پێشه‌كی
مشه‌ختبوونا بارزانی و هه‌ڤالێن وی یه‌ بۆ یه‌كێتییا سوڤیه‌تی ژ بۆیه‌رێن گرنگێن دیرۆكا كوردستانێیه‌، ب شكه‌ستنا كۆمارێ كوردستانێ ل 18 كانوونا ئێكێ 1946 ده‌سپێكر، پشتی داوی دیدارا ناڤبه‌را پێشه‌وا قازی محه‌مه‌دی و مه‌لا مسته‌فایێ بارزانی، بارزانی و هه‌ڤچه‌په‌ر و خێزانێن وان به‌ره‌ف سنوورێن ئیراقێ كه‌تنه‌ رێ، پشتی چه‌ند شه‌ره‌كان ل 10 نیسانا 1947 گه‌هشتنه‌ سه‌ر سنوورێ ئیراق – ئیرانێ. ل وێرێ شێخ ئه‌حمه‌دێ بارزانی هنده‌ك ژ چه‌كدار و ئه‌فسه‌ر و خێزانان، خوه‌ راده‌ستێ ده‌سته‌لاتدارێن ئیراقێ كر. ل 15 نیسانێ بارزانی خاترا خوه‌ ژ شێخ ئه‌حمه‌دی خواست و بریارا دیرۆكی دا، دگه‌ل 560 چه‌كدارێن هه‌ڤالێن خوه‌ به‌ره‌ف پاشه‌رۆژه‌كا نه‌ دیار كه‌تنه‌رێ.
به‌ره‌ف ده‌ڤه‌را مزووری ژووری یا سه‌ر ب بارزانڤه‌ كه‌تنه‌ رێ، 25 نیسانێ گه‌هشتنه‌ ده‌ڤه‌رێ، پشتی هنده‌ك په‌یوه‌ندییان و هه‌لسه‌نگاندنا ره‌وشا هێز و شیانێن خوه‌، ل 6 گولانێ بریاردا به‌ره‌ف ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی بچن و ل 22 گولانێ دانه‌ رێ، ل رۆژێن 17 و 18 حزیرانێ ژ رووبارێ ئاراس ده‌رباسی ناڤ خاكێ سوڤیه‌تی بوون، هه‌تا شۆرشا 14 تیرمه‌ها 1958ێ وه‌ك په‌نابه‌ر مانه د ناڤا ئێكه‌تییا سوڤیه‌تیدا.
ژیانا هه‌ریه‌ك ژ وان قاره‌مانێن مشه‌خت داستانه‌كا دیرۆكی هه‌مبێز دكه‌ت و ئه‌گه‌ر دلسوزانه‌ ڤه‌كۆلین ل سه‌ر بێنه‌نڤیسین، دی ب سه‌دان به‌رپه‌رێن ڤه‌شارتی و به‌رزه‌ ژ دیرۆكێ كه‌ڤنه‌ به‌رچاڤێن مه‌.
سالح به‌خشی
یه‌ك ژ وان قاره‌مانان سالح به‌خشی ئه‌حمه‌د ئاڤده‌ل بوو، خالا ڤی پێشمه‌رگه‌ی ژ هه‌ڤالێن وی یێن دیتر جودادكه‌ت، ئه‌ڤ پێشمه‌رگه‌یه‌ ره‌وشه‌نبیر بوو و هنده‌ك ده‌قێن ئه‌ده‌بی ل پاش خوه‌ هێلاینه‌.
سالح به‌خشی وه‌ك د ده‌ستنڤیسا خوه‌دا نڤیسی صالح بخشی ئامێدی»كوردێ بێ مراد» د ناڤبه‌را 1922 – 1996ێدا ژیایه‌. 49 سالێن ڤی ته‌مه‌نی ناڤبه‌را 1947 – 1996 چه‌ند مه‌هه‌ك یان چه‌ند هه‌فتییه‌ك تێ نه‌بن ل ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی ژیایه، تنێ دو جاران ‌زڤڕییه‌ڤه‌ كوردستانێ و ئه‌و ژی چه‌ند مه‌هه‌كان مایه‌، له‌وما ژی زانیاری ده‌رباره‌ی ژیانا وی دكێمن، ژێده‌رێن به‌رده‌ست ب كێمی ئه‌و ژی ب دره‌نگی ئاماژه‌ ب ژیان و به‌رهه‌مێن وی كرییه‌.
كه‌ڤنترین ژێده‌رێ ئاما‌ژه‌كا كورت ب ژیانا وی دای په‌رتووكا ئۆردیخانێ جه‌لیل، (سترانا زارگۆتنا كوردایه‌ تاریقیێ)یه‌، د پشكا سه‌رپێهاتییا ده‌نگبێژێن ستران ژ زار ده‌ڤێ وان وه‌رگرتن گۆتییه‌:
سالح كورێ ئه‌حمه‌دێ به‌خشی ژ دیا خوه‌ بۆیه سالا 1924 ل گوندێ باڤان نێزیكی باژارێ ئامێدیێ، ژ قه‌بیلا مزووری ژووری. خواندنا خوه یا‌ پێشیێ به‌رده‌ستێ باڤێ خوه‌ ستاندییه، پاشێ ل مه‌كته‌با ئامێدیێ خوه‌ندییه، بۆنا ته‌مامكرنا خوه‌ندنا خوه‌ سالا 1932 سالح چۆیه‌ موسلێ هین بۆیه‌. ژ سالا 1943 یا ته‌ڤی شه‌رێ كوردێ ئیراقێ یێ ملله‌تیێ ئازادیێ بوویه. ده‌نگه‌ك خوش ل سالحه‌، ئه‌و گه‌له‌ك سترانێ جه‌ماعه‌تێ زانه. ب خوه‌ وی ژی سترانا ژبه‌رخوه‌ د سێورینه‌ و دسترێ.
پشتی ئۆردیخانێ جه‌لیل ئه‌دیب چه‌لكی د ژماره‌ 17، گه‌لاوێژا 1989 یا كۆڤارا (پێشه‌نگ)، ئیسماعیل بادی د كۆڤارا (دهۆك) ژماره‌ 9 سالا 2000 و ره‌حمه‌تی محه‌مه‌د عه‌بدوللا ئامێدی د كۆڤارا (سیلاڤ) هژمارا 27 تیرمه‌ها 2008، تشته‌ك ل سه‌ر ژیان و هه‌لبه‌ستێن سالح به‌خشێ پێشمه‌رگه‌ و مشه‌ختێ دووره‌ وه‌لات و هۆزانڤان نڤیسییه‌ و زانیاریێن هه‌رسێ ژێده‌ران نێزیكی هه‌ڤن.
ژیاننامه‌
پشتی هەلسه‌نگاندنا ژێده‌رێن ئاماژه‌پێكری، ژ ئه‌نجامێ چه‌ند دیداره‌كان ئه‌م گه‌هشتینه‌ وێ باوه‌رێ سالح به‌خشی ئه‌حمه‌د ل سالا 1922 ل گوندێ (هه‌سنبه‌كرا) – ده‌ڤه‌را ده‌شتا زێ هاتییه‌ سه‌ر دنیایێ. خواندنا خوه‌ ل دبستانێن ئایینی كوژیێن مزگه‌فتان ل ده‌ڤه‌رێن ئامێدیێ، دهۆكێ و مووسلێ خواندییه‌. هه‌تا چ ئاست خواندییه‌، باوه‌رنامه‌یا مه‌لاتیێ وه‌رگرتییه‌ یان نه؟ زانیاری ل به‌ر ده‌ست نینن.
پشتی ده‌سپێكرنا شۆرشا بارزان 1943 – 1945 ئه‌و و برایێ خوه‌ سه‌دیق به‌خشی گه‌هشتینه‌ رێزێن شۆرشێ. وه‌ك پێشمه‌رگه‌یێن وه‌فادار بۆ بارزانیێ نه‌مر پشكداریێ د روودان و شه‌ر و به‌رخوه‌داناندا دكه‌ن، سالح به‌خش هه‌رده‌م یێ نێزیكی بارزانی بوویه‌ و وه‌ك كه‌سه‌كێ خوانده‌ڤا كارێ نڤیسكاریێ بۆ بارزانی كرییه‌.
پشتی دامه‌زراندنا كۆمارێ كوردستانێ ل 22 كانوونا دووێ 1946 هه‌ردو برا دگه‌ل هه‌ڤچه‌په‌رێن خوه‌ دبنه‌ پشكه‌ك ژ له‌شكه‌رێ كوردستانێ و هه‌تا داوی رۆژێن ژیێ كۆمارێ پشكداریێ د پاراستنا وێ دا دكه‌ن. پشتی شكه‌ستنا كۆمارێ و ڤه‌كشیانا بارزانییان ژ مه‌هابادێ بۆ سنوورێ باشوورێ كوردستانێ و ده‌سپێكرنا كاروانێ چوونا بارزانی و هه‌ڤالێن وی بۆ ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی، هه‌ردو برا دگه‌ل بارزانی و هه‌ڤچه‌په‌رێن وی به‌ره‌ف ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی چووینه‌، ل رۆژا 18/6/1947 ژ رووبارێ ئاراس ده‌ربازبووینه‌ و گه‌هشتینه‌ ئێكه‌تییا سوڤیه‌تی.
سالح به‌خشی وه‌ك هه‌ڤالێن دی یێن مشه‌خت د قۆناغێن سه‌خت و دژواردا ژیانه‌ هه‌تا نیڤا ئێكێ ژ سالێن پێنجییان ل باژێرێ (گاشقه‌ند)ێ پایته‌ختێ ئۆزبه‌كستانا سوڤیه‌تی نیشته‌جێ دبیت، ل وێری ژیانا هه‌ڤژینیێ پێكدئینیت و ل زانكۆیا (گاشقه‌ند) دبیته‌ مامۆستایێ زمانێ عه‌ره‌بی و هه‌تا داوییا ژیێ خوه‌ ل تیرمه‌ها 1996 ل وێرێ دژیت.
سالح به‌خشی تنێ دو جاران بۆ ده‌مێن كورت زڤڕییه‌ڤه‌ وه‌لاتی: ل 16 نیسانا 1959 دگه‌ل هه‌ڤالێن خوه‌ ب پاپۆره‌كا سوڤیه‌تی ب رێكا به‌نده‌رێ به‌سرا زڤڕینه‌ڤه وه‌لاتی، ل بالیۆزخانه‌یا رۆسیا ل به‌غدا هاته ‌دامه‌زراندن، به‌لێ پشتی كێمتر ژ دو سالان زڤڕیڤه‌ جه‌م هه‌ڤژینا خوه‌ و كچا خوه‌‌ ل (گاشقه‌ند)ێ. جارا دووێ و داویێ ل 1994 ێ ب سه‌ره‌دانه‌كا كورت زڤڕیڤه‌ كوردستانێ، پشتی ڤه‌گه‌ڕیایه‌ڤه‌ ئۆزبه‌كستانێ ل تیرمه‌ها 1996 ل (گاشقه‌ند) وه‌غه‌را داویێ كرییه‌.
سالح به‌خشی و به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بی
گه‌له‌ك ژ وان كه‌سان ئه‌وێن وه‌ختێ خوه‌ ل دبستانێن (مه‌دره‌سه‌یێن) كوردستانێ دخواند، تێكه‌لییه‌كا نێزیك دگه‌ل زمانێ كوردی و ده‌قێن ئه‌ده‌بێ كلاسیكێ كوردی هه‌بوو. شاعر و نڤیسكارێن مه‌زن د ناڤ ڤانادا رابوونه‌.‌ دیاره‌ سالح به‌خشی ژی یه‌ك ژ ڤان كه‌سانه‌، به‌لێ چاوان…؟ كێم زانیاری ل دۆر ژیاننامه‌ و‌ به‌رهه‌مێن وی ل به‌رده‌ستن، ئه‌گه‌ر چیه‌…؟ به‌رسڤ نینن، نها ئاخفتنا مه‌ ده‌رباره‌ی وان به‌رهه‌مانه‌ یێن ل به‌ر ده‌ستێ مه‌ و هنده‌ك كه‌سێن دی.
