ل گەل گوهۆڕینا وەرزی و هاتنا سەرمایا وەرزێ زڤستانێ گول و گیایێن د ناڤ مالێ دا (چ ل ژۆرێن مالێ بنەیان ل بەلەکونێن د مالێ دا) پێدڤی گوهۆڕینایە د چاوانیا چاڤدیریێ دا، گەلەک جاران مرۆڤ د ڤی وەرزی دا گازندان دکەن کو گولێن وان هشك دبن یان دڕزن یان دمرن ئەڤە ژی بۆ چەند ئەگەرەکان دزڤڕیت، وەك زێدە ئاڤدان (مەترسیا مرنا رووەکان) د وەرزێن سار و زڤستانێ دا، ڕووەك پتر د بارودۆخێ ڤەخەوتنێ دا یە ئانکو(Rest Period) و گەشەکرنا وانا هێدی بیت، رۆناهی یا گرنگە جهێ ڕووەکی دڤێت ل نێزیك پەنجەرێ بیت كو تیرۆژکێن روژێ ب باشی تێڤە ددەت چونکی ل زڤستانێ رۆژا وێ کورتترە و تیرۆژکا وێ لاوازترە هندی ل بەر گەرماتیا تیرۆژکێن روژێ بیت باشترە ژ گەرماتیا سوپێ یان ئامیرێن گەرمکرنێ ژبەر کۆ هەوایێ گەرم گولان هشك دکت و کوژیت، پاقژکرنا پەرێن گولا ل ڤی وەرزی پەرێن گولان زورتر تۆز ل سەر کۆم دبیت ئەڤەژی رێگیریێ ل بەر برسقینا رۆناهیێ دکەت، ڤەگوهاستنا جهی نابیت گەلەك گوهۆرین جهێ وان دا بکەین، چونکی زڤستان دەمەکێ گونجای نینە ڕووەك د ڤێ قووناغێ دا لاوازن رەنگە گوهۆڕینا جهێ بیتە ئەگەرێ هشکبوونا رەهان، بێگومان د ڤی وەرزی دا ژ بەر گوهۆرینا پلەیێن گەرمایێ و کێمبوونا رۆناهیا رۆژێ زێدەبوونا ئاڤێ د ناڤ ئاخێ دا گەلەك جاران نەخۆشی و کێشە تووشی ڕووەکی و گول و گیایێ ناڤمالێ یان باخچەی دبن، مەزنترین ئاریشە ڕزینا رەهان (Root rot)، ئەڤە دەمێ گەش و هەوا یێ ساربیت و ئاخ هەردەم شل بیت ئاڤ ل بنێ قافکی کۆم دبیت رەهێن رووەکی نەشێن هەناسێ بکەن و دڕزن، نیشانێن وێ ژی زەربوونا پەرێن رووەکی، رەشبوونا بنێ قەدی و بێهنەکا نەخۆش ژێ هێت چارەسەری ژی کێمکرنا ئاڤدێریێ، نەخۆشیا(Mealy bugs & White flies)مێرۆکێن سپی، هندەك جاران ژ بەر داخستنا پەنجەران یان کێمبوونا هەوایێ تێپەر دبیت ل ناڤ مالێ مێرۆک و کرمێن بچووک پەیدادبن، نیشانێن وێ پنیێن سپی ل سەر و بن پەرێن رووەکان یان زەربوونا پەڕان چارەسەری پاقژکرنا پەڕان ب پارچەکا قوماشی و ئاڤا سابوونەکا پاقژ یان بکارئینانا دەرمانەکێ کیمیای یێ ژینگەهی، جۆرەکێ دی یێ نەخۆشیێ هشکبوونا پەڕێ رووەکی(Leaf Drop)ئه ڤەدەمێ رووەک نێزیکی سۆپەیان بیت یان هێلێن گەرمکرنێ زیتر هشک دبن و ژ دەرکەڤتنا پەرین کەسك ژرێزین رووەکی چارەسەری دورئێخستنا رووەکی ژجهێن گەرم دانانا وان جهەکێ فێنکتر و رژاندنا بیچەک ئاڤاپاقژ ل سەر پەرێ رووەکی، هەروەسا بۆ پاراستنا رووەکێ خۆ ژ ڤان مەترسیان رۆژانە بۆ ماوێ جەند خولەکان پەنجەرا ژوورێ ڤەکە داهەوایێ پاقژ و نوی بهێتە ژوور دا رێگیریێ د چێبوونا پنیێن سپی کێمبوونا هەوای دکەت، هەروەسا