ل سه‌ر دیواران نیشا دان، كو ل ئه‌نفالا سالا 1988ێ ژ لایێ گرتییانڤه‌ هاتبوونه‌ نڤیسین، ئه‌و نڤیسین ژی، چه‌ند رێزه‌ك بوون، دو ژ وانا بوونه‌ سه‌رنجا سۆشیال میدیایێ و گه‌له‌ك كه‌س لێ بوونه‌ خودان، نڤیسینا ئێكێ (دایێ سپێدێ من و سێدارێ ژڤانه‌..)، ژ هۆزانه‌كێ كو به‌ری كریارا ئه‌نفالان ژ لایێ هۆزانڤانه‌كی ڤه‌ هاتبوو نڤیسین. نڤیسینا دیتر (ئه‌ز دێ مرم، كوردستان نامریت..!!).. ئه‌رێ كی خودانێ دروستێ ڤان گۆتنا نه‌؟
ل دۆر نڤیسینا دویێ، د (شێخان میدیا) دا هاتییه‌ كو خووشكا هۆزانڤانێ شه‌هید (ئه‌رجان ماری)(1) دایه‌ ئاخفتن و تێدا گۆتییه‌: ئه‌ڤ گۆتنه‌ (ئه‌ز دێ مرم كوردستان نامریت..!!) یا برایێ من ئه‌رجانی یه‌، پشتی نڤیسی گۆتییه‌ هه‌ڤاله‌كێ خۆ ل كه‌لها نزاركێ ئه‌ڤه‌ هۆزانا منه. لڤێره‌ یا ئاشكرایه‌ كو ئه‌ڤ گۆتنه‌ ب تنێ به‌لكو یا هۆزانڤانێ شه‌هید بیت!!‌ هه‌ر چه‌نده‌ هنده‌ك ژ به‌رهه‌مێ وی هاتییه‌ به‌رهه‌ڤكرن و چاپكرن، به‌لێ ئه‌ڤ گۆتنه‌ د ناڤ به‌رپه‌ڕێن دیوانا وی دا نینه(2)‌.
ل دۆر گۆتنا ئێكێ (دایێ سپێدێ من و سێدارێ ژڤانه‌..)، چه‌ند كه‌سان گۆتن مه‌ یا نڤیسی، پشتی ئه‌م ل دویڤ چووین و ئه‌و كه‌سێن د سۆشیالێ دا ژی ئاخفتین، دیسان ئه‌م ژی ب رێكا خۆ ل گه‌ل هنده‌كان ژ وان ئاخفتین، ئاشكرا بوو یێ گۆتی و نڤیسی، ناڤێ وی (كه‌ریم) بوویه‌، به‌ری چه‌ند سالان ب ئێشا جه‌لتا مێشكی وه‌غه‌را دووماهیێ كرییه‌. وی ده‌می ئه‌و د ژییێ 18-19 سالیێ دابوو، كو ل سه‌ر داخوازا مرۆڤه‌كێ خۆ نڤیسی بوو.
نفشێ سالێن هه‌شتیان ئه‌وێن حه‌ز ل خواندن و نڤیسینێ دكر، مه‌ هه‌میان هه‌ر ئێكی ده‌فته‌ركه‌ك هه‌بوو و هه‌ر هۆزانه‌كا سه‌رنجڕاكێش و ب دلێ مه‌ با، دا لێ نڤیسین، وه‌كی هۆزانێن د. به‌درخان سندی، سه‌بری بۆتانی و موئه‌یه‌د ته‌یب و گه‌له‌كێن دیتر.. ئێك ژ وان هۆزانێن كو ئه‌ڤ په‌یڤه د ناڤ دا هاتین، خودانێ وێ یێ دروست، كو هۆزانڤان (موئه‌یه‌د ته‌یب)‌، هینگێ ده‌مێ ئه‌م د گه‌نج و قوتابی، مه‌ پترییا هۆزانێن وان ژ به‌ربوون.

هه‌كه‌ هزره‌كێ ل ڤان په‌یڤان بكه‌ین، ئێكسه‌ر دهێته‌ سه‌ر هزرا مه‌، كو ئه‌ڤ په‌یڤه‌ نه‌ د كیڤی نه‌ ل نك حه‌زژێكه‌رێن شعرا كوردی، ئه‌و هزره‌كه‌، یان بێژین پشكه‌كه‌‌ ژ هۆزانه‌كا هۆزانڤانه‌كێ ناڤداره‌ كو هێژا (موئه‌یه‌د ته‌یب)ه‌، كو به‌ری نوكه‌ چه‌ندین جاران هاتییه‌ خواندن و به‌لاڤكرن. پشتی سه‌رهلدانا بهارا 1991ێ و هۆزانڤان ژ غه‌ریبییان زڤڕییه‌ڤه‌، هۆزانێن خۆ كۆمكرنه‌ڤه‌، هه‌ر چه‌نده‌ ل سه‌ر ده‌مێ رژێمێ دڤیا چاپ بكه‌ت، به‌لێ رێڤه‌به‌رییا سانسۆرێ ل به‌غدا رێ نه‌دایێ كو دیوانا خۆ چاپ بكه‌ت. پاشی ل سالا 1992ێ دیوان ب ناڤێ (ستران و به‌فر و ئاگر) چاپكر. جاره‌كادی ل سالا 2004ێ دیوان چاپكره‌ڤه‌(3)‌.
ئه‌ڤ هۆزانه‌، ل سالا 1979ێ ل میهره‌جانا شعرا كوردی ل هه‌ولێرێ ژ لایێ هۆزانڤانی ڤه‌ هاتبوو خواندن و هینگێ گه‌له‌ك سه‌رگێژی بۆ هاتبوونه‌ چێكرن و كه‌تبوو به‌ر گه‌فێن گرتنێ. هه‌روه‌سا سالا ل گۆڤارا (نووسه‌ری كورد)، هژمار (4) ته‌باخا سالا 1980ێ ل به‌رپه‌ڕێن (114- 116)ێدا ل ژێر ناڤێ (سترانه‌ك بۆ مهابادێ) به‌لاڤ كرییه‌. ل دۆر ڤێ به‌لاڤكرنێ هۆزانڤان دبێژیت: «شعرا (سبه‌ نه‌كه‌ گری دایێ) یا كو ل كۆڤارا (نووسه‌ری كورد) به‌لاڤبوویی و ناڤێ وێ كرینه‌ (سترانه‌ك بۆ مهابادێ) دا كو ل سانسۆرێ ده‌رباز ببیت، بێی كو من ئاگه‌هدار بكه‌ن»(4).
ئه‌و چه‌ند رێزێن ل سه‌ر دیوارێ كه‌لها نزاركێ هاتینه‌ نڤیسین، پشكه‌كن ژ هۆزانا (سبه‌ نه‌كه‌ گری دایێ). دیسان ده‌مێ رێڤه‌به‌ریا رۆشنبیری و هونه‌ری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ، كۆنسێرتا هۆزان خواندنێ بۆ هۆزانڤانی رێكخستی، هۆزانڤانی چیرۆكا ڤه‌هاندنا ڤێ هۆزانێ به‌حس كرییه‌ و ده‌قێ وێ خواندییه‌ڤه‌.
هه‌روه‌سا د په‌یوه‌ندیه‌كێ دا، هۆزانڤانی گۆته‌ مه‌ كو (ده‌ما ل ناڤ شۆڕشێ وی ل ئێزگه‌ی خواندییه‌ و چه‌ند به‌حسی سێداره‌كرنا كوردان هاتبا كرن، دا ڤێ هۆزانێ لێده‌ن).‌
هه‌ژی گۆتنێ یه‌ كو ئەڤە پتر ژ (١٥) سالانە د په‌رتووكا (زمان و ئەدەبێ کوردی) یا پۆلا ١٢ ئامادەیی (پشكا ئه‌ده‌بی) دا ل هەمی کوردستانێ وەک نموونەیەک ژ هۆزانا بەرگریێ دهێتە خواندن(5).
د ده‌ستپێكا هۆزانا خۆ دا هۆزانڤان موئه‌یه‌د ته‌یب دبێژیت:
سبه دایێ..
هێشتا تاری
به‌ری رۆژ بێته ڤی واری
به‌ری هێلین ڤالا ببن
به‌ری پاله هشیار ببن
من و سێدارێ ژڤانه (6)