ژ په‌یڤێن ئۆردیخانێ جه‌لیل: ده‌نگه‌كێ خوه‌ش ل سالحه‌، ئه‌و گه‌له‌ سترانێ جه‌ماعه‌تێ زانه‌، ب خوه‌ ژی سترانا و شێوا ژبه‌رخوه‌ دسێورینه‌ و دستره‌. دیاردبیت ئه‌و كه‌سه‌ك ستران بێژ بوویه‌ و ئه‌وی ب خوه‌ په‌یڤێن سترانێن خوه‌ نڤیسینه‌.. ل ڤێرێ ئه‌م دكارین بێژین شاعره‌كێ مللی بوویه‌ و ناهێته‌ ڤه‌شارتن جهێ سالح به‌خشی چاڤێن خوه‌ لێ ڤه‌كرین و گه‌نجاتییا خوه‌ لێ بۆراندی جهێ شاعر و سترانبێژێن مللی بوو. گۆمان تێدا نینه‌ دووركه‌تنا وی ژ وه‌لاتی و خوشتڤیێن وی پتر به‌رێ وی دایه‌ وێ چه‌ندێ ب په‌یڤان ده‌ربڕینێ ژ ره‌وشا خوه‌ و وه‌لاتێ خوه‌ بكه‌ت. كه‌نگی ب دروستی ده‌سپێكرییه‌ ئه‌ڤه‌ ژی ناهێته‌زانین، تنێ ئه‌م دبێژین: ژ هۆزانێن وی یێن به‌رده‌ست دیاره‌ ل سالێن هه‌فتییان هاتینه‌نڤیسین.
ژ ژێده‌رێن مه‌ ئاماژه‌ پێكری دیاردبیت: سالح به‌خشی ب كوردی و عه‌ره‌بی هۆزان نڤیسینه‌، ده‌فته‌ره‌كا هۆزانێن وی ل به‌رده‌ستێ مه‌ یه‌ 20 هۆزانێن كوردی و چه‌ند نامه‌یه‌كان هه‌مبێزدكه‌ت، هۆزانێن ده‌فته‌رێ ل دووڤ رێنڤیسا نوویا كوردی هاتینه‌ نڤیسین، د نڤیسینێدا هۆزانڤانی هند گرنگی نه‌دایه‌ كیش و سه‌روا هۆزانێ و پتر هۆزانێن وی نێزیكی ڤه‌هینۆك و لێكئینان یان هۆزانێن مللی دبن. ئه‌و ب خوه‌ د دیداره‌كێدا ده‌رباره‌ی هۆزانێن خۆ دبێژیت: ئه‌و شێعر نینن، به‌لكی كه‌سه‌را دلێ خۆیه‌ من ئێخستییه‌ سه‌ر كاغه‌زێ، ئه‌ز تنێ كه‌سێ كورد بووم، من كه‌سه‌را دلێ خۆ ده‌رخست، ئه‌و شێعر نینه‌ به‌لكی نپر (په‌خشان) بیت مومكینه‌ (‌نپر) ژی نه‌بیت.
سالح به‌خشی خوه‌ ب (كوردێ بێ مراد) دایه‌نیاسین ل داوییا ده‌فته‌رێ چه‌ند تێبینی ب عه‌ره‌بی نڤیسینه، د تێبینییا ئێكێدا هه‌مان گۆتنا خوه‌ یا چوویی ب دارشتنه‌كا نوو دوباره‌ دكه‌ته‌ڤه‌: به‌ری هه‌رتشته‌كی ئه‌ز نه‌ شاعرم و نه‌ زانا مه‌، ئه‌ڤه‌ دێ ل به‌رچاڤێن هه‌وه‌ رۆهنبیت پشتی هوون ڤان رێزكان دخوینن، ژبه‌ركو نه‌ یا ڤالایه‌ ژ گه‌له‌ك خه‌له‌تییان، چ ژ ئالیێ ده‌ربڕینێ یان رێنڤیس و دارشتنێ.
سالح به‌خشی ل دبستانێن ئایینی خواندندییه‌‌ و گۆمان تێدا نینه‌ كه‌سێ ل وان دبستانان ژی د خواند زێده‌باری زمانێ خوه‌یێ نه‌ته‌وه‌یی زمانێ عه‌ره‌بی ژی دزانی، ژ ئه‌نجامێ چوونا وی بۆ یه‌كێتییا سوڤیه‌تی و ژیانا وی ل ئۆزبه‌كستانێ فێری زمانێ ئۆزبه‌كی و رووسی ژی بوویه‌. هه‌روه‌ك ئه‌و د دیدارا خوه‌دا دبێژیت: چه‌ند نڤیسین ده‌رباره‌ی ره‌وشا كوردان و شۆرشێن كوردی ب زمانێ رووسی د رۆژنامه‌یێن وی وه‌لاتیدا به‌لاڤكرینه.
ناڤه‌رۆكا هۆزانێن وی:
هۆزانێن وی نه‌ته‌وه‌یینه‌، سروشت و ره‌وشا كوردستانێ، كاره‌ساتێن ب سه‌رێ خه‌لكێ هاتین‌، پیلان و دژایه‌تییا داگیركه‌ران به‌رامبه‌ری كوردان، رۆلێ پڕ سه‌رفرازیێ هنده‌ك سه‌ركرده‌ و رێبه‌ر و هۆزانڤانێن كورد، رۆلێ نه‌رێنیێ ئاغا و ده‌ره‌به‌گ و هنده‌ك شێخان دگه‌ل وه‌لات و وه‌لاتییان مژارێن دی جهێ خوه‌ د ناڤا په‌یڤ و مالكێن هه‌لبه‌ستێن وی دا گرتییه‌ و زێده‌باری ڤێ چه‌ندێ گرنگییه‌ك تایبه‌ت دایه‌ ته‌خا گه‌نجان و هشیاركرنا وان و به‌لاڤكرنا خواندن و زانینێ، هه‌روه‌ك د هۆزانا (رێكا راست)دا دبێژیت:
ئه‌ی كوردێن، قوت و روت و بێ ده‌وله‌ت
گۆپال و كه‌په‌ن دانن، رووبكه‌ن بۆ عیلم و سه‌نعه‌ت
چاڤ و گوهـ بدێرن، بۆ زانین و حیكمه‌ت
شۆرش و خه‌بات سه‌ر‌ناكه‌ون، ب نڤێژ و ئاعه‌ت
سروشتێ وه‌لاتی جهه‌ك تایبه‌ت د هۆزانێن ده‌فته‌را به‌رده‌ستێن مه‌دا هه‌یه‌، ده‌سپێكا ژیێ خوه‌ د ناڤا وی سروشتیدا بۆراندیه‌، چیا و نهال ده‌شت و زۆزان، چه‌م و بیستان، به‌فر و كانی و نزارێن…وه‌لاتی ئه‌و لاندكه‌ بوونه یێن سالح به‌خش تێدا مه‌زن بووی و پێگه‌هشتی هه‌تا چه‌كێ پێشمه‌رگاتیێ هه‌لگرتی. ژێیاتییا هۆزانڤانی و دلسۆژییا وی بۆ بهوست بهوستێن وه‌لاتی د په‌یڤێن وی دا دیار دبیت، هه‌روه‌ك د په‌یڤێن هۆزانا (بوكا جیهانه)‌ دا دبێژیت:
وه‌لات چه‌ند خوش و شرینه‌
مێرگ و چیمه‌ن و باغ و زه‌ڤینه‌
پوڕ له‌ سێڤ و هه‌نار و بهینه‌
لاله‌ و سوسن و كنێر و نه‌سرینه‌
هه‌لال و گیابه‌ند و به‌یبوینه
باویژان و گولشلێرا سه‌رنخوینه‌.
درێژییا نێزیكی 50 سالێن دووراتیێ، رۆژه‌كێ وه‌لات ژ هزرا وی دوورنه‌بوویه‌. مشه‌ختییا خوه‌ ل وه‌لاته‌كی بۆراندییه‌، ب سروشتێ خوه‌ ژ وه‌لاتێن هه‌رجوانێن جیهانێیه‌ و ب پێشه‌كه‌تن و شارستانییه‌تا خوه ژ وه‌لاتێن هه‌ره‌ پێشكه‌تی و شارستانیێن جیهانێیه‌، به‌لێ وه‌لاتێ سالحی ل جه‌م وی:
یه‌ك رۆژ، ژیانا سویلاڤ و وان و سه‌رسنك!
ناده‌م به‌ مولكێ جیهان و به‌گلك!
بشێش و گاره‌ و رێژگار و لینك!
ناده‌م به‌ گیمه‌لاو و ئه‌لب و كه‌ریات و كازبێك!
نه‌ تنێ ئه‌ڤه‌ به‌لكی بۆ سالح به‌خشی شڤانه‌كێ كورد ژ هه‌موو وه‌زیر و سته‌مكارێن جیهانێ مه‌زنتره‌ و خوشتڤیتره‌:
یێك شڤانێ كوردێ، دل پاك و كلاڤ تاتك!
ناده‌م، به‌ هه‌موو وه‌زیران، خوین خۆرێن مه‌زن زك!
هۆزانڤانی هه‌موو ئه‌و ده‌رگه‌هه‌ قوتاینه‌ یێن بێهنا وه‌لات و وه‌لاتییان، خه‌م و ئازارێن وان، ژێرده‌ستی و سته‌مكارییا ل وان ژێ دهێت قوتاینه‌ و ب شێوازێ خوه‌یێ ساده‌ و سڤك و مللی ده‌ربرین ژێكرییه‌، هێژ گرنگتر ده‌ستدانایه‌ سه‌ر برینان و چاره‌سه‌ری ده‌سنیشانكرینه‌، چاره‌سه‌رییا هه‌ره‌ گرنگ و پێویست ژی هشیاركرنا گه‌نجانه‌ كو پاشه‌رۆژ پشتیێ وانه‌ و دڤێت خوه‌ بده‌نه‌ به‌ر، د هۆزانا (گه‌نجێن وه‌لات)دا دبێژیت:
لاوانی كورد، گه‌نجێن وه‌لات
نه‌ڤیێن كاوه‌، خان و قه‌ڵات
رابن ژ خه‌و رۆژتان هه‌ڵات
برۆن بۆ پێش ژیان و خه‌بات
بكه‌ن به‌زم و سه‌یر و ده‌وات
سه‌رخوشیا، رۆژا ئازاد
جیهانا هۆزانێن وی ب ڤان په‌یڤان ناهێته‌نیاسین و ئه‌ڤ نڤیسینه‌ دێ بیته‌ ده‌رازینكه‌ك بۆ كاره‌كێ به‌رفره‌هتر ل سه‌ر ژیان و به‌رهه‌مێن وی. به‌لێ یا فه‌ره‌ ڤێ نڤیسینێ ب هۆزانه‌كێ ژ ده‌ستخه‌تێ وی ب داوی بینین:
یارا خوشه‌ویست
دوسته‌كا كوردم هه‌بوو، شوخ و شه‌پال
چاڤ، كه‌وا نازك به‌ده‌ن گه‌رده‌ن ب خال
دێم شرین قامه‌ت ئه‌لیف و ره‌نگ غه‌زال
وه‌ك په‌ری ره‌ونه‌ق دده‌ت، ساحیب جه‌مال
چاڤ ره‌شا شبهێ قه‌تران برۆ هیلال
گیابه‌ند و نێرگزا لات و نهال
به‌رخكا به‌ر كه‌ڤیا، جو‌م و جه‌لال
ره‌یحان و گولچیچه‌كا ره‌ند و ده‌لال
هنگڤین و شیر و شه‌كر، كانیا زه‌لال
په‌ڕ تاووس و ده‌نگ بلبلا شرین كه‌مال
شالیل ل باغێ ئیره‌مێ هاته‌ خییال
ئاغا و به‌گ بوون مانعێ عه‌قدا حه‌لال
بێ كه‌س كرم، ئه‌ز كرمه‌ دویر ژ یارا هه‌ڤال
سوتیێ یارا خویه‌ كوردستان ئه‌ڤ پیرێ كال!

دەسپێكا ئەڤ سالە د نڤیسینەكێدا سەر بەرپەرەكێ ڤێ رۆژنامەیێ مە گۆتبوو: هەرسێ پارچەیێن كوردستانێ پێنگاڤێن باش بەرەف پێش چووینە، بەلێ هەرسێ پارچە ژی روو برووی مەترسییەكا مەزن و نیازێن خرابێن دەستەلاتدارێن دەولەتان دبنە‌ڤە. لەوما تنێ سەرەدەرییەكا هوور و حەكیمانە و هشیارا سەركردایەتییا كوردی ب مەرجێ هەڤگرتنەكا راست و بێی نیازا بەرپێكان ل هەڤدو بگرن دێ شێت بەرسینگێ ڤێ مەترسیێ و نیازخرابیێ بیتەڤە.