پاقژکرنا پەڕێن مری و نەخۆش لابدەن و ژ رووەکی دویربکە هەفتیێ جارەکێ پەروکەکێ شل پاقژبکە دا باشتر هەناسێ بدەت و رووناهیێ وەربگرن، چ جاران بێ پشکنین رووەکێ خو ئاڤ نەدە هەردەم پەنجەیەکا خۆ بکە د ناڤ ئاخا وێ دا ئەگەر یا هشکبوو ژ نوی ئاڤبدە دا هندی یا تەربیت ئاڤ نەدە داتووشی نەخۆشیان نەبیت، هەبوونا رووەک و گولێن ناڤ مالێ ل وەرزێ سار و زڤستانێ بتنێ بۆ دیمەنەکێ جوان نینە، بەلکو مفایێن وان یێن مەزن بۆ ساخلەمیا دەروونی و جەستەیێ تە و خێزاناتە هەنە، چونکی ل زڤستانێ مرۆڤ پتر ناڤ مالێ دامینیت، ژبەرکو گەش و هەوا ساربیت گەلەک جاران پەنجەرێن مال داخستینە و هەوایێ نوو کێمتر دهێتە ژۆر هەبوونا رووەکان ئۆکسجینێ زۆرتر دکەن، هەروەسا هەبوونا سۆپە و ئامیرەیێن گەرمکرنێ رێژەیا شەهداریێ کێم دکەن ئەڤە ژی بیتە ئەگەر پیستێ مرۆڤی هشك بیت رووەك ب رێکا(Transpiration) ئاڤێ ب شێوێ هەلم د ناڤ هەوای دا بەلاڤ دکەت و شێداریەکا گونجای بۆ مالێ چێدکەت، هەروەسا رۆژێن کورت و تاری مرۆڤی تووشی بێهۆشی و خەمۆکیێ‌ دکەن، دیتنا رەنگێ کەسک یێ رووەکان ل ناڤ ژوورێ هورمۆنێن کەیفخۆشیێ دەڤ مرۆڤی بلند دکەت، سترێسێ کێم دکەت هەستێ ئارامیێ ددەت، دیمەنێن گەش و جوان پڕ ژ ژیانێ ددەتە مالا تە و هەستێ سەرمایا درێژا زڤستانێ کێم دکەت، ل کوردستانێ د ناڤ مالێن مەدا بارا پتر ئەڤ جۆرە رووەکە د ناڤ مالێدا هەین خۆراگرن بۆ سەرمایا زڤستانێ ژ وان ژی،(سانسەڤیێریا) ئێک ژ وان رووەکێن هەرە باشە بەرمبەر گۆهورینێن ساری و گەرمییێ ین بهێز، (پوتۆس) ئەڤە ژی ل زڤستانێ پەڕێن خۆێن کەسک و بریقەدار جوانیا خۆ دپارێزن، تنێ پیچەک دویر ژپەنجەرێ دهێتە دانان،(Peace Lily) ئەڤ جۆرە رووەکە ژی هندەک جاران گولێن سپی ددەت لێ پێدڤی جهەکێ گەرم هەیە نابیت بەر سەرمایا زڤستانێ بهێتە دانان، هەروەسا رووەکا (مگاگ) كو باهرا پتر مالێت مە ئەڤ جۆرە رووەکە یاهەی ژبەر جوانیا بەلگێن وێ یت مەزن و کەسک هندەک جارا تێکەلە دگەل سۆری بریقەدار و قایم سروشتێ ڤێ رووەکێ حەژ رۆناهیا راستەوخۆ ناکەت دا کو بەلگێن وێ نەهێنە سۆتن، بەلێ ل زڤستانێ دڤێت ل نێزیک پەنجەرێ بهێت دابان باشترن جهە بوێ پێدڤی ئاڤەکا کێمترە دڤێت ئاخا وێ بۆ ٢-٣سانتیمەترا هشکبت، ژنونی بهێتە ئاڤدان، گەلەک حەژ گوهۆرینا جهی ناکەت ل دەمێ گوهۆرینێ جهێ وێ دا بکە بەلگێن خۆ هاڤێژیت، لەورا چاڤدێریا گول و گیاێن ناڤ مالێ دا یا گرنگە ل ڤی وەرزی دا کو ل گەل هاتنا وەرزێ بوهارێ ب گەشەکرنەکا جوان ڤەگەرن، گولێن مالێ وەکی هەڤالێن کچن ل مالێ ب پشکداریکرنا هندەک دلۆڤانی چارەسەرییا دروست دێ هەردەم مالاتە پڕ کەن ژ رەنگ و بێهنێت خۆش!

