ل رۆژا 24/12/2025 خۆلا( 17) یا گەلەریا دهۆک چەندین نیگارکێشێن کوردستانێ ب کەڤالێن جودا بەشداربوون، ئێک ژ کەڤالان ب قەبارێ 70*80cm) – رەنگێ رۆنی ( ژ کارێ هۆنەرمەند (ساکار فاروق – سلێمانیێ) بوو،

ژن:
کەڤال ڤەگێڕانا چیرۆکا ناسنامە و بیردانک و ئێشا ژ بابکالان درێژیپێدایە، نیگارکێشێ کەڤال ب هێمایێن دوژدان و رەوشەنبیرییا کوردی دا داگرتییە، دهۆندر کەساتییا ئێکانە کو ژنەکە و سێڤەکا سۆر د دەست دایە، ئەو سێڤ دیاردکەت وەکو هێمایێ ژیان و پێتبوونێ سێڤا سۆر دناڤ رەنگێن سار دا هێمایێ ئێمانەتەکێ بهادار و بیرهاتنەک خۆشتڤییە، بزاڤێ دکەت دکاودانێن دژوار دا بپارێزیت ، ددیمەنی دا رەوشا سێڤێ نە ژبۆ خوارنێیە، بەلکو رەوشا زانینا مەزنە! روویێن چاڤنقاندی هایدانێ ب رەوشا نەبوون یان رادەستبوونێ ددەت، ئەڤە هەڤدژە دگەل ژنا ب خەم و هشیارا چاڤ ڤەکری، دێمێ ژنا بنەرەتی و جلکێن وێ لبەر رۆناهیێ مەهوەشەک پیرۆزیێ پێبەخشییە، روونشتنا وێ هایدانێ ب تێهزین و حێبەتیبوونێ ددەت، ددەمەکی دا دێمێن چاڤنوقاندی لبەر سها بنەفشی و کەزوانی رووبەرێ دناڤبەرا هش و نە‌هشیییە،، دهەنبەر دا دێمێ چوار ژنانە دپەروازەکی بازنەیی دا، وەکو دەرازینکا دەمی کو ئاماژەیە بۆ بیردانکا کومەکییا ژنێن کورد، چاڤێن گرتی ئەوێن ئاماژەدکەن درێژە سالێن ئازار، ژ دەستدان، کەلەکەبوونا ئێش و ژانان د چاڤەرێبوونا خۆشتڤیێن رێکا ڤەگەڕیانێ ونداکری، یان لێ هاتییە گرتن و بڕین، ژن ل دێمێن وان وەک دایک و داپیر و خووشک دنێریت، کو رەنگڤەدان و درێژەپێدانا ئەوانە.

سێڤ:
سێڤێ دئاشۆپە و فەرهەنگا کوردی دا جهەکێ گرنگ و بەرفرەهـ و ئەفسانەیی گرتییە، ئەو نەتنێ مێوەیە، بەلکو ئەو هێمایێ دلداری و هەلبژاردنا هەڤکویڤ و هەڤژینییە و بەرێ سێهربەندێ ئاڤزبوونێیە، پشتی سێڤ خوارنێ مەم و مەجرووم بیێ دایباب گۆهنێلیێ بکەن.. ئەو دبن، کچا میری سێڤێ ل سینگێ شاسوارێ بەهلەڤان ددەت، وەکو زاڤایێ هەلبژارتی! وەکو لژێر:
سێڤ و هه‌لبژارتنا هه‌ڤكویفی:
{دناڤ باژێری دا جهه‌ك وەک مەیدان دهێته‌ دەستنیشانکرن، دا خه‌لك لێ کومببن، داوه‌ت و كه‌یفێ دكه‌ن، كۆڕ یان كچێن حاكم و میران بۆ خۆ به‌رێخۆددا‌نه‌ هه‌ڤكویفه‌كی، هه‌ر وه‌ك دئه‌فسانه‌یا (نۆژه‌) دا هاتی: ((رۆژا پاشتر هندی كچ دباژێری دا هه‌ین حاكمی كۆمكرن، حاكم و هه‌رسێ كۆڕێت خوه‌ ل گه‌ل هه‌ردوو وه‌زیرا چوونه‌ سه‌ربانه‌كی هنداڤ خه‌لكێ باژیڕی و حاكمی هه‌ر كۆڕه‌كێ خوه‌ سێڤه‌ك دا ڤێ و گۆت: دێ بۆ خوه‌ به‌رێخوه‌ بده‌ن كچكێت باژێری، هه‌چیا هه‌وه‌ ڤیا و دلێ هه‌وه‌ كه‌تێ، سێڤا خوه‌ تێوه‌ركه‌ن و ب سینگێ وێ داده‌ن))