پێنج هەیڤ بۆرین مە ترسییا مەزنتر لێهاتی، ل باكوور ژێر درووشمێ تركیا بێ تیرۆر نیازێن دەولەتێ د دیارن هەرتشتەكی ژ بزاڤا كوردی وەرگریت بێی كو د بەرانبەردا تشتەكی بدەت، رۆژئاڤا ژ رێڤەبەرییەكا خوەسەرا خوەدی دەستەلات و لەشكەر و سازیێن دەولەتینیێ یا بەرە ب چار پێنج كورسیێن پەرلەمانێ شامێ و مافێ دو دەمژمێرێن خواندنا كوردی وەك دەرسا بژارە دچیت، ل باشوورێ خوەدی دەستەلاتەكێ فیدرال و نیمچە دەولەت خەما مەزن یا بوویە مووچەیێ مەهانەیێ فەرمانبەران و پلەیا سەرۆككۆمارێ بێ دەستەلات و سێ ـ چار كورسیكێن كابینەیا وەزیرێن ئیراقێ، رۆژ ل دووڤ رۆژێ بەرپێكێن ل دەستەلاتێ هەرێما فیدرال دهێنەدان و كاردهێتەكرن بەر ب دەستەلاتەكێ مینا ئۆتۆنۆمیێ سەردەمێ بەعس دبەن، رۆژانە پێشبینیا نیازێن خرابتر ژ دەستەلاتێ نهایێ بەغدا دهێتەكرن و سەرەدەرییا چەوت و نە حەكیمانە و نەهشیارا سەركردایەتییا كوردی و شەرەنیخا ناڤخوەییا حزبێن كوردستانی پێشبینی ناهێتەكرن ل وی ئاستی بن شیانێن بەرسینگگرتنا مەترسیێ و نیازخرابییا نەیارێن دۆزا كوردی ل بەغدا هەبن.
خالا هەرە مەترسیدار د ریزێن بزاڤا نەتەوەییا كوردی دا هەڤڕكی و شەڕەنیخا نە رەوایا (جەلالی – یەكێتی) و پارتی یە، ژ سالا 1964ێ ڤە، د قووناغێن پڕ مەترسی دا دەربازبوویە، دربێن گران ل بزاڤا نەتەوەییا كوردی داینە و گەلەك جاران كورد گەهاندینە كنارێ ژناڤچوون و قڕكرنێ و بەر ب پاش ڤە زڤراندینەڤە، ب هەر رەنگەكێ هەبیت سالا 1986 ب مۆركرنا پێكهاتنا ناڤبەرا پارتی و یەكێتیێ، سنوورەك بۆ خوەكۆژیێ هاتەدانان و پێنگاڤێن باش بەر ب خەباتەكا نەتەوەییا هەڤپشك هاتنە هاڤێتن و بەرهەمێ هەرەمەزن ژی سەركەتنا سەرهلدانا بهارا 1991بوو.
ب هلبژارتنێن پەرلەمانێ و دامەزراندنا ئێكەمین كابینایە وەزرێن هەرێمێ، تەمەنێ پێكهاتنا 1986 ب داویهات و قووناغەك دی یا هەڤڕكییا نەرەوا و شەڕێ خوەكوژیێ دەسپێكر و كوردستان و حوكمەتا هەرێمێ گەهاندنە نەخۆشترین سەردەمێن مێژوویی و رێك خۆشكر بۆ مایتێكرنێن بیانی و كاریگەرییا وێ چەندێ هەتا نها ژی د ناڤا كوردستانێ دا دیارە. جارەكا دن ب هاریكارییا ئالیێن خێرخواز و ژ بۆ بەرژەوەندی و پارسەنگا هێزان‌ ل سالا 1998سنوورەك بۆ ڤێ قووناغا شەڕێ خوەكۆژیێ هاتەدانان، هەر چەندە هندەك جاران ل ڤێرێ وێراهە مەترسیێن شەڕ و لێكدانان دیاردبوون، بەلێ ژ ئەنجامێ هشیارییا هەردو سەركردەیان مەسعود بارزانی و مام جەلال تالەبەنی زوو دهاتنە سنوورداركرن و ل ژێر درووشمێ بەرژەوەندییا بالایا كوردستانێ رێ ل بەر هەر مەترسییەكێ دهاتەگرتن یا بەرۆكا هەرێما كوردستانێ دگرت.
خالا هەڤپشك د ناڤبەرا ئالیێن سیاسیێن كوردستانێدا هەردەم هلبژارتن بوونە، هەرهەموویان د ئەدەبیاتێن خوەدا داكو‌كی ل سەر وێ چەندێ كریە كو هلبژارتن سەنگی مەحەكە بۆ حوكمرانی لە كوردستاندا و بریارا داویێ بۆ دەسنیشانكرنا حوكمداریێ بۆ خەلكێ كوردستانێیە. بەلێ ب كریار ژ ئێكەمین هلبژارتنێن گولانا 1992 هەتا نها پێگیری ب ئەنجامێن هەلبژارتنان نەهاتییەكرن، ب دارێ زۆرێ راستتر ئەوە بێژین ب لویلییا تفەنگێ ل گولانا 1992 سیستەمێ ففتی ففتی 50 ب 50 هاتەسەپاندن و هەتا نها ژی كورد یێ باجا وی سیستەمی ددەن.
هەلبژارتنێن دووێ ل سالا 2005 هاتنە ئەنجامدان، هندەك حزبێن دی یێن كوردستانێ بوونە ئەندام د پەرلەمانێ كوردستانێ دا و د هندەك قووناغان دا پشكداری د كابینەیا وەزیران دا كر، بەلێ خالا جهێ سەرنجێ د هەموو هەلبژارتنێن هاتینەكرن دا دەنگێن یەكێتیێ د هلبژارتنان دا كێمتر بوونە (هندەك جاران گەلەك كێمتر بوونە) ژ یێن پارتی د بەرانبەردا یەكتییێ ڤیایە سیستەمێ 50 ب 50 ل سەر حوكمەتا هەرێمێ بسەپینیت و هندەك جاران ب رۆژا نیڤرۆ راگەهاندییە ئەگەر یەك كورسیمان هەبێت یەكێتی هەمان یەكێتییە، ئانكو درژدبوون ل سەر هەمان سیستەمێ، هێژ خرابتر د دەستەلاتێ هەرێمێ دا وەك وان دگۆت برابەش بوون، بەلێ د دەستەلاتێ زۆنی سەوز (سلێمانیێ) دا تنێ ئەو خوەدی دەستەلات بوون و برابەشی نە دخواند.
پارتی كو د هەموو هلبژارتنان دا ل پێشیێ بوویە خۆدانا رێژەیا مەزنترا كورسیێن پەرلەمانی بوویە، هەموو جاران داگیران یان داشكاندن بۆ یەكێتیێ كریە و ژبەر هەر ئەگەرەكی بیت پتر ژ مافێ كورسیێن وان د پەرلەمانی دا كورسیكێن كابینەیا وەزیران داینە وان و هەموو جاران ژی یەكێتی د كارێن حوكمەتا هەرێمێ دا رێگربووینە و وەك پشكدارێن كابینەیێ سەرەدەری نەكرینە.
د داوی هلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێدا یەكێتی و كەسێ ئێكێ یێ دەستەلاتێ یەكێتیێ ژ یاسا و بنەمایێن بانگەشەیا هلبژارتنان دەركەتن، ب مایك شكاندنێ گەفێن شكاندنا دەستهەلاتێ هەرێمێ كو مەرەم پێ شكاندنا پارتی بوو دكرن، هەرچەند ئەو هەتا وی دەمی و هەتا نها ژ خێر و بێرێن حوكمەتێ دخۆن، ب مایك شكاندنێ گەفێن شكاندنا (مودیرعامێن) پارتی ژی دكرن. شكاندنا مایكان دەسپێكا راگەهاندنا شەڕەكێ دژوار و پاشە رۆژەكا مەترسیدار بوو…
بەلێ د ئەنجامدا پارتی د هەلبژارتنان دا 39 و یەكێتیێ 23 كورسی ئینان، نە تنێ مفا ژ ئەزمۆنا خوە د هلبژارتنان دا وەرنەگرت، بەلكێ مینا مایكێن د بانگەشەیێ دا شكاندین، كار بۆ شكاندنا ئەنجامێن هلبژارتنان و پێكنەئینانا كابینەیا نوویا حوكمەتا هەرێمێ كر. د سەروبەرێ بێ دەنگییا ئالیێن دی یێن سەركەتی د هلبژارتناندا و نە وێرەكییا هندەكان د پرۆسەیا چالاككرنا پەرلەمانیدا یەكێتی هەتا ئاستەكی د ڕكمانییا خوەدا بەرانبەری پێكئینانا حوكمەتا هەرێمێ دا یا سەركەفتی بوو، بەلێ چ سەركەتنەك سەرێ سالەك و هەشت مەهانە پەرلەمانێ سڕكرییە نە ناڤە و نەرەنگ و كابینەیا نوویا حوكمەتێ نەهاتە دامەزراندن و حكومەتا نها بێی پشتەڤانییا پەرلەمانی یا كاری برێڤەدبەت و ل ژێر فشارێن مەزندایە…ئەڤێ ركمانیا یەكێتیێ رێك خوشكرییە لایێن نەیار و دژە هەرێما كوردستانێ پتر پیلانان دژی هەرێمێ بگێرن و پتر بەرپێكان بدەنە بەرپێن حكو‌مەتا هەرێمێ و كیانێ فیدرالیێ هەرێمێ و ل ڤێرێ و وێراهە بانگەشەیا نەهێلانا كیانێ هەرێمێ و سەپاندنا سیستەمێ مەلبەندی (مركزی) د حوكمدارییا ئیراقێدا بكەن، ژ ئەنجامێ ڤێ ركمانیێ هەرێما كوردستانێ مینا رانەكێ پەزییە‌‌ چەند رەڤدێن گورگان كیلبێن خوە لێتیژ كرینە هەر گاڤەكێ یێ چەند بهوستەكان خوە نێزیك دكەن هەتا دەلیڤەكا نایاب دبینن و هێرشێ دكەن سەر، وی دەمی نە وەلات ب شكاندنا مایكان رزگار دبیت نەژی ب 23 كورسیێن پەرلەمانی نە ژی ب چەند كورسیێن د زیندانا سلێمانیێ دا پەیمانا پشتەڤانیێ دایە یەكێتیێ.
ل داویێ پرسیارەك دهێتە پێش: گەلۆ هەكە رەوش بەروڤاژی بایە و یەكێتی خودانا 39 كورسییان بایە و پارتی خودانا 23 یان با دا یەكێتی چاوان سەرەدەریێ كەت و ئالیێن دی یێن خودان كورسیێن پەرلەمانی دا چ هەلوەست هەبیت و دا چاوان رێزێ ل دەنگێ وەلاتییان گرن یان دا خوە بۆ هێزا مایك شكاندنێ چەمینن…؟

ب دەسپێكا ئەوا كو ب بهارا عەرەبی هاتییە بناڤكرن، رەوشا وەلاتێ سووریێ هاتەگوهارتن، سالا 2011 خەلكێ وی وەلاتی هەر پێكهاتەكێ ل جهووارێ خوە دەست ب خوەنیشادان و دژایەتییا ئاشكرایا دەستەلاتێ سووریێ كر. رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژی ژ مێژبوو ئەو خەلكە ل هیڤیا رۆژەكێ بوون كو ژ دەستەلاتێ بەعسا سووری رزگار ببن، لەوما تەڤایی خەلكێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ كورد و پێكهاتەیێن دیتر، پارتیێن سیاسی و سازیێن جڤاكا سڤیل ب هەموو رێ و ئامرازێن پێدڤی دەست ب سەرهلدانێ كرن. دەمێ دەستهەلاتێ دەولەتێ دیتی دێ كۆنترۆلا رۆژئاڤایێ كوردستانێ ژ دەستان دەركەڤیت ب پێكهاتن دگەل ئالییەكێ كوردیێ گرێدایی ب رێكخستنەكا كوردی یا دەرڤەی رۆژئاڤا دەڤەرێن كوردنشین رادەستی وی ئالیێ كوردی كرن. وی ئالی ژی دەستەلاتەكێ خوە جهی ل ژێر ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ دامەزراند، د قوەناغێن پاشتردا دەلیڤە بدەستڤەئینا و تەڤایی رێكخستنێن كوردیێن نە دهەڤبیر ل گەل وان بەربەندكرن و دژایەتییا هەر چالاكییەكا وان كر، د هەمان دەمدا دەلیڤە ب دەستڤەئینان تایبەت د قووناغا هەڕفتنا رژێما بەشار ئەسەدی دا سنوورێ دەستەلاتێ خوە بەرفرەهتر لێكر و دەستەلاتێ هندەك دەڤەر و باژێرێن دیترێن سووریێ گرتەدەست، د چ سەردەماندا كوردنشین نەبووینە بەلێ ب سەدان گەنجێن وەلاتپارێزێن كورد كرنە قوربانی بۆ گرتنە دەستا وان دەڤەر و واران، ل داویێ ب ساناهی ئەو دەڤەر ژ دەستەلاتێ وان دەركەتن و كەتنە ژێر كونترۆلا حوكمەتا نوو یا سووریێ.