فێستیڤالێن چاندنێ چالاکیەکیێن جڤاکی و کولتووری و هونەری و ئابووری یێن گرنگن، کو سالانە یان ل وەرزێن دیارکری دهێتە سازکرن، داکو بەرهەمێن خومالی یێن دەڤەرێ و ئامیرەیێن نوی یێن جۆتیاریێ بهێنە نیشادان، بەلکی دیارکرنا فێستیڤالا ئێکێ یا چاندنێ ل جیهانێ ب شێوازەکێ هویر کارەکێ ب زەحمەتە، چونکی فێستیڤالێن چاندنێ و جەژنێن دروێنەکرنا دەستپێکرنا چاندنێ ل جیهانێ د سەردەمێ شارستانییەتا کەڤن سەرهلدایە، فێستیڤالا ئەکیتۆ کەڤنترین جەژن و فێستیڤالا چاندنێ دهێتە نیاسین ل مێزۆپۆتامیا و دەڤەرێ د سەردەمێ سۆمەری و بابلیان دا دهاتە سازدان ل وەرزێ دروێنەکرنا گەنم و جەهی دهاتە پیرۆزکرن، مێژوویا وێ بۆ نێزیکی ٢٥٠٠ سالان بەری زایینی یان زێدەتر دزڤریت، ژ سەدێ ١٨و١٩ێ ئەڤ فێستەڤالە دەست پێ کرن ل سەرانسەری جیهانێ، فێستیڤالێن ئێکێ یێن چاندنێ یێن فەرمی ل وەلاتێ بریتانیا(ئینگلتەرا) ل دەورۆبەران ل سالێن ١٧٦٣-١٧٦٨ دا هاتنە رێکخستن بۆ نیشادانا گیانەوەر و ئامیرەیێن چاندنێ و پیچ پیچە ل جیهانێ ئەڤ فێستیڤالە بەلاڤ بوون و ل هەرێما كوردستانێ ژی د ڤان سالێن دوماهیێ دا گرنکی ب ڤان جۆرە چالاکیان هاتیە دان، تێدا فێقیێن جودا و ب تام دهێنە بەرهەمئینان، هەر جۆتیارەك ل دووڤ شارەزاییا خۆ، بەهرەیا خۆ پێشکێش دکەن، بەرهەمێ وان سالانە بۆ دەرڤەی وەلاتی دهێتە هنارتن، فێستڤالا هنگڤینی ل دهۆكێ و هەولێرێ سالانە دهێتە گێران ب سەدان جۆرێن هنگڤینی یێن سروشتی ژ چیایێن کوردستانێ دهێنە نیشادان، هەروەسا فێستڤالا سێڤێن دەڤەرا بەرواری بالا و ئامێدیێ دهێتە سازکرن بۆ دیارکرنا جۆرێن جودا جودا یێن سێڤێن چیایی فێستڤالا هژیر و سماق و برنجێ ئاکرێ و هنارێن ئەرمشتێ کو سەرانسەری هەرێما کوردستانێ ناڤودەنگیا خۆ هەنە سالانە زەحمەتا وان ل بەرچاڤ دهێتە وەرگرتن، فێستیڤالا ئێكێ یا چاندنێ ل سالا ٢٠١٤ فێستەڤالا(هنارا) بوو ل باژاڕێ هەلەبجە و ل باژارێ دهۆکێ ژی فێستەڤالا تری و هناران سال ل دووڤ سالێ بەردەوام بوون، بەلێ فێستیڤالا ئێكێ یا چاندێ فەرمی ل سەرانسەری هەرێما کوردستانێ هاتیە ئەنجامدان ل ٣/١١/٢٠٢١ ل باژارێ هەۆلێرێ ژ لایێ وەزارەتا چاندنێ و ژێدەرێن ئاڤێ ڤە، پارسال ١٢/١٥/ ٢٠٢٥ فێستیڤالا ئێكێ یا بتاتان ژ بەرهەمێن خۆمالی یێن جۆتیارێن دەڤەرێ هاتە رێکخستن، ئەز ژی ئێک بووم ژ لێژنا رێکخستنا ئەڤێ فێستەڤالێ، هەروەسا ئەڤ سالە ٢٠٢٦/٥/٢٢ فێستیڤالا ئێكێ یا سپیاتیان ل دەڤەرداریا سێمێلێ هاتە سازکرن، فێستیڤالا چاندنێ ل سەر جڤاکێ رۆلەکێ مەزن و گرنک و سەرەکی یێ هەیی د پێشخستنا کەرتێ چاندنێ و پشتگیریکرنا جۆتیاران دا، ژ لایێ بازاری ڤە، رێکەکا راستەوخۆیە بۆ جۆتیاران