سێڤ و دوو گیانییا ژنێ:
ده‌روێشه‌كی ده‌ستێ خۆ هاڤێته‌ جانتا خۆ سێڤه‌كا سۆر ئینا ده‌رێ، گۆته‌ حاكمی: ئه‌زبه‌نی ئه‌ڤ شه‌ڤه‌ وه‌ختێ دچییه‌ ده‌ڤ نڤینا ژنا خۆ، ڤێ سێڤێ بكه‌ دوو كه‌ر، كه‌ره‌كی بخۆ‌، بلا ژنا ته‌ژی كه‌ری دی بخۆت… دئه‌فسانه‌یا (ستێرنیاس و مێرخاس و رێناس)ی دا سێڤ بۆ دوو گیانییێ دهێته‌ بكارئینان.

سێڤ و ده‌رمان:
(سێڤ) ده‌رمانێ نه‌ساخییا دئه‌فسانه‌یا (عه‌لییێ شڤان و سه‌یێ ره‌ش) دا، ده‌لال دبێژیت (كو سێڤ ده‌رمانه‌ بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ نه‌ساخبیت)، دچیڤانۆكا (سێڤا داخوازێ) دا كو هه‌ر ژ ناڤێ وێ دیاره‌ (سێڤا داخوازێ) ده‌رمانه‌.

سێڤ و گه‌نجاتی:
دناڤ ئه‌فسانه‌ و چیڤانۆكێن كوردی دا، سێڤ وه‌ك ئالاڤه‌ك جادوویی بۆ زڤڕاندنا مرۆڤی ژ پیراتییێ بۆ گه‌نجاتییێ هاتییه‌ بكارئینان، داكو به‌رده‌وامییێ ب ژیانێ بده‌ت. دئێك ژ چیڤانۆكێن كو ب ناڤێ (سێڤا سۆر) دا هاتییه‌ ناڤكرن}.(1) رەنگێ گەرم ( سێڤا سۆر) درووبەرەکێ سار دا (شینێ گەزوانی) کرییە خالا سەنگەرەیێ، کو گرتنا ژنێ بۆ سێڤێ هایدانێ ب پێشبینییەک نێزیک ددەت.

رەنگ:
رەنگێن نیگارکێشێ هەلبژارتین بیرا بینەری ل رەنگێ چیا ل دەمێ هنگۆری دئینیت، شینی بنەفشی و گەزوانی دەربڕینە ژ خەمەکا ب رەنگێ پیرەپایزۆکا،» دروانگەها دەروونناسی دا شیانا گۆنجاندنێ دناڤبەرا هش و دلینیێ، هزر و چالاکیێ دا هەیە و هایدانبەخشا ڤیانێیە». (2)
جوداهییەک ژیرانە دناڤبەرا رەنگێن سار دا هەیە، ئەڤ جیاوازییە خالا سەنگەرەیە بۆ پاشخانە و دێمێن خەمگین و رەنگێن گەرمێن روویێ ژنێ و سۆرە سێڤی، کو راستەوخۆ چاڤێ بینەری بۆ ژنێ رادکێشیت، پرچا بەردای ب سەر کراسێ سپیدا بەردەوامیێ ددەت، بۆ ڤەکرنا کودێن جوانکارییا کەڤالی و شرۆڤەکرنا زمانێ بینڕای، وەکو بینەرەک فەرە رۆناهیێ بدەینە لایەنێن هێز و سستیێ:

جوانکاری و هێماگەری:
کەڤال ب هێماگەری و دەربڕینکەریێ شێلایە، بۆ ڤەگۆهاستنا رەوشا هەست و هشێ وێ ژنا ئامادە و ژنێن دناڤ پەروازێ بازنەیی دا، جوداکرنە دناڤبەرا خۆیەتییا ژنێ و سیبەرێ دا، هایددەت ب فرەکەساتیێ، ئانکو ئەو گیانێن دیردانکا هشێ ژنا نها دانە.