مژار نە هەلسەنگاندن و رەوشا ئیدارەیا خوەسەرە، بەلێ د هلسەنگاندنا وێ دا ئەز دبێژم دگەل سەدان نەرێنیێن وێ ئیدارەیێ دەسكەفتێ هەرە گرنگێ وێ چەسپاندنا خواندنا كوردی و ڤەكرنا دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن كوردی و گرنگیدان ب وەشان و چاپا كوردی بوو، د ئەنجامدا خواندنا كوردی ب تیپێن لاتینی ب بەرفرەهی جهێ خوە ل وێ پارچەیا وەلاتی گرت و هەر كوردەكی ب چاڤێ رێزگرتنێ لێ دنێری و هیڤییەكا مەزن ب وێ پرۆسەیا خواندنێ هەبوو.
پشتی حوكمەتا ئەحمەد شەرعی هاتییە دامەزراندن، بەری هەر تشتەكی درووشمێ ئێكپارچەییا خاكێ سووریێ بلندكر، ئەڤە ژی دەسپێكەك بوو بۆ ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی یێ ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەرا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و ب دەسپێكرنا هێرشێن لەشكەری یێن سووریا نوو بۆ سەر تاخێن ئەشرەفییە و شێخ مەقسودێن كورد نشین ل حەلەبێ ل دەسپێكا ئیلۆنا 2025 پلانا ژناڤبرنا دەستەلاتێ كوردی دەسپێكر، ئەڤ هێرشە د بەردەوام بوون هەتا مانا لەشكەرییا هێزێن هەسەدە HSD ل پاریزگەها حەسەكە سنوورداركری و ئەو ژی ب مەرج و بریارێن دەستەلاتێ حوكمەتا شامێ و هاتنا هێزێن وێ بۆ پارێزگەها حەسەكێ ئانكو رۆژئاڤایێ كوردستانێ (هەر چەندە ئەو هێزە د نهادا هێزەكا رەمزییە) بەلێ نیشانا بێ دەستەلاتكرنا ئیدارەیا خوەسەر و كونترۆلكرنا تەڤایی رۆژئاڤایێ كوردستانێ یە.
گوایە دانوستاندن د ناڤبەرا سەركردایەتییا HSD و حوكمەتا شامێ د بەردەوامن، د داخۆیانی و راگەهاندنێن سووریێ دا دیارە تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر نامینیت، دەستەلات ل تەڤایێ سووریێ دێ (مەركەزی) بیت، سیستەم ل تەڤایی وارێن دەستەلاتداریێ و رێڤەبرنێ دێ ئێك سیستەم بیت و دێ ل شامێ بریار ل سەر هێتەدان، ئانكو تشتەك ب ناڤێ دەستەلاتێ خوەجهی نامینیت، د بەرامبەر دا دەستەلاتێ ئیدارەیا خوەسەر كو د نهادا د رێزا نەمانێدا یە و هەیی و نەیی سەركردێ HSD ژەنەرال مەزلۆم عەبدی یە یێ هندەك داخۆیانییان ددەت هیڤییەك ژێ ناهێتەكرن تشتەك ب ناڤێ ئیدارەیا خوەسەر یان دەستەلاتێ خوە جهی بمینیت.
د ڤێ بگر و ڤەكێشێ دا خواندنا كوردی قوربانییا هەرەسەركەییە، ب ناڤێ ئێككرنا بەرنامەیێن خواندنێ ل سووریێ سەرێ چەند مەهەكانە تەڤایی دبستان و پەیمانگەه و زانكۆیێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ هاتینەگرتن، بزاڤێن نەهێلانا خواندنا كورد دهێنەكرن یان ژی سنوورداركرنا خواندنا كوردی وەك دەرسا بژارەیا زمانێ كوردی هەفتیێ دو دەمژمێران. پلانا نەهێلان و ژناڤبرنا خواندنا كوردی ب هزرا من پلانەكە ژ مێژە بەرنامە بۆ هاتییەدارێتن، دەربرینە ژ ئایدلو‌جیا دەستەلاتدار ل سووریێ و ئالیێن دەرڤەی سووریێ ل پشتن و پشتەڤانیێ لێ دكەن.
نێزیكی پازدە سالانە كوردی بوویە زمانێ خواندنێ ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ، زێدەباری وێ چەندێ خواندن و نڤیسین و وەشانا كوردی دیرۆكەك كەڤن ل سووریێ هەیە، ئێكەمین كۆڤارا كوردی ب ناڤێ (هاوار – HAWAR) ل 15 گولانا 1932 ل شامێ هاتییە بەلاڤكرن و ژ شامێ ڤە خواندنا كوردی یا تیپێن لاتینی دەربازی دەڤەر و پارچەیێن دێ یێن كوردستانێ بوویە، ئەڤرۆ ل دووڤ هەموو بنەمایێن مافێن مرۆڤی و بریارێن یونسكۆ و سازیێن ناڤنەتەوەیی یێن تایبەت ب خواندنا زمانێ نەتەوەیی، هیچ دەستەلاتەكێ ماف نینە زمانێ كوردی ل دبستانێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ بەربەند بكەت و هیچ لایەنەكێ كوردی د چ رەوش دا بیت ماف نینە دەست بەردانێ ژ ڤی مافێ رەوایێ كوردان بكەت.
ل ڤێرێ پێدڤی دبینم ئالی و سازی و پارتێن كوردستانی، سازیێن جڤاكا سڤیل و رەوشەنبیری و نڤیسكارێن كورد ل هەموو جیهانێ، بەرا هەمووان ژی دەستەلاتێ هەرێما كوردستانێ و نوونەرێن هەرێمێ ل پەرلەمان و حوكمەتا ئیراقێ هەڤگرتی و ئێكدەنگ پەیامێن نەرازیبوونێ بگەهیننە هەموو جهانێ و دژایەتییا خوە بۆ پیلانا نەهێلانا خواندنا كوردی ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ دیاركەن و هەر رێكەكا هەی بگرنە بەر بۆ شكەستنا ڤێ پیلاتێ.

وەك هەر تەخەكا دی یا جڤاكی مافێ رەوشەنبیرێن كوردە ب تایبەت تەخا رۆژنامەڤانان رۆژا 22 نیسانێ د بیرهاتنا دەرچوونا یەكەمین رۆژنامەیا كوردی (كوردستان 1898 – 1902) شانازیێ ب ڤێ رۆژێ بكەن، ژبەركو ئەڤ رۆژە دەسپێكەكە بۆ چەرخەكێ نوو د دیرۆكا كورداندا، ئەڤ رۆژە دەسپێكا هشیاربوون و سەرهلدانەكا نەتەوەییه,‌ ل شوونا تڤەنگێ قەلەم كەتییە مەیدانا خەباتێ و پەیڤا كوردی ژ سنوورێ ناڤ چەند دەستنڤیسەكا كەتە د ناڤا چاپخانەیاندا و سەر بەرپەرێن چاپكری و ب وێ رێكێ پەیڤا كوردی بوو مولكێ هەمووان، د وێ دیرۆكێدا پەیڤ ژ سنوورێ دبستانێن ئایینی و ژناڤە كتەكا دیاركرییا قوتابیێن وان دبستانان دەركەت ل سەرێ چیان، ل ناڤا گەلییان، ل نیڤا زۆزان و دەشتان، ل غەربیێ و دوورییا وەلاتی، ل هەر وارەكێ هەی جهێ خوە كر و زارۆكێن هەر مالەكێ ئەو پەیڤ هەمبێزكرن، گومان تێدا نینە ئەو مالا زارۆكێن وێ ب پەیڤان ‌پەروەردەببن دێ پەیڤ مزگینییا رۆژەكا گەشتر و دوارۆژەكا بەختەوەرتر دەنێ.
ل 22 نیسانا 1898ێڤە كورد بوونە خوەدیێن رۆژنامەیان، ئەگەر یەكەمین رۆژنامەیێن هەر وەلاتەكی ب ناڤەكێ رەسمیێ دەربرینێ ژ دەستەلاتی دكەت هاتبنە ناڤكرن، یەكەمین رۆژنامەیا كوردی ب ناڤێ وەلاتێ كوردان ب (كوردستان) هاتییە ناڤكرن، ئەڤە ژی شانازییا هەرە مەزنە، ژبەركو وەلات یێ هەمووانە، یێ دەستەلاتدار و خەلكێ سادەیە، یێ میر و بەگ و رێنجبەر و هەژار و كەسێن بێ دەستەلاتە، ب كورتی وەلات یێ هەمووانە و بۆ هەمووانە، چەندێ ژ وەلاتی دووربن، چەند دژە وەلات بن رۆژەكێ ژ رۆژان دێ زڤرنەڤه هەمبێزا وەلاتی، ئەگەر ب زیندی لێ نەزڤرنەڤە، دێ د ناڤ ئاخا وەلاتیدا هێنە ڤەشارتن.
د 128 سالێن تەمەنێ رۆژنامەڤانیێدا، د خوشترین كاوداندا و ناسكترین و ترسناكترین رەوشدا رۆژنامە و كۆڤار، رۆژنامەڤان و نڤیسكار ل پێشیێ بوونه، بەرییا هەمووان د چەپەرێ بەرگریێ و بەرخوەدانێدا بوونە. ب چاپخانەیێن دەسپێكی و ب نووترین چاپخانەیێن مودێرن د ئەركێ هەرە پیرۆزدا د بەردەوام بوون، ژ رۆژنامەڤانییا كاغەزێ كەتنە د رۆژنامەڤانییا بهیستی و دیتنێدا، ژ وێ ژی بەرەف رۆژنامەڤانییا ئەلكترونی و ئەنتەرنێتێ و هەتا ئەڤرۆ گەهشتییە قوناغا ژیرییا دەسكرد، رەوشەنبیر و رۆژنامەڤانێ كورد پێنگاڤ دووڤ پێنگاڤێ د گەل هەر پێشكەتنەكێ‌‌ ژیایە و پشكداری د وەرارا وێدا كرییە.
بێ گومان هەر پێشكەتنەك بەرهەمێ پێشكەتنەكا بەری خوەیه،‌ ئەو ژی بەرهەمێ یا بەری خوەیە، د هەر پێشكەتنەكێدا تو نەشێی دەست ژ یا بەری خوە بەردەی ئەگەر تە دەست ژێ بەردا ئەڤە تە دەست ژ مێژووا خوە سەربۆر و ئەزموونێن بەری خوە بەردان وی چاخی بوویە كەسەك یان جڤاكەكێ بێ رابردوو…!
ل ڤێرێ دێ هێینە دیاردەكێ كو ب بۆچوونا من دیاردەك نەرێنییە، ئەو ژی دەستبەردانە ژ رۆژنامەڤانییا كاغەزی (رۆژنامە و كۆڤاران)، هەتا بەری چەند سالەكێن كێم مە شانازی ب كۆڤار و رۆژنامەیێن خوە، ناڤەرۆك و دیزاین و تیراژا وان دكر، ل هەر دیوان و ئۆفیس و دیدارەكێ و د ناڤا لەپێن هەر كەسەكی ژ هەر ئاستەكێ رەوشەنبیری جهێ وان یێ دیار بوو… بەلێ د ڤان چەند سالێن داویێدا هەر تشتەك ل هەر جهەكی دیارە تنێ كۆڤار و رۆژنامە د دیارنینن، نە ب سودفە و نەژی ب مێڤانی بەرچاڤ ناكەڤن‌، دەمەكی دگۆتن قەیرانە و شیاندا نینه بكرین، دەمەكی یێ دبێژن سوشیال میدیایێ جهێ وان یێ گرتی‌، هەردو مهانە ژی نە د جهێ خوەدانە.