داکو بەرهەمێن خۆ بفرۆشنە خەلکی و داهاتێ خۆ ب ڤێ رێکێ زێدە بکەن، هۆسا پشتگیریا ئابوورێ هەرێمێ دکەت کو ئەو بەرهەمێ ژ دەرڤەی وەلاتی بۆ مە دهێت کێم دکەت، هەروەسا هزاران گەشتیار ژ پارێزگەهێن دی یێن ئیراقێ و دەڤەرێ سەرەدانا ڤان فێستیڤالان دکەن، ئەڤەژی لڤینەکا باش دئێخیتە بازاڕ و کەرتێ گەشتوگوزاری هەروەسا ئەڤ چالاکییە دبنە پرەك د ناڤبەرا جۆتیار و شارەزا و ئەندازیارێن چاندنێ کو پەیوەندیێن وان بهێزتر لێ بن رێکێن نوو بۆ ناسکرنا تەکنۆلۆژیا ئامیرێن پێشکەفتی بکاربینن، نیشانەکا کولتووری یە کو تێدا بەرهەمێ ب تام و خۆش ناسنامەیا هەر دەڤەرەکێ نیشاددەت، ژ لایێ بازرگانی ڤە ئێکە ژ باشترین دەرفەتان بۆ هندێ قازانجا بازرگانان زێدە بیت، بەراورد رۆژێن ئاسایی ژبەرکو گەش و هەوایێ فێستیڤالێ جودایە بڕگەیێن هونەری و مۆزیكێ وەسا خەلکێ و گەشتیارا پتر هانددەن بۆ کرینێ، رێژەیا فرۆتنێ ئێکسەر بلندبیت، بازرگان بەرهەمێ خۆ ب هزاران خەلکێ ددەن، نیاسین هۆسا پشتی فێستیڤالێ ژی و بەرهەمێ وان دهێت فرۆتن، گەلەک جاران گرێبەست بۆ وان دروست دبن، حوكمەت و جڤاك هەولددەن چاڤکانیێن داهاتی هەمەجۆر بکن، تنێ پێشبەستنێ ب نەفتێ یان مووچەی نەکەن فێستیڤال بازاری بلڤینن و پشتگیریا بەرهەمێن خۆمالی دکن، فێستیڤالێ دەرگەهەکێ مەزن ڤەکریە تێدا بەرهەمێ خومالی بگەهیتە بازارێن دەرڤەی وەلاتی هەروەسا فیستیڤال ڤشارێ دئێخیتە سەر بەرهەمهێنەران دا کو کوالتیا پاکێجینگ (پێچانەڤە) بەرهەمێن خۆ بەرزبکن، داکو بشێن رکابەریا بازارێن جیهانێ بکەن، ئەو کۆمپانیێن بیانی سەرەدانا فێستیڤالێ دکەن وان بەرهەمان ل گەل خۆ دبنە ژ دەرڤەی وەلاتی، هۆسا ریکلامەکا بەلاش بۆ بەرهەمێ کوردی ل وەلاتێن دی هێتەکرن، هەروەسا ژبەر وان فشارێن سیاسی و ئابووری ل سەر دەڤەری هەیی،ن جڤاک پێدڤی ڤان جۆرە کەیڤ و خۆشیانە، داکو دەروونێ خەلکێ ئارام بیت گیانێ هیڤیان زێدەبیت، فێستیڤال پەیوەندیێن جڤاکی د ناڤبەرا خەلکێ دا موکوم دکەت، پتر نێزیکی ئێکودو ببن، دەرفەتەکە بۆ رەڤین ژ رۆتینێ ژیانا رۆژانە ئاڤاکرنا بیرەوەریێن خۆش، ئارمانجا سەرەکی یا فێستڤالێ پشتەڤانیکرنە بۆ جۆتیارێن دەڤەرێ و بەرهەمێ خومالی، هەروەسا بەرەڤانیێ ژ ناسنامە و کولتورێ مە دکەت د ڤی سەردەمی دا کو فەرهەنگێن بیانی ب رێکا سۆشیال میدیایێ گەلەك بەلاڤ دبن، دیسا فێستیڤال رێکەکە کو نفشێن نوو و کولتوورێ خۆ ژبیرنەکەن گرنکیێ ب بەرهەمێ ناڤخۆیی بدن، ئەڤ چالاکییە دبنە ئەگەر دەرفەتێن کاری بۆ گەنجان بەردەست بکەن، خۆدان بەرهەم و جۆتیار قازانچێن مەزن ب دەستخۆڤەبینن، یا پێدڤییە ئەم هەمی پشتگیریا ڤان جۆرە فێستیڤالان بکەین دا بەردەوام بن.