پۆختە:
کەڤال کارەکێ دلینیێ ناوازەیە بۆ ژنا کورد ئەوا دمیراتێ خۆیێ دەروونی دا خەندقی، ئەوا دوور ل ڤالاهیێ نە ل ژنان دنێریت، دەربڕین ژ مێژوویەکا درێژا قوربانیدانێ و پرچا وێ یا بەردای سیلاڤەکە ژ تالە سەرهاتییان، ب دیتنا کوردی ژن پارێزەر و پاسەوانا بیردانکا نەتەوەییە، (مێر پشتە و ژن هەر تشتە (3) کەڤال بەرجەستەکرنا ڤێ گۆتنێیە، سەرباری دێمێن خەمگین لێ هەر ژنا ل پێشیێ خۆراکرە، گرتنا ئەوێ بۆ سێڤێ نیشانا بەردەوامیدانێیە، دیسان ژن ئێکە و دناڤ چارچۆڤەیێ پەروازی دا چوار ژنن! د شیاندایە بهێتە دیتن و راڤەکرن، کو رەنگڤەدانا وێنەیێ ژنا ئێکێ د خۆدیکێ را دبیتە چوار، ئەڤە مە ڤەدگەڕینیت هەڤکێشا (2+2=1) ە، ئانکو کوردستان ئەگەر ل سەر نەخشەیا سیاسی چوار پارچەکری بیت، لێ وەکو وەلات هەر ئێکە و ددل دایە! (4)
کەڤال کارەکێ هێماگەریێ سەر ب خواندندگەها هێماگەری دگەل دەربڕینکەریێە، کو نیگارکێش گرنگیێ ب ڤەگۆهاستنا ژیواری ناکەت هندی گرنگیێ ب رەوشا هەستەوەری و هزرێن فەلسەفییێن ل پشت دێمێن کەسان ددەت، کەڤال کارەکێ بینڕایێ بهێز و سەرکەفتییە دراکێشانا بینەری دا بۆ دەڤەرا تێهزرینا کوور، نیگارکێشێ … کەڤال کرییە دوو پشک یان دوو جیهان کو پەروازێ بازنەیێ ژێکجودادکەت، ئەو چوارچوڤە دبیت پەنچەر یان دەرازینکا هشی بیت، لایەک «ئەز» یا هشیار بچاڤێن ڤەکری تەماشەی دەرڤە دکەت، ل لایێ دی (دچارچوڤەی دا) «نەهش» دێمێن دوبارەکری ژ ژنا بنەرەتی هایدانێ ددەت ب کەساتیێن جودا دئێک خۆیەتی دا، دبیت نیشانا بەرەبابێن پێشین یان رەوشێن دەروونی بیت، ئەڤ «خەما گراڤی» بەرجەستەبوونا « ململانا ناسنامەیێ» یە، هەچکو ئەو راستیێن یێن دی نەبینن دزانیت.

رەخنە:
بابەتێ نشتەرگەریێ (Anayomy) وەک لاوازی یان نەپویتەپێدان دپتریا کەڤالێن پیشاندای دا دهێتە تێبینیکرن، نیگارکێش هەولددەن ب رەنگان و پڕکرنا رووبەرێ کانفاسی وێ لەکەیێ ڤەشێرین، لڤێرە سەرباری هێزا دلینییا کەڤالی، لێ لاوازییا لایەنێ نشتەگەری سستی پەیداکرییە، وەکو درێژییا ستویێ ژنێ، گرجییا ملان، لەپی ل سەر زەندکێ و تبلێن سێڤ گرتی، جورە هشکییەک دایە لەشی.
* دیسان وندابوونا سیبەرێ و نەدیاربوونا کوریژکێن کراسی..کو نیڤا ژێری ژ کەڤالی خاڤ هێلایە وەکو رووبەرەکێ نەتمامکری، تنێ لەوەندی و ئێلەکی ناسنامەکا کوردی دایە کەڤالی.
* روویێن هەر چوار ژنان هەمان چاڤنوقاندنە، هەبوونا هەر چوار روویان ل لایەکی و بهەمان دەربڕین، دشیان دابوو هەر روویەک درەوشەک جودا دا ل کوژییەکێ بایە، دا وەک دانەیەک دوبارەکری ب ئێک رووی بەرچاڤنەببانە.

ژێدەر:
جه‌میل محه‌مه‌د شێلازی، پانزده‌ ڤه‌كۆلینێن (فۆلكلۆری – ئه‌ده‌بی – دیرۆكی) یێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان. پەرتووک بەلاڤنەبوویە.
(الجز‌ء الثالث… اڵالوان ودلالاتها فی فن الرسم، 7 رجب 1447، http://alwaght.n.
(پەندا کوردی)
سیاسەتڤانێ کورد وسمان بایدەمیر