ئەگەر ل نموونەیان بگەرین ل وەلاتێن دیتر رۆژنامەڤانییا كاغەزی مل ب ملێ كەنالێن دی یێن میدیایێ برێڤە دچیت، وەلاتێن نیزیك نموونەنە بۆ ڤێ چەندێ.‌ تنێ ل وەلاتێ مە ئەز دكارم بێژم دژایەتییەكا نەرەوا یا دگەل رۆژنامەڤانییا كاغەزی دهێتەكرن و كەسێن خوەدی شیان و بریار ب دەست یێ ڤێ دژایەتیێ دكەن. یا سەیر تر چەندین رۆژنامە و كۆڤار مە هەنە، خەرجییەك باش لێ دهێتەكرن و چەند كەس پێڤەنه، لێ گەاەك ب كێمی دهێنەدیتن. گەلۆ ئەگەر چنە ل جهەكێ وەك پەرتووكخانەیێن گشتی، زانكو و خواندنگەهان، سەنتەرێن رەوشەنبیری و پەروەردەیی، ل سەر مێزێن نڤیسكار و رەوشەنبیران… و گەلەك جهێن دی رۆژنامە و كۆڤار ناهێنە دیتن. یا هێژ خەمگین تر رەوشەنبیرێن هەین د ئامادەنە خەرجی ل هەرتشتەكی بكەن، بەلێ د ئامادەنین ب هزارەكێ یان دووان كۆڤارەكێ بكرن، ئەگەر ل جهەكی ب هەروە دەسكەفت یان ب دیاری بۆ هات د ئامادەنینن چەند رۆژەكان دەژمێرەكێ ژ دەمێ خوە بۆ خواندنا وان تەرخان كەن و دێ میننە د پشتا ترۆمبێلێدا هەتا ئێك ژ وێرێ رادكەن. ب كورتی د جەژنا رۆژنامەڤانیێدا ‌ نە رۆژنامە ل بەر چاڤن و نە كۆڤار.

بیرهاتن پەیڤەكە د ژیانا هەرتاكەكی و هەرجڤاكەكیدا جهێ جهێ خوە گرتییه، نە تاك و نەجڤاك دكارن ژ ژیانا خوە دووربكەن، ئەگەر ل رامانەكێ بۆ ڤێ پەیڤێ بگەرین، دێ بێژین دو رامانان هەلدگریت:‌ رامانەك دبێژیت: رابردوویەكه دگەل دەمی مرییە، نەمایە، نە چ پێڤەدهێت و نە ژی چ جهان دگریت‌. رامانەكا دیتر دبێژیت: رابردوویەكە هەردەم زیندوو، گەنجینەكا مفابەخشە ئەگەر ئەگەر تاك و جڤاكێن هشیار مفای ژێ وەرگرن و ب هشیاری سەرەدەریێ دگەلدا بكەن، د هەموو چەرخ و دەماندا د هەوارا مرۆڤێن هشیار دهێت و نەخشەرێیەكە بۆ بەردەوامیدانێ ب ژیانێ و بەرخوەدانێ، ل بەر رۆناهییا وی نەخشەرێی دێ بەردەوامیێ ب ژیانێ دەین.
ل ڤێرێ پێدڤییە هەریەك ژ مە هەلسەنگاندەكا خوە (چ وەك تاك یان جڤاك)‌ و بیرهاتنان بكەت، ئەرێ ئەم ئەوین یێن رامانا ئێكێ ژ مە دگریت یان رامانا دووێ..؟ ئەرێ دەمێ سالانە ئەم بیرهاتنەكێ یان چەند بیرهاتنان ساخدكەینەڤه ئەو بیرهاتنە ژ مریانە یان ژی بیرهاتنێن زیندوونه..؟ دا گەلەك دوورنەكەڤین ئەمێن د مەها ئادارێدا، ئادار كۆمەكا بیرهاتنێن كوردان و كوردستانییان هەمبێزدكەت‌‌، چاوان ئەم سەرەدەریێ دگەل ڤان بیرهاتنان دكەین..؟ د مەها ئادارێدا بیرهاتنا وەغەرا دووماهیێ یا چەند مەزنە سەركردەیێن كوردە، ب بیرهاتنا وەغەرا داویێ یا بارزانیێ نەمر ل ئێكێ ئادارێ دەسپێدكەت، ل 25 ئادارێ وەغەرا داویێ یا ژەنەرال ئیحسان نوری پاشا (1892 – 25/3/1976) یە، ل داویێ ژی 30 ئادارێ شەهیدبوونا پێشەوا قازی محەمەد (1900 – 1947)ە‌، هەرئێك ل دووڤ رەوشا سیاسی و جهێ لێ هاتییەڤەشارتن، سالانە ئەم سەرەدانا مەزارێن وان دكەین، ئەرێ سەرەدانێن مە تنێ سەیرانن..؟ یان ئەم سەرەدەریێ دگەل بیرهاتنەكا زیندوو دكەین و مفای ژ سەربۆر و رێباز و هزرا وان دكەین،هەتا چەندێ ئەم د ژیانا خوەدا د سەرەدەری و كار كریارێن خوەدا پێگیریێ ب رێبازا وان دكەین..؟ ئەز دبینم هەكە مە ب دروستی یان پرانییا مە پێگیری ب سەربۆر و رێباز و هزرا وان كربا، هەكە هەموو ژی نەبا پشكا مەزنا ڤان ئاریشە و لەنگی و شكەستنێن ئەم نها تێدا دژین ب سەرێ مە نەدهاتن، ئەگەر تنێ مە پەیرەوا وان نەمران د دادپەروەریێدا كربا دا نها رەوشا مە ل ئاستەكێ باشتردا بیت. د مەها ئادارێدا ئەم بیرهاتنا دو سەركەتنێن مەزنێن بزاڤا رزگاریخوازا گەلێ كورد پێكهاتنا 11 ئادارا 1970 و سەرهلدانا بهارا 1991 ساخدكەینەڤە، ئەرێ د هەر‌دو قوناغاندا سەرەدەرییا كارگێرییا (ئیدارییا) مە د قوناغا سەركەتنێدا و گرتنەدەستا دەستەلاتێ كارگێریدا یا سەركەتی بوویە؟ د قوناغا خەباتا چەكداریدا پێشمەرگەی و بەرپرسێ خوە ل سەر سفرەكێ و ژ قازانەكێ پێكڤە دخوار و ل مالەكێ دبوونە مێڤان و هەرهەموویان چا ژ قوریكەكێ رەشێ تەبقی ڤەدخوار، بەلێ دەمێ ئەم هاتینە باژێران و مە بەرپرسی و رێڤەبەری وەرگرتین مە هەمان سەرەدەری دگەل هەڤدو كرییە، ب هەمان گیانێ وەكهەڤی و برایینییا سەردەمێ پێشمەرگایەتیێ مە سەردەری دگەل خەلكێ خوە كرییە؟ یان ژی هندەك یێن د سەردەمێ خەباتا چەكداریدا سەوكا نانی ب برایینی وەكهەڤ ل سەر هەڤدو دابەشدكر نها ژی د جامێ نووترین ترومبێلێن وانرا ناهێنە دیتن، ئەرێ خالێن لاوازێن كارگێرییا مە د چوار سالێن پشتی 11 ئادارێ و پتر ژ 30 سالێن پشتی سەرهلدانێ چ بوون..؟ ئەگەر مە بڤێت بیرهاتنێن خوە ساخلەم بهێلین دڤێت مفای ژسەربۆرێن وان وەربگرین نەتنێ وەك سەیرانەك سەرەدەریێ دگەلدا بكەین.
هەر د مەها ئادارێدا دەهان بیرهاتنێن تراژیدی مە هەنە پیلانا 6 ئادارا 1975 و شكەستنا شۆرشا مەزنا كوردستانێ، كیمیا بارانا حەلەبجە ل 16 ئادارا 1988 بیرهاتن ب خوە پرسیارەكێ ژ مە دكەن، ئەرێ ئەم ژی نە بەرپرسین ژ پشكەكێ ژ هۆكارێن روودانا ڤان كارەساتان؟ پشتی روودانا كارەساتان مە شرۆڤەكرنەك بۆ وێ پشكا هۆكاران یێن ئەم ژێ بەرپرس كر و مە چاوان سەرەدەری دگەلدا كر؟ یان ژی هەرئێكی هاڤێتە سەر پشتا یێ دی و ئەو ژی كرنە ئامرازەك بۆ دژایەتیی و شكاندنا هەڤدو؟
گەلەك نموونە هەنە بەلێ دا كو مژار درێژ نەبیت مە ب كورتی ئاماژە ب چەند نموونەكان كر و مێژوو دبێژیتە مە بیرهاتن نە تنێ بۆ سەیران و ئاهەنگانە بەلكی ژ بۆ مفا وەرگرتنێنە ژ سەربۆران و پێداچوون و هەلسەنگاندن و دەسنیشانكرنا خالێن لاوازە دا كو ببنە شیرەت و پەند بۆ داهاتووی.

مژارەكە هەر چەند مەهەكان جارەكێ یا دوبارە و چەند بارە دبیتەڤە، ب تایبەت ئەڤ چەندە ل سنوورێ پارێزگەها دهۆكێ یا بەرچاڤە و زوو زوو بەرگوهێن مە هەمییان ب تایبەت دۆستێن پەرتووكێ دكەڤیت كو پەرتووكا فلانی یان بیرهاتنێن فلانكەسی ژ بازارێ پەرتووكفرۆشان هاتنەڤەكێشان و هەر لبەكا ل هەر جهەكی هەی چ ل وەشانخانەیێ یان ئومبارەكێ دەست ب سەردا هاتەگرتن. ئەڤ دیاردەیە ئێك ژ دیاردەیێن نەرێنی یێن دیرۆكی یە و هندی چاپ و بەلاڤكرن پەیدابووین گەلەك جاران ل چاپخانەیان یان ل با‌زارێ پەرتووكفرۆشان دەستێ ب سەر گشت لبێن پەرتووكەكا چاپكری دا هاتیەگرتن، یان یێن هاتینە سۆتن یان ژی یێن هاتینە زڤراندن بۆ كارگەیێن كاغەزێ و سەر ژنوو یێن ریسایكلین كرین یێن كرینەڤە كاغەز و رەنجا نڤیسكاری ب هەروە چوو ئەگەر چەند مەهەك یان سالەكێن زیندانێ نەخواربن یان گیانێ وی ژی نە ببیتە قوربان.
د دیرۆكا هەڤچەرخا كوردستانێ دا چەندین بۆیەرێن ب ڤی رەنگی هەنە، دەمێ ل سالا 1968 نڤیسكار محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلانی بۆ جارا ئێكێ‌ پەرتووكا «مەم و زین»ا خانی ل ستەنبۆلێ – تركیا چاپكری، شەش هزار لب ژێ چاپكرن، هەروەك وی پێشبینی كربیت، بلەز سێ هزار لبێن بەرگكری ب رێكا خویندكار و گەنجێن كورد هاتنەبەلاڤكرن، هند بوو هەتا پولیسێن دەولەتێ زانی بلەز كۆمەكا پۆلیسان ب سەر جلدخانەیێ (جهێ بەرگكرنێ) دا گرتن و سێ هزارێن مایی ل كامیۆنان باركرن و هەتا نها ژی یێن دچن. ل داوییا سالێن حەفتییان سەیدایێ دیرۆكنڤیس عەبدولرەقیب یوسف بەرگێ دووێ ژ پەرتووكا خوە یا ئەرەبی (الدولة الدوستكية قي كردستان الوسطي) چاپكر، چاپكرن داویهات، هێژ پەرتووك ژ چاپخانەیێ نە دەركەتی راپۆرتان كارێ خوەكر و رەشەكێن دەستهەلاتی ل چاپخانەیێ دەست ب سەر هەموو لبێن پەرتووكێدا گرت و بەرەف وی جهی بر یێن پەرتووكان وەك مرۆڤان لێ ب ساخی ژێرئاخدكەن.
تنێ دو نموونە ‌بوون ژ سەردەمێ رژێمێن شۆفێنیێن دژە كورد مە بەرچاڤكرن، هەروەسا د وان سەردەمان دا هەتا ئاستەكی د شیانێن دەستەلاتان دا هەبوو رێگریێ ل چاپكرن و بەلاڤكرنێ بگرن، بەلێ نها دەستهەلاتێ ڤی وەلاتی ل سەر بنەمایێ ئازادییا هزركرنێ و رادەربرینێ هاتییە دامەزراندن، ب فەرمی مە راگەهاندیە سانسۆر ل سەر میدیا و چاپ و بەلاڤكرنێ نینە و مرۆڤێ ڤی وەلاتی یێ ئازادە. وێ ژی ژبیر نەكەین دەستهەلاتی وەك دەمێن بۆری شیانێن رێگریێ ل چاپكرن و بەلاڤكرنێ نینن، یێ بڤێت بەرهەمەكی چاپ بكەت رێگری لێ بێتەكرن ل ڤی باژێری چاپنەكەت، دێ ل باژێرەكێ دی، ل دەولەتەكا دی، ل دەرڤەی سنووران چاپكەت، ئەو ژی د شیانێن وی دا نەبوو، سۆشیال میدیا هیڤیا دكەت، سەدان كەنال و مالپەر و ساید ئامادەنە ل سەرانسەری دونیایێ بەلاڤەكەن.‌
ب كورتی دەم دەمێ ئازادییا دەربڕینێ یە، چەند سنووران بۆ دابنی و بەربەندان بێخییە د رێكێ دا، شیانێن تە وەك دەستهەلات و خوەدی هێز د بەرتەنگن و د ئەنجامدا دڤێت خوە ژبۆ راستیێ ب چەمینی هێژ خەلكەكێ دی یان هێزەكا دی تو نە چەماندی.