ل گەل بۆرینا دەمی زێدەبوونا ئاكنجیان ل سەر روویێ ئەردی رێژەیا ئەرد چاندنێ ل سەر ئەردی كێمكریە، لەوڕا نابت ژ چاندنێ بێ باربن، چونكو چاندن ئێكە ژ پیڤەرێ سەرەكیین ژیانێ، باشترین چارەسەری ئەوە چاندن ب رێیا ئاڤێ بێ بكارئینانا ئاخێ ئەوژی شتلێن گیایی د ناڤ ئاڤێ دا هێنە بكارئینان، بۆ جارا ئێكێ ل دهۆكێ ئەڤ پرۆژە هاتە بەرهەڤكرن ژ لایێ مامۆستا و دكتۆر و قوتابیێن كۆلیژا ئەندازیاریا چاندنێ ل زانكۆیا دهۆك هاتە ئەنجامدان، ئەز ژی وەكو (ئەندازیارا چاندنێ) من كار تێدا كریە و بەرهەڤكریە، پرۆژە د ناڤ خانیێ پلاستیكی دا ب درێژیا ١٥م و فرەهیا ٣م ژ دەستێن كەسێن بسپۆر هاتیە دروستكرن كەرەستێن د ناڤ دا (بۆری سەڤۆك ـ ئیسفەنج ـ شتل) هاتنە ئامادەكرن، هەر وەسا پلەیا گەرماتیا خانی ئەم ل دویڤ پێدڤیا رووەكی دابیندكەن، هەروەسا پێدڤیەكا رووەك پێدڤی بیتێ د ناڤ ئاخێ دا وەكو خۆراك ئەم د ناڤ ئاڤێ دا بۆ ئامادەكەین وەك (Npk- كالسیۆم- فسفۆر) د ناڤ دا وەكو پاودەر هێتە بكارئینان، گوهۆرینا ئاڤا وێ هەیڤێ جارەكێ دهێتە گوهۆرین، هۆسا ئەم شیاین كێم مەزاختنێ د ئاڤێ دابكەن، هەروەسا جهی ژی دا، ڤی پرۆژەی سەركەفتن ئینایە، ئەڤە سێ سالە بەردەوامە من پەیوەندی ل گەل هندەك جهان ل بازاری دا، هەیە بەرهەمێ مە ژ مەدهێتە كرین، مەرەم ژ ڤێ رێكا چاندنێ ئەوە دشێن هەر چار وەرزان دا، هەر رووەكێ مە بڤێت بەرهەمبینن، بێی كو تووشی چ ئاریشەیان بیت گەش و هەوای بن چنكو رووەك ل بن چاڤدێریا مرۆڤی دایە، هەروەسا د رووبەرەكێ بچویك دا دشێین بەرهەمەكێ زۆر بەرهەم بینن و رووەكی مە بەرەڤ بلنداهی ڤە دهێتە چاندن نە كو ب ئەردی ڤە ئەو رووەكێ مە چاندین و سەركەڤتن تێدا ئیناین، ژ وان ژی (فەراولا-جەرجیر – بەقلی- پیڤازتەڕك…هتد)، خوارنا وێ ژی گەلەك سڤكترە ژ خوارنا رووەكێ د ناڤ ئاخێ دا و داخوازیا خەلكی ژی ل سەر هەیە چنكو رووەكەكێ ساخلەم و پاقژ و خۆشە.