(مۆزیك ژ لایه‌كیڤه‌ ده‌لیڤه‌یا ره‌ڤینێ ژ ژیانێ و ژ لایێ دیڤه‌ كوورتر د ژیانێ بگه‌هی دده‌ت ته‌) (1)
«كه‌ساتییا زریابی هێژ هایدانبه‌خشه‌ بۆ هۆنه‌رمه‌ند و مۆزیكژه‌نان، ئه‌و نه‌تنێ هۆنه‌رمه‌نده‌كێ به‌هره‌مه‌ندبوو، ئه‌وی رێكه‌كا دووروده‌راز ژ بەغدا بەر ب ئەسانیا شه‌قاندییه‌ و، كه‌سێ هه‌ره‌ كاریگه‌ره‌ د مێژوویا مۆزیك و هۆنه‌ری دا»(2) دشێین خواندنگه‌ها مۆزیك و سترانێ، یان په‌یمانگه‌ها تایبه‌تمه‌ند ب رێسایێن مۆزیك و سترانگۆتنێ ئه‌وا زریابی دامه‌زراندی، ب خواندنگه‌ها زریابی ناڤبكه‌ین، ژبه‌ر ئه‌ڤان هۆكاران: هزرا دامه‌زراندنا خواندنگه‌هێ یا زریابی ب خۆ بوو، دیسان بنه‌مایێن تایبه‌ت ب وه‌رگرتنا خویندکاران، هه‌روه‌سا په‌یره‌وێن خواندنێ یێن تیوری و كرداری ئه‌وێن دهاتنه‌ خواندن ئەوی ب خۆ دانان، ئه‌و خواندنگه‌هـ ل ژێر سه‌رپه‌رشتییا وی بوو زێده‌باری كو كوڕ و كچ و هنده‌ك كه‌نیزه‌یێن وی پێكهاتێ ئێكێ یێ وێ خواندنگه‌ها هۆنه‌ری بوون، له‌ورا ئه‌ڤ خواندنگه‌هه‌ ژ هه‌ژی ناڤێ په‌یمانگه‌ها زریابی یا مۆزیك و سترانێیه‌.
(ئه‌ڤ خواندنگه‌هه‌ ب رزامه‌ندییا میرێ قورتوبه‌ بوو، ئه‌وێ پشته‌ڤانییا دارایی لێكری، رۆلێ ڤێ خواندنگه‌هێ نه‌تنێ ل ئه‌نده‌لوس بوو، به‌لكو ل هه‌می ئه‌ورۆپا كارتێكرن كر، كو گه‌له‌ك خویندكار ژ وه‌لاتێن دی په‌یوه‌ندی پێكر، رێك و شێوه‌یێ وه‌رگرتنا خویندكارێن به‌هره‌مه‌ند ل ڤێ خواندنگه‌هێ ل دویڤ مه‌رجێن تایبه‌تبوو، ئه‌وێن زریابی ب خۆ داناین و تانها ل هه‌می خواندنگه‌هێن مۆزیك، ستران، نیگار، زارڤه‌كرن… كار پێدهێته‌كرن، وه‌كو رێسایێن ئه‌زموونا كو ل په‌ی وێ خویندكار ل پەیمانگەهـ و ئەکادیمیێن هۆنەرێن جوان دهێنه‌ وه‌رگرتن، ئه‌ڤ هزره‌ زریابی ل سه‌ر خویندكارێن داخوازكه‌ر كو ل خواندنگه‌ها وی یا هۆنه‌ری بخوینن بجهئینایه‌، دا پێشوه‌خت به‌هره‌مه‌ندی و شیانێن وانا یێن هۆنه‌ری بزانیت، بۆ نموونه‌ د تاقیكرنا ده‌نگی دا، داخواز ژ پێشكێشكه‌ری دكر ب ده‌نگێ بلند گازیبكه‌ت و به‌ره‌به‌ره‌ ده‌نگێ خۆ بینیته‌ خوارێ، دا هێز و خۆشییا ده‌نگێ وی دیارببیت، وه‌كو گازیبكه‌ت ( ئااااااهـ) ئه‌گه‌ر ده‌نگ یێ زه‌لال و ب هێز و نه‌رم.. نه‌با، دا داخوازكه‌ری ره‌دكه‌تن و خویندكارێن ده‌ستپێكا دامه‌زراندنێ زارۆكێن زریابی بوون، ئه‌وژی: عه‌بدوللا، عه‌بدلره‌حمان، محه‌مه‌د و قاسم و هه‌ردوو كجێن وی عه‌لییه‌ و حه‌مدونه‌ بوون، ئه‌وێن پاشی بووینه‌ ده‌سته‌كا فێركرنێ، د گه‌ل وان دا ژماره‌كا كه‌نیزه‌یێن وی بوون، ژ وانا: موتعه‌، وه‌هنییه‌، مه‌سابیح و هنده‌ك كه‌نیزه‌یێن دی یێن وه‌زیر و ده‌ستهه‌لاتدارێن ئه‌نده‌لوسێ بوون، زێده‌باری ڤان هنده‌ك خویندكارێن دی ژ هه‌رێمێن دی و ب تایبه‌ت ژ ئه‌ورۆپا هاتن، «زریابی هژماره‌كا مه‌زنا خویندكاران هه‌بوو، ئه‌و ژ ئه‌سپانیا و فره‌نسا و ئه‌لـمانیا… هاتبوون، تاكو ل سالا (213مش) هژمارا وان گه‌هشتییه‌ (700) خویندكاران)(3).
«پشتی مرنا زریابی خواندنگه‌هـ به‌رده‌وامبوو، كوڕ و كچ و هنده‌ك كه‌نیزه‌یێن زریابی و ب ده‌هان خویندكار ژێ‌ ده‌رچووین، كو پاشی بوونه‌ مه‌زنه‌ مۆزیكژه‌ن و سترانبێژان ژی تێدا وانه‌ گۆتن»(4).
ژێدەر:
– ادوارد سعید
– محمد ناصر الـمولهی، صحیفه‌ العرب، 20 ئوكتوبه‌رێ 2020..
– فوزی خضر، زریاب عبقری النغم، مكتبە ومگبعە الغد، گ1، 1999، ص67 .
– هەمان ژێدەرێ پێشیێ، ص67 .