بێینە سەر كاكلكا مژارا خوە، بەربەندكرن و ڤەكێشانا پەرتووكان ژ بازاری، ئەز دبینم دیاردەكا پاشڤەرۆ و نە د بەرژەوەندییا گشتی دایە، دبیت پرسیار بێتەكرن: ئەگەر خوەدیێ پەرتووكێ سنوورێن ئازادیێ دەربازكرن و هەڤرویشی كەسایەتییا هندەكان یان پێكهاتەكێ یان جوینەكێ كەسان بوو، یان ئەوا د پەرتووكێ دا یێ بەرانبەر ب زێدەگاڤی دزانیت. ل ڤێرێ دێ بێژین دیرۆك مەیدانەكا مەزنە و جهێ ب هزاران ئەرێنی و نەرێنییان تێدا هەیە، پاكترین مرۆڤ دێ تووشی نەرێنییان بیت و خرابترین مرۆڤ ژی دێ هندەك كارێن ئەرێنی كەت‌، د هەمان دەم دا دبیت ئەوا ئەم ب ئەرێنی دزانین هندەكێن دی ب نەرێنی بزانن، د ئەنجامدا ئەگەر هەلسەنگاندن و بیركرنەڤا مرۆڤان هزركرنەكا گشتی و د بەرژەوەندییا گشتی دا بیت و دوور بیت ژ بەرچاڤكا بەرژەوەندیێن تاك و ئەشیرەتی و دەڤەركانێ، ئەگەر نیازێن هەردو ئالییان د پاك بن زمانێ دیالۆگ و لۆژیك و هەڤدو گەهشتنێ تاكە چارەسەرە، بەلێ چ جاران سنووردانان، قەدەغەكرن، ڤەكێشانا چاپكرییان ژ بازاری چارەسەرییا ئاریشە و پرسگرێكان ناكەن.

پشتی پێكهاتنا ئیراقێ و تركیا ل داوییا 1925 ل سەر ئاریشەیا ویلایەتا مووسلێ، ویلایەتا مووسلێ (باشوورێ كوردستانێ) وەك ویلایەتەكا سەر ب دەولەتا ئیراقێ هاتەراگەهاندن و ل كۆما مللەتان هاتەپەسەندنكرن.
ب ڤێ پێكهاتنێ ب رەنگەكێ فەرمی كوردستانا بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ ب كوردستانا ئوسمانی دهاتەنیاسین بوو پشكەك ژ سێ دەولەتێن نوو دامەزراندی تركیا و سووریا و ئیراقێ. كورد و كەمینەیێن نەتەوەیی و ئولیێن ل گەل وان دژین بڤێت و نەڤێت بوونە وەلاتیێن وان دەولەتان یێن ل سەر هزرەك نەتەوەیی بەرتەنگ هاتینە دامەزراندن. د ناڤا سنوورێ ڤان سێ دەولەتان دا كورد ژ تەڤایی مافێن مرۆڤایەتی و نەتەوەیی هاتنە بێبەهركرن، نە بەس هند، ل تركیا و سووریێ وەك نەتەوە نەهاتنە پەژراندن، تركیا ب تركێن چیاییێن هۆڤ و پاشڤەمای ‌ناڤكرن، هەوڵ و بزاڤێن دەولەتا تركان بۆ هندێ بوون وان (تركێن چیاییێن) هۆڤ و پاشڤەمای ب پلانەكا بشافتنا نەتەوەیی بكەنە تركێن تورانیێن دوور ژ ژێیاتییا خوەیا نەتەوەیی و دیرۆكی، ژ هۆڤاتی و پاشڤەمانێ رزكاركەن و تركەكێ كەمالیێ مودرێن ژێ چێكەن. ل سووریێ كورد نە وەك نەتەوە و نە وەك خوەجهێن وی وەلاتی هاتنە نیاسین، بەلكی ب كۆمەكا كەسێن مشەخت و قەچاخ و رەڤی ژ وەلاتێن دەوروبەر هاتینە د ناڤا خاكێ سووریا عەرەبی دا هاتنە ناساندن، ب تایبەت پشتی سالا 1946 سووریا ژێر دەستەلاتێ فرەنسا دەركەتی و دەولەتا سەربەخوە دامەزراندی، بەرنامەیێ سەرەكیێ دەولەتێ ب شافتنا نەتەوەیی یان دەرێخستنا وان مشەخت و قەچاخان بوو.
هندیكە رەوشا كوردانە ل ئیراقێ‌ حاشا ل بوونا وانا نەتەوەیی نەهاتكرن، كێمەك مافێن رەوشەنبیری هەبوون، بەلێ ژ گەلەك مافان د بێ بەشبوون و سال ل دووڤ سالێ ب تایبەت پشتی عەرەبێن شۆڤێنی راستەوخوە دەستهەلات گرتییە دەست بزاڤێن سنوورداركرنا مافێن كوردان و گوهۆرینا رۆخسارێ نەتەوەیێ هندەك دەڤەرێن كوردستانێ هاتنەكرن، كورد كەتنە د هەلوەستێ بەرخوەدانێ بەرانبەری سەرەدەرییا دەولەتا ئیراقێ بەرانبەری وانا.
د ئەنجامێ رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ و پارچەیا رۆژهەلاتێ كوردستانێ رۆژ ل دووڤ رۆژێ پتر دۆزا كوردان كەتە د قادا ناڤبەرا كوردان و دەولەتێن دەستەلاتدار، د ناڤبەرا وان دەولەتان ب خوە، د ناڤبەرا كوردان و وەلاتێن دەرڤە و ناڤەندێن جیهانی. بێی ڤیانا هەرچار دەولەتان دۆزا كوردان باندۆرەك مەزن كرە سەر هەرچار دەولەتان. خەبات و قوربانیدانا كوردان و گوهارتنا رەوشا سیاسی و میدیایی هەڤسەنگیێن ناڤدەولەتی ل جیهانێ بوونە هۆكار ل هەرسێ دەولەتێن ئیراق، تركیا و سووریا رەوشا كوردان بێتە گوهارتن. ل بەراهیێ ل ئیراقێ ژ ئەنجامێ خەباتا بەردەواما دەهان سالان و شەڕێ كەنداڤی ل 1991 كورد بوونە خۆدان دەستەلاتەكێ دیفاكتۆ و ل پشكەك ژ باشوورێ كوردستانێ دەستەلاتدارییا فیدرالیزم ‌راگەهاندن، پشتی شەرێ ئیراق ـ ئەمریكا یێ 2003 باوەریپێئینانەكا ئیراقی و ناڤنەتەوەیی وەرگرت.
رەوشا باشوور و خەباتا چەندسالییا كوردێن باكوور هۆكار بوون رەنگە ڤەبوونەك بەرەف كوردان دروست ببیت و كورد ژێر سیهوانا ئازادییەكا سنووردای بكارن هندەك بزاڤێن سیاسیێن مولەتدای و چالاكیێن رەوشەنبیری و هۆنەری و میدیایی ئەنجامبدەن و رەوش بەرەف پێش چوو و د سالا چوویی دا پرۆسەیا ئاشتیێ ل تركیا و باكوورێ كوردستانێ كەتە د رۆژەڤێ دا، پرۆسە‌ د پێشڤەچوونێ دا یە.
هندی پەیوەندی ب رۆژئاڤایێ كوردستانێ ڤە هەی، زێدەباری خەباتا ئالیێن سیاسیێن وێ پارچەیێ و باندۆرا شۆرشێن باشوور و باكوورێ كوردستانێ و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ و روودانێن ئەوا ب بهارا عەرەبی دهاتە ناڤكرن رێخۆشكەربوون سالا 2011 دەستهەلاتێ ئیدارەیا سەربەخوەیا باكوور و رۆژهەلاتا سووریێ وەك دەستەلاتەكێ كوردی بێتە دامەزراندن و هەتا نها پێنگاڤێن باش د وارێن رەوشەنبیری و كوردیكرنا خواندنێ و ئاڤاكرنا ‌ دەستەلا‌تە‌كا‌ كوردی دا هاڤێتینە. ب كورتی رەوشا هەر سێ پارچەیێن كوردستانێ پێنگاڤێن باش بەر ب پێش ڤە چوویە، بەلێ ل هەرسێ پارچەیان ژی روو ب رووی مەترسییەكا مەزن و نیازێن خرابێن دەستهەلاتدارێن دەولەتان دبیتەڤە. لەوما تنێ سەرەدەرییەكا هوور و حەكیمانە و هشیارا سەركردایەتییا كوردی ب مەرجێ هەڤگرتنەكا راست و بێی نیازا بەرپێكان ل هەڤدو بگرن دێ شێت بەرسینگێ ڤێ مەترسیێ و نیازخرابیێ بیتەڤە.
دێ ب باشوورێ كوردستانێ دەسپێكەم، ب ئاشكرایی باخڤین دۆزا كوردی نەمایە و د ناڤخۆیا هەرێمێ دا یا دبیتە دۆزا شەرەنیخا حزبی و دژایەتییا هەڤدو، شكاندن و لاوازكرنا حوكمەتا هەرێمێ، خراپتر پشتی نێزیكی 14 مەهان ژ هلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ‌ هێژ رێگری ل روینشتنا پەرلەمانی و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێمێ دهێتەكرن. دۆزا كوردی یا دبیتە دۆزا سەرۆككۆمارێ ئیراقی بۆ كێ بیت و فلان وەزیر و بیڤان پلە بۆ كێ بیت، ل شوونا هەڤگرتنا ئالیێن كوردی، یێ هەڤگرتن و هەڤكاریێ ل گەل مەزنترین دوژمنێن دۆزا كوردان دكەن سەخمەرات شكاندندنا ڤێ حزبا كوردستانی، كوردان دەلیڤەكا زێرینا دایە دەست دوژمنێن دۆزا كوردان پتر ئاگرێ ناكۆكییا كوردی كوردی خۆش كەن و دەستهەلاتێ هەرێمێ لاواز كەن و ئەوا مە ب دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر (مادەیێ 140) ب ناڤدكر یا ژبیرا مە بریەڤە و رۆژ ب رۆژێ پرۆسەیا عەرەبكرنێ یا ژ سنوورێن هەرێمێ نێزیك دبیت.
ل باكوورێ كوردستانێ كورد ب پرۆسەیا ئاشتیێ ناڤدكەن بەلێ دەستهەلات و حوكمەتا تركان ب تركیا بێ تیرۆر ناڤدكەت، د هەردو ناڤكرنان تشتەك نینە ب ناڤێ دۆزا كوردان، سەركردایەتییا ئالیێ كوردیێ چەكدار پێنگاڤێن باش بەرەف پرۆسەیا ئاشتیێ هاڤێتینە بەلێ دەولەتا تركان تنێ ب تركیا بێ تیرۆر د ئاخڤیت و دۆزا كوردی یا ژ فەرهەنگا هەردویان دووردكەڤیت.
رۆژئاڤایێ كوردستانێ هەر ل بەراهییا دامەزراندنا ئیدارەیا خوە، خوە ژ پەیڤا كوردستان و دۆزا كوردان دوورگرتییە، ب ناڤێ كانتۆنان دەسپێكر، پاشێ كرنە ئیدارەیا باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ و هندی مژوولی دامەزراندنا دەستەلاتەكێ حزبیێ تاكرەو و دووركرنا حزبێن دی یێن كوردی بوو مژوولی ئاڤاكرنا پارچەكا ئازادا كوردستانێ نە بوو، نها ب تنێ روو ب رووی دوژمنەكی بوویە ل شوونا حزبەكا عەرەبییا شۆڤینی كەتییە د بەرۆكا پێكهاتەكا تیرۆریستییا عەرەبییا توندرەودا.