ئانكو رێزێن به‌راهیێ و دووماهیێ ژ هۆزانێ هاتینه‌ نڤیسین ژ لایێ ره‌حمه‌تی (كه‌ریم)ی ڤه‌، و كه‌سێن وی ده‌می ژی ئه‌و هێشتا گه‌نج بووینه‌ و د وان كاودانێن نه‌خۆش دا، هه‌ر باشه‌ ئه‌ڤ چه‌نده‌ هاتییه‌ سه‌ر هزرا وان.
هه‌كه‌ هزرێ ل وی كاودانێ ئه‌و تێدا بكه‌ین، ب ڕاستی وه‌كو دۆزه‌خه‌كێ بوویه‌ كو هه‌میان هزر ل مرنا خۆ دكر، ل پێش چاڤێن وان خه‌لك و مرۆڤێن وان دهاتنه‌ قوتان و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتن، كو ئه‌ڤرۆ سه‌ركردایه‌تییا كوردی ب چاڤێ شه‌هیدان ل وان دنێڕیت، ئه‌ڤجا دبێژین فه‌ره‌ پتر خۆ ل وان خێزانان بكه‌ت خودان و قه‌ره‌بوویا وان ژ ئیراقا نوكه‌ بهێته‌ كرن!!

ژێده‌ر و تێبینی:
١- ئه‌رجان ماری، سالا 1957ێ ل باعه‌درێ ژ دیك بوویه‌، سالا 1976ێ ده‌سن ب نڤیسینێ كرییه‌. سالا 1979 خواندن ب دووماهی ئینایه‌، بوویه‌ رێكخستیێ پارتی، سالا 1988ێ ل ئه‌نفالان هاتییه‌ گرتن و شه‌هید كرن.
٢- مه‌روان شێخ حه‌سه‌ن ره‌شكانی، ئه‌رجان ماری… ژیان و هۆزان، دهۆك- 2000.
٣- موئه‌یه‌د ته‌یب، ستران و به‌فر و ئاگر، چاپا ئێكێ، (-)، ل123.
چاپا دویێ، هه‌ولێر- 2004، ل23-28.
٤- موئه‌یه‌د ته‌یب، ستران و به‌فر و ئاگر، چاپا ئێكێ، (-)، ل123.
٥- وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌، زمان و ئه‌ده‌بی كوردری، پۆلا دوازدێ ئاماده‌یی، چاپا شه‌شێ، ؟- 2019، ل113-114.
٦- گۆڤاری (نووسه‌ری كورد)، هژمار (4) ته‌باخا سالا 1980، ل114-116.