خالەكا هەڤپشك د ناڤبەرا هەرسێ پارچەیاندا هەیە، ئەو ژی حكومەتێن چوار پارچەیێن كوردستانێ د یەكگرتینە د دژایەتییا دۆزا كوردی دا و هەرئالییەكێ سیاسیێ دژایەتییا دۆزا كوردی دكەت ب نوونەراتییا دەولەتەكا داگیركەرا كوردستانێ دكەت. ژ دەسپێكا سەرهلدانا 1991ێ كۆمبوونێن ناڤبەرا ئیران، تركیا و سووریا بۆ دژایەتییا دۆزا كوردی د ئاشكرا بوون، وان ژی حاشایی لێ نەكر. پشتی نەمانا رژێما بەعسی و هەتا نها دژایەتییا ئیرانێ و تركیا ناهێتە ڤەشارتن و هەڤپەیمانییا وان و حەشدا شەعبی و هێزێن ئیراقی د 16 ئۆكتۆبەرێدا ب رۆژا نیڤرۆ بوون. نها ژی تركیا ب ناڤێ تركیا بێ تیرۆر بزاڤا ژ ناڤبرنا نیمچە دەستهەلاتێ كوردیێ رۆژئاڤایێ كوردستانێ دكەت و هەموو رەنگە هەڤكارییان دگەل رژێما تیرۆریتستییا ئەحمەد شەرعی دكەت بۆ ژناڤبرنا دەسكەتێن كوردێن سووریێ. هەروەسا سووریا نها هەردەمێ جهێ پێ خوە ببینیت دێ ژ سووریا رژێما ئەسەدی خرابتر بیت بەرامبەری دۆزا كوردی ل هەر جهەكێ بیت. ب كورتی هەرسێ د ئێكگرتینە د پرۆسەیا ژ ناڤبرنا دۆزا كوردی دا.
ل داویێ دێ بێژین دەم هاتییە و گەلەك درەنگە، دڤێت‌ كورد د بەرگریێ دا ژ دۆزا كوردی د هەڤگرتی بن.

د دەمەكی دا كو سەرێ چەند سالەكانە هندەكان (الفاتحە) ل سەر رۆژنامەڤانییا كاغەزێ خواندنییە، ل داوییا 2025 نڤیسكار و رۆژنامەڤانێ دێرین مامۆستا مومتاز حەیدەری كۆڤارەك نوو، ب جۆر و ناڤەرۆك و كوالێتییەكا دەگمەن و دەولەمەند ب ناڤێ (دەقی مێژوویی) بەلاڤكر، د نرخاندنا كۆڤارێدا ئەز دكارم بێژم بزاڤەكا هێژا و بەرهەمەكێ سەنگینە و نموونەیێن وەك وێ د رۆژنامەڤانییا كوردی دا نینن. ‌
ژ سالا 1979ێڤە د رێكا ئێكەتییا نڤیسەرێن كورد و سەندیكا رۆژنامەڤانێن كوردستانێ را مومتاز حەیدەری دنیاسم، كەسەكێ خوەدی شیان و پێنگاڤێن وی كوردانە و وێرەكانە و بەرهەمدارن. لەوما ژی دەمێ من بهیستی مولەتا بەڵاڤكرنا كۆڤارەكا نوو ب ناڤێ (دەقی مێژوویی) وەرگرتییە، من پێشبینی دكر دێ كۆڤارەكا نەمر بیت، جهەكێ دیار د پەرتووكخانەیا كوردیدا گریت و رۆناهییەكا گەش دەتێ، دەمێ من كۆڤار دیتی هێژ ژ پێشبینییا من مەزنتر بوو، هەژی بوو بێژمێ ب ڤی بەرهەمی تو هەژی دەستخوشیێن مەزنتری.
دەقێ‌ مێژوویی كۆڤارەكە سێ مەهان جارەكێ ب كوردی و عەرەبی دەردكەڤیت، ئارمانج ژ كۆڤارێ زیندیكرنەڤا دەق و دیكیۆمێنتێن مێژووییە، خودان و سەرنڤیسەرێ وێ مومتاز حەیدەری یە، دەق و دیكیۆمێنتێن تەمەنێ وان ژ پێنجی سالان پێڤە هەمبێز دكەت، دەقێن د ناڤا بەرپەرێن كۆڤارێدا دەگمەنن و ب ساناهی ناكەڤنە دەستێن خواندەڤان و ڤەكۆلەرێن نها، ب كورتی ئەز دكارم بێژم كۆڤار گەنجینەكا هەمەرەنگ و دەولەمەندا دیرۆكا كوردانه، هەركەسێ دەست بدەتێ دێ تێرا خوە و هندی وی بڤێت ژێ وەرگریت.
د پەیاما كۆڤارێ دا زمانێ دایكێ وەك ستوونا پشتێ و ناسنامەیا بوونا نەتەوەیی دایە نیاسین، لەوما ژی دەقێن د كۆڤارێدا بەلاڤكرین دەربرینێ ژ رەسەناتییا نەتەوەیی و نیشتمانی دكەن، دلسۆزی و هەلوەستێ جوامێرانەیێ نڤیسكارێن وان بەرچاڤدكەن. تنێ مەرجێ كۆڤارێ بۆ بەلاڤكرنا دەق و دیكیۆمێنتێان ئەوە، تەمەنێ وان ژ پێنجی سالان وێڤەتر بیت و هەژی بەلاڤكرنێ بیت و‌ ب رێنڤیسا نها یا ئەكادیمییا كوردی پەسەندكری بێنە نڤیسین.
شووتبلێن پڕانییا وان نڤیسكاران یێن ژ سەردەمێ رۆژنامەیا (كوردستان)ا دایك (1898) هەتا بەری (50)سالان پشكداری د بەرپەرێن كۆڤار و رۆژنامەیێن كوردی دا كری د كۆڤارا دەقی مێژوویی دا د دیارن، هندەك ژ وان دەقان دەقێن دەگمەنن، كتەك یان كتەكا كێم ژێ ماینە، د رێكا(دەقی مێژوویی) ڕا كەتنە بەردەستێ هەموو خواندەڤانان. لێگەریان و دیتنەڤا ڤان دەقان بەرهەكێ رەنج و ماندووبوون و پەیوەندیێن بەرفرەهێن خودانێ كۆڤارێ و پەرتووكخانەیا دەولەمەندا وینە.
كت كتە دەق دیكیۆمێنتێن د یەكەمین ژمارەیا كۆڤارێ دا جهێ خوە گرتی هەژی ڤەكۆلین و دووڤچوون و هەلسەنگاندنێنە، د نڤیسینەكا كورت دا جهێ هندێ نینە، بەلێ وەك نموونه دێ‌ ئاماژە ب كتەكا وانا دەین و درێكا وان را پتر خواندەڤای ب ناڤەرۆكێ كۆڤارێ ئاشنا بكەین، ژ وانا:
– د بەرپەرێن 54 – 58 كۆڤارێ دا دەقەكێ زانا و نڤیسكارێ دێرین شێخ محەمەدی خاڵ (1904 – 1989) ژێر ناڤێ كەڵكی گۆڤار و رۆژنامە هاتییەبەلاڤكرن، د بنیاتدا ئەو نڤیسین ژ ژمارە 1 كانوونا دووێ 1946ێ یا كۆڤارا گەلاوێژ (1939 – 1949)دا هاتییە بەلاڤكرن، ب دیتنا من هەكە یەكەمین نڤیسین نە بیت ب كوردی ل دۆر گرنگییا رۆژنامەڤانیێ هاتبیتە نڤیسین، ئێكە ژ 4- 5 نڤیسینێن هەتا وێ مێژووێ د وی واریدا هاتینەنڤیسین. شێخ محەمەدێ خاڵ پشتی بەرچاڤكرنا گرنگییا رۆژنامەڤانیێ دبێژیت: ئەگەر كەسێن هشیار و خودان هەستا نەتەوەیی و خودان هزرێن بلند و سەنگین و مفا وەرگرتی ژ سەربۆر و ئەزموونێن جیهانی سەرپەرشتییا وان كۆڤار و رۆژنامەیان بكەن ئەڤە خەلكەك ب پارەیێن ڤی و یێ دی ناهێنەخاپاندن و وەلاتێ خوە نافرۆشن…ئاستەكێ هەرێ بلندێ دلسۆزیێ بۆ گەل و وەلاتی د گۆتارێدا دیارە و یا هێژ گرنگتر نڤیسەری پێشبینییا رۆلێ گرنگێ سەرپەرشتێن كۆڤار و رۆژنامەیان و باندۆرا وان ل سەر جڤاكی كرییە. ئەز د بینم ئەگەر هەردو پەیڤێن كۆڤار و رۆژنامە ژ ناڤا گۆتارێ راكەین ل شوونا وان ساید و ماڵپەران دانین گۆتارا شێخ محەمەدێ خاڵ شیرەتەكە بۆ ئەڤرۆ پتر ژ سەردەمێ نڤیسكاری مفا ژێ دهێتەوەرگرتن.
– دەقەكێ دی یێ كۆڤارێ زیندیكری و دانایە بەردەستێن خواندەڤای نامیلكەیا (خلاصەی مسئلەی كورد)ە، رەفیق حیلمی (1898 – 1960) ئەڤ دەقێ ب زمانێ فرەنسی‌ ژ پەرتووكا (عراق و عصبە اڵامم – L, IRAQ et la sosiete des nations) وەرگێرایە كوردی و سالا 1934ێ ل (موصل)ێ چاپكرییە، سەعید عەبدوڵڵای ئەڤ دەقە ب ڕێنڤیسا نها یا كوردی ئامادەكرییە. دەقەك دیرۆكییە، مژارێن گرنگێن پەیوەندی ب باشوورێ كوردستانێڤەهەی هەمبێزكرینە، روودانێن پشتی شەرێ جیهانیێ ئێكێ هەتا سالا 1927 وەك شۆرشێن شێخ مەحموودێ نەمر، ئینتیدابا ئینگلیزی و دامەزراندنا دەولەتا ئیراقێ، پەیمانا سیڤەر یا سالا 1920 و بزاڤێن دبلوماسیێن كوردان و مژارێن دی.
– پەرتووكا (ارشاد المژنبین) دەقەكێ دی یێ دیرۆكییە عەزیز زەندی (1898 – 1972) سالا 1926 ل مەهابادێ ژ زمانێ ئینگلیزی وەرگێرایە كوردی و سالا 1945 ل ئەمریكا چاپكرییە. پەرتووك ئامۆژگارینە بۆ گونەهباران، چیرۆكا دروستبوونا گەردوون و ژیان و مرۆڤانە ژ ئەلندا دیرۆكێ هەتا پەیدابوونا ئایینێ مەسیحی و ل خاچدانا عیسا پێغەمبەری… گرنگییا زیندیكرنەڤە و بەلاڤكرنا ڤی دەقی پتر گرێدایی گرنگییا وی یا دیرۆكییە و دەقەكێ دەگمەنێ بەری سەدسالانە‌، پ. د سەروەر عەبدولڕەحمان ب ئەركێ ئامادەكرنا ڤی دەقی رابوویە.

هەلبژارتنێن ئەنجوومەنێ نیشتمانیێ ئیراقێ داویهاتن، ئەنجام هاتنەراگەهاندن، نێزیك دێ هێنە پەسەندكرن و ئیراق بیتە خۆدی پەرلەمانەكێ نوو. گومان تێدا نینە هەر هەلبژارتنەك دڤێت بێتەهەلسەنگاندن، هەر ئالییەك، حزبەك، پێكهاتەك ئایینی نەتەوەیی دێ ب بەرچاڤكا خوە و بەرژەوەندیێن خوە هەلسەنگینیت، چنكو دەمێ چوویە د هەلبژارتنان دا چەند ئارمانجەك ژێ هەبوونە.
تنێ كەسێ ب بەرچاڤكا هەمووان دهەلسەنگینیت وەلاتییە، وەلاتی د خەما هەموواندایە و بەرژەوەندییا گشتی تاكە ئارمانجێ وی یە، وی ئەو دڤێت یا هەمووان یان ژی رێژا هەرە پترا خەلكی دڤێت. ئەز ژی وەك وەلاتییەك دێ ئێك ژ ئەنجامێن هەلسەنگاندنا خوە بەرچاڤكەم: بەری هەرتشتەكی دڤێت بێژم ل پڕانییا دەڤەران هەلبژارتن ب ئارامی برێڤەچوون و هەتا ئاستەكێ بەربژێر و ئالگرێن وان و حزبێن ل پشت وان د سەقایەكێ هێمن و دوور ژ هەراسانكرنا یێ بەرامبەر سەرەدەری دكر.