ڤه‌هاندنا هه‌لبه‌ستا كلاسیك ب هه‌ر زمانه‌كێ هه‌بیت، ب گه‌له‌ك شێوازان هاتییه‌ نڤیسین، ژبلی كێشه‌یێن عه‌رووزێن عه‌ره‌بی یێن خه‌لیلێ كوڕێ ئه‌حمه‌دێ فه‌راهیدی، هه‌لبه‌ستڤانێن جودا – جودا ل دویڤ شییانێن خۆ، هنده‌ك جۆر و ره‌نگ و شێوازێن دیتر ئافراندینه‌، تایبه‌ت ژی د وارێ كێش و سه‌روایێ دا. ‌
ئێك ژ ئه‌وان شێوازان، نڤیسین و ڤه‌هاندنا هه‌لبه‌ستێ یه‌ ل دویڤ رێزبه‌ندییا پیتێن ئه‌بجه‌دی یێن عه‌ره‌بی، كو ل ده‌ستپێكا رێزا ئێكێ ژ هه‌لبه‌ستێ ب پیتا (أ) ده‌ستپێدكه‌ت و پاشی ل دویڤ دا پیتا (ب) و هه‌تا دگه‌هته‌ پیتا (ی)ائێ. ڤێجا ئه‌و هه‌لبه‌ست چ مه‌سنه‌وی بیت یان چارینه‌ و جۆرێن دیتر بن.
(د. عه‌زیز گه‌ردی) به‌حسێ دو جۆرێن سه‌روایێ دكه‌تن، یا ل ده‌ستپێكێ كو دبێژتێ (سه‌روای سه‌ره‌تا/ سه‌روایا ده‌ستپێكێ) ب پیتێن ئه‌بجه‌دی، نموونه‌یه‌ك ژ ڤه‌هاندنا ئه‌حمه‌دێ خانی بۆ ئینایه‌:‌
ئه‌علایێ دكه‌ت ب قه‌هرێ ئه‌دنا
ئه‌دنایێ دكه‌ت ب لوتفێ ئه‌علا
یان ئه‌و‌ په‌یڤێن ده‌ستپێكێ پرت یان ده‌نگێ به‌راهییێ وه‌كی ئێكه‌، ئه‌ڤ دیارده‌یه‌ ل شێوه‌یێ نه‌بزوێنا (alliteration) ئینگلیزی خۆ دبینیت، ئیبراهیم ئه‌فخه‌می هه‌لبه‌سته‌كا درێژ هه‌یه‌، هه‌می ده‌نگێن ئه‌لیف بێتكێ كرینه‌ ده‌ستپێك بۆ هه‌ر ده‌نگه‌كی و كۆمه‌كا دێران نڤیسینه،‌ كو هه‌می ب ئێك ده‌نگ ده‌ست پێ دكه‌ن، هه‌لبه‌ستا وی پارچه‌یا (أ) یازده‌ دێره‌ و ئه‌وێن دیتر ژی ژماره‌یا دێران دهێته‌ گۆهۆڕین (سه‌روا، 1999، ل88).
ل دۆر ڤی شێوازی؛ (دكتۆر مه‌سعود جه‌میل ره‌شید) دبێژیت: (ژ لایێ په‌یڤانڤه‌ د شییان دایه‌ بێژین: سه‌روا ئه‌و په‌یڤن یێن سه‌ر ئێك دهێن و پڕانییا جاران دكه‌ڤنه‌ دووماهیا نیڤه‌دێرێن هۆزانێ، به‌لێ دبیت هنده‌ك جاران د ده‌ستپێكا یان ناڤه‌راستا نێڤه‌دێران ژی دا دیار ببن. (كێش و سه‌روا د هۆزانا كوردیدا، 2017، ل155).
د ناڤ ملله‌تێن رۆژهه‌لاتی دا، تایبه‌ت عه‌ره‌ب و فارسان دا، كو زانا و مه‌لایێن كورد د وان زمانان دا دخواند د شه‌هره‌زا بوون. له‌وا كارتێكرن ل وان هاتییه‌ كرن و ب ئێك دو داخبار بووینه‌، هژماره‌كا باش یا هه‌لبه‌ستڤانێن كورد ئه‌ڤ جۆرێ هه‌لبه‌ستێ نڤیسییه‌.
هنده‌ك شاعرێن عه‌ره‌ب یێن هه‌ڤچه‌رخ ئه‌ڤ جۆرێ هه‌لبه‌ستێ نڤیسییه‌، وه‌كی عه‌بدولصاحب عوبه‌ید حللی، ده‌مێ (مه‌والی) كو جۆره‌كێ شعرا عه‌ره‌بی یه‌ دنڤیسی، وی په‌یره‌وا ڤی جۆرێ هه‌لبه‌ستێ كرییه‌، ئانكو خۆ ب پیتێن ئه‌بجه‌دی ڤه‌ گرێدایه‌ و هه‌تا دووماهییێ به‌رده‌وام بوویه‌، ‌كو ب دیتنا (دكتۆر ره‌زا محسن حه‌موود)، كه‌سێ به‌ری ڤێ شاعری ئه‌ڤ جۆرێ شعرێ نه‌ نڤیسی یه(الفنون الشعریە غیر المعربە، 1976، ص171)‌.
هه‌لبه‌ستڤانێن كورد زێده‌تر ژ شاعرێن ناڤدار یێن عه‌ره‌بان نڤیسییه‌، چونكو خواندنا كوردان ل حوجره‌ و مه‌دره‌سه‌یێن دینی، زێده‌تر گرێدایی په‌رتووكێن دینی و موسلمانه‌تیێ و ره‌وانبێژییا زمانێ عه‌ره‌بی بووینه و كارتێكرن ل وان هاتییه‌ كرن‌، له‌وان دێ بینین هژماره‌كا مه‌زن یا شاعران ئه‌ڤ جۆر و شێوازێ هه‌لبه‌ستێ نڤیسییه‌.
دێ چه‌ند شاعرێن عه‌ره‌ب ده‌ستنیشان كه‌ین، كو ئه‌ڤ شێوازه‌ نڤیسی بیت، ل دویڤ پیتێن ئه‌بجه‌دی، هه‌ر چه‌نده‌ دبیت شاعرێن هه‌ڤچه‌رخ بن، ئانكو نه‌ ژ كلاسیكێن چه‌رخێن به‌رێ نه.
شاعرێ عه‌ره‌ب (شێخ ئەحمەد دوڕ عاملی)، د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا دبێژیت:
( ألف) أمیر المۆمنین أبو الحسن
( با‌‌و) بێ‌یە حسنه‌ العقل افتتن
( تا‌‌و) تعالی واعتلی متن العلی
( پا‌و) پری نعلیه معفرە الوجن

هه‌كه‌ لێنێڕینه‌كێ ل هه‌لبه‌ستا كوردی بكه‌ین، دێ ل ناڤ دیوانێن هه‌لبه‌ستڤانێن كورد گه‌له‌ك هه‌لبه‌ستان بینین، كو ئه‌ڤ جۆره‌ شێوا‌زه بكارئینایه‌. هه‌روه‌سا د هه‌ردو شێوه‌زارێن كوردی دا هه‌نه‌. ‌وه‌كو هه‌لبه‌ستڤان (سیاهپۆش، فه‌قێ قادری هه‌مه‌وه‌ند، شێخ ئه‌حمه‌دێ فه‌قیر،
یوسف ته‌رخان و گه‌له‌كێن دیتر.
سیاهپۆش:
سیاهپۆش ئێكە ژ هوزانڤانێن ناڤدارێن كلاسیكی یێن كورد، ب زارێ‌ كرمانجی بەیت و هۆزانێن خۆ ڤەهاندینە، هەر چەندە گەلەك ژ ژیانا وی نەهاتییە زانین، لێ‌ وەكو هندەك ڤەكۆله‌ران هزر دكەن، ئەو ل سالا 1831 زا. چوویە بەر دلۆڤانیا خودێ‌. ژ هۆزانڤانێن بەراهییێ‌ بوو ل دەڤەرا سلیڤان وی دەست ب نڤیسینێ‌ كری. د هۆزانێن خۆ دا ب ناسناڤێ‌ (سیاهپۆش)، یان (سیا پۆش، سیەهپۆش) خۆ دایە نیاسین.
سیاهپۆش د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا مه‌دحێن خۆ دكه‌ت كو كه‌س نه‌شیایه‌ وه‌كی وی ڤان پیتێن ئه‌بجه‌دی ڤه‌هوینیت، له‌وا دبێژیت:
ئەلیف «الله لا الە إلا هو» د مەعنایێ‌
بەرائەت پر موشەووەش تێ‌ ژ خالا نوقتەیا بائێ‌
تەبارەك خوەندی حەرفێ‌ تا ژ حوسنا ئەحسەنا دلبەر
وەكی «پم استوی» رەمزەك قەلەمدا نوقتەئێن پائێ‌
جەمالا «جیم والنجم» وەكی پەروانە ئەز صۆهتم
وەكی حائێن د «حامیم»ان حەیاتا جاویدان دائێ
(دیوان جامع، دیاربكر-2004، ل386- 388)

فەقێ قادری هه‌مه‌وه‌ند، ناڤێ وی (عەبدولقادر) کوڕێ ڕەسوول کوڕێ جوامێره‌، د سالا ١٨٣٠ێ دا ل بازیان ژ دایک بوویە و سەر ب خێلا هەمەوەند بوو، د هه‌لبه‌سته‌كا خۆ دا دبێژیت:
(بێ) باقی، به‌دیع ئه‌رچ و سه‌ماوات
به‌یه‌ك نوقگه صونع سازان مه‌وجوودات
(تێ) ته‌ختش که‌ونه‌ین تاج لامه‌کان
که‌س نه کونهـ ژات نه‌دارۆ نیشان
(پێ) په‌مه‌ره‌ی ژات په‌بت صیفاته‌ن
عاله‌م جه‌ په‌نای صیفاتش ماته‌ن
(جیم) جه‌بباریش جیلوه‌ی دو جیهان
میزان و صیراگ، جه‌حیم و جینان
(كۆمه‌ڵه‌ی شیعری فه‌قێ قادری هه‌مه‌وه‌ند، به‌غدا- 1980، ل109).
د ڤه‌كولینه‌كا به‌رفره‌هـ دا، دێ زێده‌تر ل دۆر ڤی بابه‌تی نڤیسین و پتر نموونه‌یان ژ ئه‌ده‌بیاتا كوردی به‌رچاڤ كه‌ین.

ژێده‌ر:
١- د. عه‌زیز گه‌ردی، سه‌روا، بڵاوكار ئاراس 2، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر- 1999، ل88.
٢- د. مه‌سعود جه‌میل ره‌شید، كێش و سه‌روا د هۆزانا كوردیدا، ده‌زگه‌هێ نالبه‌ند یێ چاپ و وه‌شانێ، چاپا ئێكێ، هه‌ولێر- 2017، ل155.
٣- الدكتور رضا محسن حمود، الفنون الشعریە غیر المعربە، الجز‌ء اڵاول – الموالیا، بغداد- 1976، ص171.
٤- ملا احمد حلمی القوغی الدیاربكری، دیوان جامع، دیاربكر-2004، ل386- 388.
٥- مه‌لا عبدالكرمی مدرس و فاتح عبدالكریم، كۆمه‌ڵه‌ی شیعری فه‌قێ قادری هه‌مه‌وه‌ند، چاپی یه‌كه‌م، كۆڕی زانیاری كورد، به‌غدا- 1980، ل109.

گێڕانا فێستیڤالان ل بن هەر ناڤەكی و هەر مژارەكێ دانوستاندن ل دۆر بهێنە كرن، پێنگاڤەكا زۆر باشە بۆ ئێكدیتن و لێكگوهاڕتنا هزر و بۆچوونان، هەروەسا بۆ نیاسین و گرێدانا پەیوەندییان د ناڤبەرا كەسان و دام و دەزگەهێن رەوشەنبیری و ڕاگەهاندنێ دا.
ئەڤ فێستیڤاله، فێستیڤالا خانی ئەڤە یا سێیێ یە دهێتە برێڤەبرن، ب پشكدارییا كۆمەكا مامۆستا و كەسانێن تایبەتمەند د وان بوارێن فێستیڤال دانوستاندنێ ل سەر دكەت، كو هەر فێستیڤالەكێ پتر تایبەتمەندییا خۆ وەرگرتییە، ئەڤە ژی پێنگاڤەكا زۆر باشە ناڤەندا خانی یا رەوشەنبیری و ڕاگەهاندنێ پێ ڕابوویی، داكو راگەهاندنا كوردی ل گەل كاروانێ راگەهاندنا جیهانی یا سەردەم برێڤە بچیت و پێنگاڤێن باشتر بهاڤێژیت و خۆ بگونجینیت ل گەل وان كەنالێن هەیی، داكو هەر كەنالەك، بینەر و گوهدارێن خۆ رازی بكەت و بشێت ب ساناهیتر تێر پێزانین بكەت.
نوكە سەردەمێ لەزێ یە د هەر بوارەكی دا، هەكە كەنالێن راگەهاندنێ ژی خۆ بلەز نەئێخن د پێشڤەچوون و خۆنویكرنێ دا، من باوەرە دێ میننە برێڤە و بینەر و خواندەڤانێن وان دێ ڕێیەكا دی گرنە بەر و ژ ئەوان كەناڵان دویر كەڤن.
دیسان گرێدانا ڤان جۆرە فێستیڤالان، كەسێن پشكدار بوویی دشێن پتر خەلكەكێ دی بنیاسن و ب سەر كەلتۆر و رەوشا وێ دەڤەرا فێستیڤال لێ هاتییە گێران هەلببن و هندەك تشتێن نوی ببینن و وەربگرن، زێدەباری دیتنا رەوشا پێشڤەچوونا ئاڤەدا‌نكرنێ و سەخبێركرن و بەرفرەهكرنا دەڤەرێ ژ لایێ ئابۆریو جڤاكی ورەوشەنبیری و هەمی بیاڤێن ژیانێ دا.
گێڕانا ڤان رەنگە فێستەڤالان، تایبەت یێن رەوشەنبیری و ڕاگەهاندنێ و هونەری، گەلەك جاران هەر سێ سێكتەر د ئێك فێستیڤال دا پشكدارن و لێكگوهاڕتنا دیتن و هزر و بۆچوونان تێدا بەرچاڤ دبیت.
ل دووماهیێ دەست خۆشیێ ل كاربەدەستێن ناڤەندا خانی و لیژنا ئامادەكارا فێستیڤالا خانی 3 دكەین كو شییاین بۆ جارا سێیێ مە بگەهیننە ئێك و هیڤیا سەركەفتنێ. بۆ دخوازین .