تنێ یا تێبینی دهاتەكرن و پشتی راگەهاندنا ئەنجامان ژی باشتر بەرچاڤكەت: سیبەرا عەشیرەتیێ بوو د هەوا هەلبژارتنان دا. ناهێتە ڤەشارتن هەتا نها عەشیرەتێ باندۆرا خوەیا گرنگ د جڤاكا مەدا هەیە، ڤێ باندۆرێ‌ هەردو ئالیێن ئەرێنی و نەرێنی هەنە. د هەلبژارتنان دا هەر حزبەك و ئالییەك د خەما وێ چەندێ دا بوو مفا ژ ئالیێ ئەرێنی وەرگریت و پترییا دەنگان ب وێ رێكێ دەستڤەبینیت. ئەنجام ژی ل دووڤ وێ ئاراستەیێ هاتن و ئەڤ ئاراستەیە د بیتە هێزەك بۆ ئالیێ سەركەفتیێ ئێكێ د هەلبژارتنان دا كو ئارمانجێن خوەیێن گشتی دەستڤەبینیت.‌ بەلێ مخابن ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ژ هەلبژارتنەكێ بۆ یا دی پتر یێ جهێ خوە دكەت، ئەڤ هەلبژارتنە ب داویهاتن، یێ بۆ چارسالێن پاشتر بەرهەڤییان دكەت، ب ڤی رەنگی سال ل دووڤ سالێ هزرا عەشیرەتی پتر یا بەلاڤە دبیت و یا جهێ هزرا نەتەوەیی و وەلاتینیێ دگریت و ژێیاتی بۆ عەشیرەتێ یا گەفان ل ژێیاتیێ بۆ وەلاتی دگریت.
د هەوا هەلبژارتنان دا ب ئاشكرا رویسپیێن هندەك عەشیرەتان دگۆت: دڤێت بەربژارێ مە سەربكەڤیت، سەركەتنا فلان بەربژاری/ بەربژارێ سەركەتنا عەشیرەتێ یە، سەرنەكەفتنا وی/ وێ شكەستنا عەشیرەتێیە، رەوشەنبیرییەكا وەسا بەلاڤەدكر ئەگەر كەسەك دەنگێ خوە بدەتە بەربژارەكێ خۆدان شیانێ بێ لایەن یان ژ عەشیرەتەكا دی ئەڤە دێ گونەهەكێ كەت. ڤەرێژا ڤێ چەندێ ژی ئەوە: كەسەك ژ عەشیرەتێن بچویك ‌دەرناكەڤیت، چەندێ خۆدان شیان و رەوشەنبیر و ئەزموون بیت ئەگەر عەشیرەتەك مەزن ل پشت نەبیت دەرناكەڤیت، هۆسا مەرجێ سەرەكیێ بەربژاری كو: خۆدان شیان، رەوشەنبیر و لۆژیك و زمانزان بیت نەما مەرجێ سەرەكی دێ پشتا عەشیرەتێ بیت.
پشتی راگەهاندنا ئەنجامان ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ڤە پتر خوە دیاركر: یێن بەربژارێن وان نەدەركەفتین جادەگرتن، هاتنوچوونا وەلاتییان ئاستەنگكر، ترومبێلێن رەسمی سۆتن، بەربارانكرن و سۆتنا تایەرە و سەلكێن گلێشی و هەرتشتەكێ كەتییە بەردەستان ئەنجامدا، تنێ ژبەركو بەربژارێ وان نەدەركەتییە. ئەگەر كەسێن خێرخواز ژ مەزنە بەرپرسان د هەوارێ نەچووبان و خەم ژێ نەخواربا، پێشبینی دهاتەكرن رەوش خرابتربا. ل ڤێرێ چ گومان تێدا نینە كەسێن خۆنیشادەر و هاتینەسەرجادەیان و كارێن نەرێنی كرین كەسێن دیتر ل پشتا وان هەنە، هەر ئەو كەسێن ب بەرچاڤكەكا بەرتەنگا عەشیرەتی هاندانا وان دكر دەنگی بدەنە فلانی هەر وان ژی هاندانا وان كرییە بۆ ڤان رەنگە كریاران. پرسیار ل ڤێرێ ئەوە دەمێ كەسەك خوە بەربژاردكەت یان رویسپیێ عەشیرەتەكێ یان ئالییەك پشتەڤانیێ لێ دكەت مەرجەك هەیە دڤێت سەركەڤیت یان گرەنتییەك ژ ئالیێ پەیوەندی ب پرۆسەیا هەلبژارتنانڤە هەی وەرگرتییە كو دێ دەركەڤیت..؟ د پرۆسەیێ دا دەركەتن و نە دەركەتن هەنە، هەردو ژی باهرا بەربژێرانە و هەرئێك دێ بەرۆكا هندەكان گریت، بەربژێر دڤێت د بەرهەڤبن بۆ هەردووان، بەلێ ئەگەر ئالیێ نەرێنیێ عەشیرەتیێ ڤێ چەندێ قەبوولنەكەت، وی دەمی د ڤێت هەرهەموو ئالی و كەسێن پەیوەندیدار پێشبینیێ بكەن دێ نەرێنیێن عەشیرەتیێ بنە بارگرانییەك مەزن ب ساناهی نەهێنە كۆنترۆلكرن.
دێ مژارا خوە ب بیرهاتنەكێ ئینم سالا 1980 دەستەلاتێ بەعسییان بریارا هەلبژارتنێن جڤاتا نیشتیمانییا ئیراقێ دا، ناهێتە ڤەشارتن دڤیا ئەنجام وەسا باتە وەك رژێمێ دڤیان، نە حزبێن ئۆپۆزیسیۆن هەبوون و نەژی كەسەك دشیا دژایەتییەكا ئاشكرا یا دەستەلاتی بكەت، زێدەتر بناڤدا ناچین، دێ هێینە بیرهاتنێ: وێ سالێ دهۆكێ تنێ پێنج ئەندام بۆ جڤاتا ناڤبری هەبوون، نڤیسكاری رەحمەتی سالح عەلی گولی ئێك ژ بەربژاران بوو، كەسەك ژ مالباتەكا هەژار، نڤیسكار رەوشەنبیر خودان هەستا نەتەوەیی بوو، د بەرنامەیێ وی یێ هەلبژارتناندا ژی هەستا وی یا نەتەوەیی و هندەك ئارمانجێن وەلاتینی بەرچاڤدبوون، هەرچەندە رەنگە رێگرییەك ل بەلاڤبوونا بەرنامەیێ وی یێ هەلبژارتنان هاتەكرن و ئاستەنگ بەرامبەری هەوا وی هاتنەچێكرن، بەلێ د ئەنجامدا سالح عەلی گولی تەمەت هەرچار بەربژارین دی كو هەرئێك ژ وان پشتگەرمێ عەشیرەتەكێ بوو دەنگ ئینان و سەركەفتنا وی دەنگڤەدا. نهێنییا سەركەتنا سالح عەلی گولی د وێ چەندێ دا بوو كو ل دووڤ ئاست و شیانێن وی دەمی وی دەربڕین ژ دۆزەكێ دكر كو دۆزا نەتەوەیی بوو، نە تنێ پشتگەرمێ عەشیرەتەكێ بوو، بەلێ دەنگ ژ هەموو باژێر و عەشیرەت و پێكهات و ئایینێن سنوورێ پارێزگەهێ ئینان.

د رێورەسمێن دەسپێكرنا پرۆژەیێ كەمەرا كەسكا هەولێرا پایتەختدا، بەرێز مەسرور بارزانی سەرۆكوەزیرێن هەرێما كوردستانێ و جێگرێ سەرۆكێ پارتی ب شیرەتەكا زانایێ ناڤدارێ جیهانا ئیسلامی مەولانا جەلالەدینێ رۆمی دەمێ دبێژیت: گول ل بەر بارانێ شین دبن نە ل بەر دەنگێ ئەور و بریسییان دەست ب چاندنا ئێكەمین نەمام (شتل) ژ پرۆژەیێ چاندنا چەند ملیون نەمان بۆ شینكرنا كەمەرا هەولێرێ كر.
شیرەتەكا بهادارە، باران ئارامییە و ئەور و برسیی پرانییا دەمان بەروڤاژی ئارامیێنە، كەسەكێ ئارام و مفا ژ شیرەتان وەردگریت و ل بەر رۆناهییا ئەزموون و شیرەتێن ناڤدارێن دیرۆكێ كاروانێ خوە ددەتە رێ، ب ڤێ شیرەتێ ئێكەمین نەمام د پرۆژەیێ چاندنا ب ملیۆنان نەماندا چاند، پشتگەرم ب خۆدێ و كەلتوورێ مالباتا خوە و خەلكێ كوردستانێ كاروانێ ئاڤەدانی و پێشڤەبرنێ یێ ددەتە رێ.
ب درێژییا دیرۆكێ هەر وەلاتەكێ بەرەف پێش چووبیت، هەر شارستانییەكا هاتبیتە ئاڤاكرن د سەقایەكێ ئارام و تەنادا و ب شیانێن كەسەكێ ئارام و تەنا هاتییەئاڤاكرن، ب ئارامی بەرێ بنیاتیێ هەر پێشكەتنەكێ هاتیەدانان و د سەقایەكێ تەنادا گەهشتییە ئارمانجێ خوە و خەلكەكی بەرێ وی خوارییە و ل ژێر سیبەرا وی ڤەحەویانە و پێنگاڤێن دوورتر بەرەف پێشكەتنێن مەزنتر ‌هاڤێتینە. كەسەك نەشێت تنێ نموونەیەكێ ژ دیرۆكێ بینیت وەلاتەك، باژێرەك،‌ گوندەك د نەئارامیێدا پێشكەتبیت، ب قێری و قیژییان ب گەف و حنگە حنگ و گرمە گرمێ، ب جڤین و كرێتی و زمانرەشییان پێنگاڤەكێ بەر ب پێش چووبیت.
بەرێز سەرۆكوەزیرێن هەرێمێ ب ئارامی دەست ب كارێ كابینەیا خوە كریە، ب ئارامی بەرسڤا هەرنەرازیبوونەكێ و دژایەتییەكێ دایە و شیایە د دژوارترین كاودانێن ئابووریێن حكومەتا هەرێمێدا مەزنترین پرۆژەیان ئەنجامبدەت، شیایە وەلاتەكێ پڕی جادە و رێكێن هاتنوچوونێ ب پێشكەتیترین ئەندازەیێن هەڤچەرخ ئاڤاكەت، شیایە نووترین شێوازێن چاندنێ بینتە د ڤی وەلاتی دا و پێشكەتیترین كارگەهێن بەرهەمێن چاندنێ ل جهێن جودایێن كوردستانێ بێختە د خزمەتا وەلاتییان دا و مفا ژ كەرەستە و بەرهەمێن ناڤخۆیی وەرگریت و ببنە خێر و بێر بۆ تەڤایی وەلاتییان. شیایە خەونا دێرینا خەلكێ هەرێمێ بجهبینیت و پترییا هەرێمێ ببیتە خوەدیێ كارەبا 24 دەمژمێری و گەلەك پێڤەناچێت دێ هەموو هەرێمێ ڤەگریت، كورت و كرمانجی هەر ب ئارامی بێی كو خوه ب قێری و قیژیێن خەلكەكیڤە مژوولبكەت و گەفێن هندەكان كاروانێ وی ژ رێكێ گیرووكەن یێ بەرەف پێش دچیت و سەركەتنان دەستڤەدئینیت و وەلاتی دگەهینتە ئاستەكێ شارستانی خۆیی و بیانی پەسنا سەركەتنێن وی دكەن. تنێ كتەكا كێم هەنە یێ بەرێ رۆژێ ب بیژینگێ دگرن سەخمەرات بەرژەوەندیێن خۆیێن بەرتەنگ یان بەرژەوەندیێن خەلكەكێ بیانیێ نەیار ل هندەك دەڤەران یێ رێگریێ ل پێشڤەچوونێ دكەن و یێ دبنە ئاستەنگ دڕێكا ئاڤاكرن و پێشڤە برنا وان دەڤەران‌.
ب كورتی پێنگاڤێن مەسرور بارزانی د ئارامن، ب تەناهی یێ بەر ب پێشڤەدچن، ئەڤ پێشچوونە ژی یا پارتی دیموكراتی كوردستانە، یا تەڤایی كوردستانییان یا لیستا 275 بەربژارێن دلسوزێن وێنە، لیستەك خودانی ڤان پێشەنگان بیت دێ بەرەف سەركەتنا پتر ژ ملیون دەنگان چیت.