د سالێن هه‌شتییان دا، ئه‌ز و خودێ لێخۆشبووی (فه‌وزی محه‌مه‌د گیادین) ل قووناغا ئاماده‌یی د گه‌لێك دا قوتابی بووین ل دهۆكێ، پشتی هینگێ ئه‌و هاته‌ گرتن و ل گه‌ل كۆمه‌كا هه‌ڤالان كه‌فته‌ زیندانا (ئه‌بو غرێب).. وی ده‌می ئه‌وی ژی ده‌ستێ نڤیسینێ هه‌بوو، هۆزان و گۆتار دنڤیسین و به‌لاڤدكرن، ل بیرا منه‌ گۆتاره‌ك د گۆڤارا (به‌یان) دا ل دۆر گۆتنێن مه‌زنان نڤیسی بوو، تایبه‌ت ئه‌و گۆتنێن كو وی ده‌می ل گه‌ل ژیانا جڤاكێ كوردی نه‌ دگونجین.
(ده‌نگێ مه‌) ئه‌و به‌لاڤۆكا ئه‌ده‌بی ل سالا 1985ێ ده‌ركه‌فت، هه‌ر كه‌سێ حه‌ز دكر نڤیسینه‌كا وی تێدا هه‌بیت، چونكی دزانی دێ ل پاشه‌رۆژێ سه‌نگا وێ چه‌ندا گران بیت.. كاك فه‌وزی ژی ل سالا 1984ێ هۆزانه‌ك بۆ (ده‌نگێ مه‌) فرێ كر بوو، لێ مخابن نه‌هاته‌ به‌لاڤكرن. وه‌سا دیار بوویه،‌ كو ب دلێ هه‌ڤالان نه‌بوویه‌ ژ به‌ر كو ده‌ستپێكا نڤیسینا كاك فه‌وزی بوو.
ئه‌و هۆزان ئه‌ڤه‌ ل به‌ر ده‌سته‌ و مه‌ ژ ناڤ په‌ڕ و كاغه‌زێن پاشمایێن هۆزانڤانێ جوانه‌مه‌رگ (پێزانێ ئالیخانی) دا دیت.. له‌وا ب فه‌ر دبینم دانمه‌ به‌ر ده‌ستێ هه‌ڤالان، به‌لكو ژ كه‌ره‌ما خۆ هه‌ڤاله‌ك خۆ ل به‌رهه‌مێ وی بكه‌ته‌ خودان و كا چ ل پاش خۆ هێلایه‌ بۆ كۆمڤه‌ بكه‌ت..!!

‌وه‌ره‌ دایێ
فه‌وزی محه‌مه‌د گیادین
وه‌ره‌ دایێ..
هنده‌ رۆژ چوویه‌ ئاڤایێ
دا پاژۆین كاروانێ ژینێ
قۆناغ قۆناغ
دا بچینێ
به‌ره‌ڤ چیا و زۆم و چه‌ما..
بنێر دایێ…
زوی ده‌ست پێكر
ڕێكا خه‌ما..
بنێر دایێ..
ته‌حلی هاتن خۆشی نه‌ما…
ببینه‌ دایێ ڕێكا مه‌
بگرینێ و ده‌رد و ژانا
دووماهیه‌كا ره‌ش ده‌ست پێكر..
ڕێڤینگ و كاروانی یێد مه‌
بڕین ڕێ یه‌كا پڕ درێژ..
ئومێد ڤه‌هانده‌ڤه‌ و چێكر..
هێژ هه‌ڤالێد مه‌ نه‌ بووینه‌
سه‌رخۆش و گێژ..
چه‌كێ ژیانێ هاڤێت و
ئێخسته‌ ده‌ستێ نه‌یارا
ئو پێكا ژه‌هرا مرنێ
بۆ خۆ تێكر..
وه‌ره‌ دایێ زڤستانه‌
باران باری به‌فرێ لێكر..
سه‌رما و سڕێ
گولا مه‌ وه‌راند و ژێكر..
وه‌ره‌ دایێ..
ئه‌ڤ جیهانه‌
زیندانه ل هیڤیا مه‌ ما
دا ژێ بچین به‌ره‌ڤ چیا
چه‌ند ده‌لالن
لێ گرتینه‌ شه‌نگه‌ كه‌ڤی
لێ گرتینه‌ به‌فرا سپی
بنێره‌ ئه‌ڤی دیمه‌نی.
لێ دایێ ئه‌ز هیڤیدارم
نه‌كو بگری
بكه‌ كه‌نی..
گه‌ر بۆ ڕه‌نی
هیڤیدارم بشكورینێ
ژ سه‌ر وان لێڤا بژه‌نی..
گه‌ر هاتنه‌ مه‌ ڕه‌ڤدا گورگا
ژێڕا نابین دیل و به‌نی…
گه‌ر به‌فر كه‌فت
دبن دا ما.. خانیكێ مه‌
قه‌د نه‌بێژه‌.. سه‌رما و سڕه‌
نه‌ له‌رزی..
ئو نه‌بێژه‌:
به‌فر و باهۆز و باهۆڕه‌
گورگ و سڕ و سه‌رما و ڕه‌نی
بترس و له‌رزێ
نابن به‌نی..
وه‌ دایێ هیڤیدارم
ب دله‌كێ گه‌له‌ك موكوم
ب دوو چاڤێد پڕ ئاگر و پێت و گوڕی
ل سه‌ر ملێ خۆ بزڤڕی و
پێ بكه‌نی..
دا باش بزانن
دوژمن و نه‌حه‌زێد مه‌ چ ترس و سه‌هما
ژێ ناكه‌ین
دا بزان نكو ئه‌م ژ وان…
موكوم ترین…
پڕ هێز ترین..
لێڤه‌ نه‌به‌ دایێ پاژۆ
كاروانێ دۆز و ده‌نگێ مه‌
ب قێڕین و ب گازی یا
ب كه‌نینێ و تلیلی یا
پاژۆ بۆ ناڤ…
مێرگ و زۆمێد ڤی چیمه‌نی…
ڤی دیمه‌نی…!!
1984

هۆزانڤانێ جوانه‌مه‌رگ و جانگۆری (حه‌مید ئه‌مین مووسا)، ئێك بوویه‌ ژ وان گه‌نجێن دلسۆژێن ب هه‌سته‌كا نیشتمان په‌روه‌ری، هه‌ست و بیر و باوه‌رێن خۆ ده‌ردبڕین و هه‌رده‌م ب هیڤی و ئومێدا پاشه‌رۆژه‌كا گه‌ش بوویه‌، كو دێ هه‌لێت و ئه‌ڤرۆكه‌ ژ ئه‌نجامێ خوینا هزاره‌ها جانگۆریێن وه‌كو وی، ئه‌و رۆژا كو مه‌ هه‌میان خه‌ون پێڤه‌ ددیتن؛ بۆ راستی و ئه‌م یێ تێدا دژین.
حه‌مید ل سالا 1966ێ ل بن دار گویزه‌كا گوندێ (گه‌ڤه‌ڕكێ) ل ده‌ڤه‌را به‌رواری ژێرییان هاتییه‌ سه‌ر دنیایێ. ل گوندی ده‌ست ب خواندنێ كر، سالا 1985ێ ل دهۆكێ خواندنێن ده‌ستپێكی ب دووماهی ئینان، پاشی ل په‌یمانگه‌ها ته‌كنۆلۆژیا ل باژێرێ مویسل هاته‌ وه‌رگرتن و ساڵا 1987ێ ب دووماهی ئینا. رۆژا 10/10/1987ێ قه‌ستا گوندێ ئازاد كری دكه‌ت و ما ل وێرێ هه‌تا سالا 1988ێ فه‌رمانا ئه‌نفالان ده‌ست پێكری، لێ مخابن ئه‌و و برایه‌كێ خۆ (ئدریس) ل گه‌ل خێزانێن وان كه‌فتنه‌ ده‌ستێن دوژمنی و به‌ر ب (ئاكرێ) و پاشی (سه‌لامیێ) برن و هه‌تا نوكه‌ ژ ئه‌نفالبوویان دهێته‌ هژمارتن و جانگۆرییه‌كێ بێ سه‌روشوینه‌.
هێشتا ل قۆناغا ناڤنجی، شه‌هیدی ده‌ست ب نڤیسینا هۆزانێ كرییه‌ و گرۆڤێ وێ چه‌ندێ هۆزانا (شرینا من) كو ل رۆژا 4/8/1979ێ نڤیسییه‌. هۆزانڤانی وه‌لاتێ خۆ ددیت واره‌كێ نه‌ پاوان كری و بێ په‌رجان و بێ خودان و ئه‌و ژی یێ خه‌مگین و ژار و به‌نگین، دبێژیت:
خه‌مگین و ژار و به‌نگینم
دیرۆكا ته‌ ئه‌ز ژ دل دخوینم
وارێ منی ئه‌ز نه‌مینم
بێ په‌رجانی هه‌می گاڤان
نێ نابینم كا ره‌زڤان..

هه‌روه‌سا ناڤه‌رۆكا هۆزانین وی – هه‌ر چه‌نده‌ گه‌له‌ك دكێمن – لێ پترییا وان ل دۆر كورد و كوردستانێ و دۆزا ره‌وایا ملله‌تێ كوردن، ژبلی چه‌ند پارچه‌یه‌كا ل دۆر عه‌شق و ئه‌ڤینێ.
د هۆزانێن وی دا مشه‌ هێما و چه‌ڤه‌نگ هاتینه‌ بكارئینان، پاییز ب دوژمنه‌كێ كوژه‌ك وه‌رگرتییه‌، د هۆزانا (نه‌‌و.. نه‌‌و .. دلۆ) دا دبێژیت:
خۆ داربه‌ڕوی یا چیایێت من
هه‌می گاڤا لێ پاییز نابیت..
نه‌‌و .. دلۆ .. نه‌..
هۆسا نابیت..

د هۆزانا (تازییا ته‌ دوهی و ئه‌ڤرۆ) دا دبێژیت:
گولا ته‌ یا پڕ بێن و ناڤ
ئه‌ڤرۆ پاییزه‌ك ب سه‌ردا هات و
وه‌راند..
لێ ژ تۆڤێ گولا ته‌
هزار بشكوژا
سه‌رێ خۆ هه‌لاند..

هه‌روه‌سا د پێترییا هۆزانێن خۆ دا، هۆزانڤان ژ به‌ر كو كوڕێ گوندا بوویه‌ و ب سروشتێ ره‌نگینێ كوردستانێ داخبار بوویه و دول و نهال و داربه‌ڕوی و وه‌رزێن سالێ و جۆرێن گولا ژ هۆزانێن وی بێبار نه‌بووینه‌.
ده‌رهه‌قا رۆخسارێ هه‌لبه‌ستێن وی، گه‌له‌ك شێوازێ ڤه‌گێڕانا چیڕۆكێ بخۆڤه گرتییه‌ د گه‌لێك ئاخفتن مشه‌ تێدا هاتییه‌ بكارئینان. د هۆزانا (سه‌ربۆڕا جۆتیاره‌كی) دا، شێوازێ چیڕۆكێ بكارئینایه‌ و هه‌ر ل ده‌ستپێكێ ب ڤه‌گێڕانا چیڕۆكا فولكلۆری (هه‌بوو.. نه‌بوو..) ده‌ستپێكرییه‌. ئه‌ڤه‌ ژی بۆ گه‌نجه‌كێ ل ده‌ست پێكێ رێبازه‌كا تایبه‌ت بۆ خۆ گرتییه‌ به‌ر، پاشه‌رۆژه‌كا گه‌ش ل پێش بوویه‌؛ به‌لێ مخابن قه‌ده‌را مالخراب یا ئه‌نفالان ژ ناڤ مه‌ بر و غه‌واره‌ كر.
زیره‌كی و شاره‌زاییا ڤی هۆزانڤانێ گه‌نجێ جانگوری، یێ بێ سه‌روشوین، زێده‌تر خویا دبیت ل ده‌مێ ئه‌م هویرك هویرك هۆزانێن وی دخوینین و د هه‌ر خواندنه‌كێ دا بۆ هه‌ر به‌رهه‌مه‌كێ، پتر نه‌په‌نی و تشتێت بالكێش و جوان ژ مه‌ ڕا تێدا خویا دبن. بۆ نموونه‌ د هۆزانا (دل و خه‌م) دا هۆزانڤان شییایه دو بابه‌تێن گه‌له‌ك ژێك دویر پێكڤه‌ گرێبده‌ت و هه‌ڤسه‌نگیه‌‌كێ بێخیتێ، (رژێما ئاشتی كۆژ + خلفا سێدارێ) و (زه‌نگلا هزرا + شیناتیا چاڤێن وێ یارا وی ژ دل ڤیایی و نه‌گه‌هشتیێ)، تێدا دبێژیت:
هنده‌ ساله‌.. گه‌نجێت وی
ژ خلفا سێدارێ سل نه‌بین
رزگار نه‌بووی
ژ جیهانه‌كێ مژه‌.. مژه‌..
رژێما وی ئاشتی كوژه‌
ده‌نگێ سیپه‌لێت وی
ئاوازه‌كه‌..
هه‌ڕۆژ.. هه‌ڕۆژ..
ژ زه‌نگلا هزرێت مه‌ تێتن
د جیهانا دلێ مه‌ دا
كۆڤانه‌كه‌
شیناتیا وێ
ژ ره‌نگێ چاڤێت یارا منن
ئه‌وا من ژ دل دڤێتن..

هه‌كه‌ ئه‌ڤ هۆزانڤانه‌ ما با و هه‌تا نهۆ د ناڤ مه دا بایه‌، ب باوه‌رییا من دا هۆزانێن گه‌له‌ك جوان نڤیسیت و ئه‌و بخۆ نوكه‌ ببا هۆزانڤانه‌كێ ب ناڤوده‌نگ و خودان هه‌لویسته‌كێ نیشتمان په‌روه‌ر و ملله‌تینی بیت.
خواندنا هۆزانێن وی پێدڤی پێتر ب خواندنێ هه‌یه‌ و ئه‌ڤ چه‌ند رێزكه‌ تنێ ژ بۆ پیچه‌ك دانه‌نیاسینا هۆزانڤانێ جانگۆری بوویه‌ و یا ژ هه‌میان ره‌واتر خواندنا دیوانا وی یه‌.

ئەنجام:
ئه‌ڤ كارێ ئەدەبی، نە تنێ رەوشتەکێ شعری یە، بەلکو بەلگەنامەیەکا مێژوویی ژی یە، کو ئازار و هەستان یێن نەتەوەیەکێ ل سەردەمەکێ تایبەت تۆمار دکه‌ت. هۆزانڤان شییایه‌ ل گەل هێماکاری و چه‌ڤه‌نگان، پەیامەکا گران و کاریگەر ڤەگوهێزیت و نیزیکی دل و هه‌ستێن خوانده‌ڤانان بكه‌ت.
هۆزانێن وی ب زمانه‌كێ سرت و ره‌وان هاتییه‌ نڤیسین، ناڤه‌رۆك گرێدایه‌ ب كۆمكوژییا ره‌وشا ملله‌تێ كورد هه‌رۆ تێدا دژییا.
هۆزانڤان ژبه‌ر كو كوڕێ گوندانه‌، له‌وان گه‌له‌ك ب سروشتی ڤه‌ هاتییه‌ گرێدان، هه‌ڤبه‌ندییا هۆزانێ و سروشتی ل گه‌لێك گه‌له‌ك كارتێكرنا خۆ هه‌بوو‌یه‌.‌

مفا هاتییه‌ وه‌رگرتن:
– حه‌مید ئه‌مین مووسا، داستانه‌كا دی، (هۆزان)، به‌رهه‌ڤكرن: محه‌مه‌د عه‌بدوللا، چاپا دویێ، دهۆك – 2000.

به‌راهییه‌ك

ئەو دەقێ کورت یێ ل ژێر ناڤێ (لێڤەبوون)، نموونەیەکە ل سەر شیعرا چیڕۆکی یان چیڕۆکا شیعری، کو ب شێوازەکی ئەدەبی و هونەری، ڕەوشەکا مرۆڤی یا دیاریکری دەردئێخیت. نڤیسەر دلدار محەمەد، ب زمانەکی بهێز و وێنه‌گەری، كه‌ڤاله‌ك ژ ژیانا رۆژانەیا مرۆڤی کورد به‌رچاڤ كری یه‌.

شرۆڤه‌كرنا ناڤەرۆکێ
هزرا سەرەکی: دەق به‌حسی كه‌سه‌ك دکەت، کو ب خەمان و خه‌یالان یێ دۆرپێچ كری یه، بەلێ پاشی بڕیارا بەرهنگاری و بەردەوامیێ ددەت.

هێمایێن سه‌ره‌كی:
موبایل: نیشاندانا ژیانا نوی و کاریگەرییا تەکنەلۆژیایێ ل سەر مرۆڤی. چاڤ: دەرگه‌هێ دەروونی و هەستان به‌رچاڤ دكه‌ت. شەڤ: ده‌مێ خەم و دەردەسەر ل سه‌ر هزرێ به‌لاڤه‌ دبن. سپێدەباش: نیشاندانا هیڤی و دەستپێکا رۆژه‌كا نوی به‌ر ب ژیانه‌كا نویتر.
پارچەیه‌كا ب تنێ یا دیالۆگێ: ئێکەم و دووماهی دیالۆگا کاراکته‌را ناڤ ده‌قی، دەربڕینێ ژ گرانییا بارێ دەروونی و بڕیارا گۆرانکارییێ یه‌. ڕەنگڤه‌دانا مەترسی و ڕه‌شبینییا ره‌وشا ئابۆری و جڤاكی یە.

شرۆڤه‌كرنا فۆرمێ ده‌قی
زمان: زمانێ دەقی ب ساناهی و زیندی یه‌، پڕە ژ هێما و گرتنا له‌قتێن وێنه‌یێن جوان.
ساخلەت: دەقەکێ کورتە، بەلێ یێ پڕە ژ ڕامانان، وه‌كو چیڕۆکه‌كا پۆیتیک.
بابەتی ناڤەندی: گرنگی لێڤەبوون و بەرەنگاری دژی بارگرانییا ژیانی.
دەقی پەیامەکا ب هێزا هەیی سەبارەت گرانییا ژیانی و گرنگی چارەکرنا کێشه‌یان. نڤیسەر نیشان ددەت کو هەرچەندە ب ئاسایی ژیانا دژوار ده‌رباس بكه‌ت، بەلێ مرۆڤی د ناڤ خۆدا هێز بەرهنگاریێ هەیە.

وێنه‌گه‌ری د دەقی دا:
د ده‌قی دا چه‌ند له‌قته‌یێن جوان یێن وێنه‌یان هاتینه‌ گرتن. ئه‌و وێنه‌ د جۆراوجۆرن، هه‌ر وێنه‌یه‌ك ڕامان و واتایه‌كێ ل ده‌قی زێده‌ د‌‌كه‌ت و روحه‌كا دیتر دده‌تێ، وه‌كو:‌
– وێنه‌گەرییا دەروونی (سایکۆلۆژی):
«چاڤێن وی ب شاشەیا موبایلێ ڤە شڕ ببوون»: وێنه‌گەرییا ب هێز بۆ دەربڕینا پەیوەندییا تووشبوونا مرۆڤی ل گەڵ تەکنەلۆژیایێ. «شڕ»: وەکو مێتافۆر، نیشاندەرا ناکۆکی یێن دەروونی یه. « (تی – ڤی) یان هەمی دەمێ وی ب خەما ڤه‌ دبۆراند»: وێنه‌گەری ده‌مێ خەم وەکو تشته‌کێ بەردەوام و داگیرکەر. «بۆراندن»: وەکو کریاره‌كا رۆژانه‌ بەردەوام.
– وێنه‌گەرییا ده‌می:
«حەتا حەفت نیڤەکێن شەڤێ، خەما و هزرا، رێ نە ددایێ بنڤیت»: وێنه‌گەرییا بێخەویێ و ئاشۆپ و خه‌یالا شەوانە. خەم و هزر وەکو تشته‌گ ڤه‌بڕی كو ڕێگر بن ل خەوێ. «سپێدێ هەکو ژ بن بەتەنیێ دەرکەفتی»: وێنه‌گەرییه‌كا شاعرانه‌ ل سپێده‌هییان، چه‌ڤه‌نگێ هیڤی و دەستپێکه‌كا نوی بۆ ژیانێ.
– وێنه‌گەرییا جۆڕاجۆر:
«ل گەل هەلکێشانا دووماهیک ئاخینک»: وێنه‌گەرییا هەناسە و دەروونی، «دووماهیک ئاخینک»: وەکو نیشانەیا ئاسوودەیی و ئێمناهییا ده‌می. «بزاڤکر گڕنژینەکێ ل سەر دێمێ خو ب نەخشینیت»: وێنه‌گەرییا کریار رۆژهه‌لاتنا سپێده‌هییان. «گڕنژین» وەکو نیشانا به‌رهه‌ڤبوون بۆ ڕوی ب ڕوی بوونێ.
– وێنه‌گه‌رییا چه‌ڤه‌نگی:
«چ د دەستان دا نەما ژبلی ببیتە دارکۆکەیێ سۆزێ»: وێنه‌گەرییا بهێز بۆ چنه‌یی و بێهێزیێ، «دارکۆکەیێ سۆزێ»: وەکو مێتافۆری بۆ برسییاتییێ. «برسا خۆ ب خەمخوارنێ تێر بکەت»: وێنه‌گەرییا پارادۆکسی: خەم وەکو خۆراک، تێرکردنا برسیاتیێ ب خەمێ، نەکو بە خوارنێ.
– وێنه‌گەرییا جوگرافی:
«هەمی لایێن باژێرێ بێ دەنگییا وی دورپێچ کرن»: وێنه‌گەرییا گران و بێدەنگییا باژێری. باژێر وەکو جهه‌كێ کویر و بێ به‌رسڤ.

ئەنجام
ئەڤ دەقە یێ کورتە، نموونەیەکە ل سەر نڤیسینا کوردییا هه‌ڤچەرخ کو ب شێوازەکێ ئەدەبی و هونەری، کێشان و دەردەسەری مرۆڤی ئەڤڕۆ دەردئێخیت. کارێ (دلدار محەمەد) ی، وه‌كو تەماشەکار خۆ به‌ردده‌ته‌ ناڤ بەرەڤ پێشیا خه‌مان و هیڤیا کاراکته‌رێ سەرەکی.
ده‌ق ل دۆر ره‌وشه‌كا ئابۆری یا خراب دپه‌یڤیت، بە ئاشكرایی ئاماژێ دده‌ته‌ قەیرانا ئابۆری، ب تایبەتی ژی ل پشكا دیالۆگا ژنکێ دا:
«جامێرۆ ئەڤه من دووماهیک نان بۆ ڤێ سپێدێ رەشاند، ڤێجا بێژە کا دێ ئەم ئێدی چ خۆین؟».
ئەڤ هه‌ڤۆكه‌، گرنگترین گرۆڤێ قەیرانا خۆراكێ خوارنێ یه‌، ده‌مێ ئه‌و ژنک دبێژیت: «دووماهیک نان من رەشاند»، واتایا وێ ئەوە کو مالداری هەتا چ ئاست چارەنڤیسێ وان گه‌هشتی یه‌ دووماهی پارچا نانی، بۆ دانێن دی یێن رۆژێ دێ چاڤه‌رێی چ كه‌ن!!.
د ناڤ ده‌قی دا گه‌له‌ك ئاماژه‌ و نیشانێن دیتر هه‌نه‌ قەیرانا ئابۆری د دەقی دا به‌رچاڤ دكه‌ن، وه‌كو:
(خەمخوارن، ده‌ست ڤالابوون، گەڕیانا هزران ل ناڤ باژێری) بۆ دیتنا چاره‌سه‌رییێ.

کێماسیێن تەکنیکی د ده‌قی دا:
– پێکهاتەیێ چیڕۆک: دەق گه‌له‌كێ کورتە، نە گەهشتی یه‌ قەبارێ چیڕۆکا دروست. نەبوونا ده‌ستپێكه‌كا سه‌رنجڕاكێش، به‌لێ ناڤەڕاست و دووماهی ب شێوازه‌كێ جوان ڕێکخستی نه‌. نە گەشەکردنا کاراکته‌رێن چیڕۆكێ وه‌كو پێدڤی.
– دیالۆگ و باسکرن: دیالۆگ یا کێمه‌ و یا سنوورداركرییه‌. پتر به‌حسکرنا سه‌روبه‌ری یه‌ ژ نیشادانا سه‌روبه‌ری. نەبوونا سیناریۆ یان بێژین چاره‌سه‌ركرنا ره‌وشا هه‌یی ب شێو‌ازێ درامایێ.
* ناڤونیشانێن كورتە چیڕۆكەكا نڤیسەر (دلدار محەمەد) یە و ل رۆژنامەیا ئەڤرۆ ژمارە (3789) ل13/7/2025 بەلاڤ بوویە.