جڤاكێن پاشڤەمایی یێن رۆژهەلاتی ژ كەسێن د گۆتنێن خۆ دا دبێتووڕە (رووشووشتی) دپڕن، ب باوەرییەكا رەها بریارێن ڤەبڕ ددەن، دەنگێ وان هەرێ بلند و زڕە، لێ بێهنفرەهی ل گەل نەزانی د ئەوا دبێژیت دا، نەنیشانا لاوازیێ یە، چونكو ـ ب سادەیی ـ ئەو نەزانە؛ لێ ئەوێ خۆ ژ كەسانێن دی زاناتر دبینیت و وان گەمژەدكەت، جاران بێهنفرەهی دگەل ناهێتەكرن، چونكو سەرەدەرییا وان یا ئاشكرا یا رووشووشتییە، بێتووڕەیە (وقح)ە.
تایبەتمەندییا مەزن ل جڤاكێن داخستی، كو تێدا نەزانین وەك دەرگەهێ چاكیێ دهێتە هژمارتن، ئەوە كو ژمارەیا رووشووشتییان تێدا گەلەكە، چونكو ئەو هێرشەكا پێشوەخت ل سەر هەر كەسێك دكەن و وەك دوژمنێ خۆ دهژمێرن، هەر جهەكێ لێبن و بچنێ، پێویستە ب تەمامی و زوی ئاشكرابن، چونكو هێرشا وان یا دەمكی ب تایبەت د بابەتێن دینی و سیاسی دا، نەنیشانا ئازایەتیێ یە، د دینی دا دێ بێژیت: (پەرتووكا پیرۆز یان پێخەمبەری گۆت) درامیاریێ دا (تو دژی سەرۆكی)! بەلكو د ئێك دەم دا پەیڤینا وان نیشانا كین، لاوازی و ترسێ یە، رووشووشتی لێبۆرینا وی قەبوول نابیت، چونكو رووشووشتی زێدەگاڤی و ئازاردانە، ئەوێ لێبۆرینا وی یا پەسەند، ئەوەیە یێ كو ب شاشی و بێ نیازەكا خراب رووددەت.
د ناڤبەرا دز و رووشووشتی دا پەیوەندییەك هەیە، ئەو ژی ئەوەیە كو دز تەنێ د دەمێ تو یێ مژویل یان ب دزیڤە دزیێ دكەت، لێ رووشووشتی نە تەنێ دزیێ دكەت، بەلكو تە ب لاوازی دبینیت و كێمبوونێ دهژمێریت.دیارە كو رووشووشتی نە تشتەكێ زكماكی یە، دەستپێك ژ پەروەردەیا خێزانێ و ددویڤ دا كۆمەلگەهە دهیت، كەس هەنە چاڤدێریێ لێدكەن و بەرەپێدانێ ددەنێ، ئەگەر رووشووشتی ئازایەتی بیت، ئەو خراپی ب خۆ ژی دبیتە ئازایەتی، جیاوازی دناڤبەرا وان دا ئەوە كو خراپی ژ خودانێ خۆ بەرانبەر یێن دی دەردكەڤیت، لێ رووشووشتی ژ دەرڤە بۆ “ئامانجەكا دیاریكری” دچیت، جاران ژی رووشووشتی و خراپی دگەهنەئێك.
د زمانێ كوردی دا، كو زمانێ دایكا منە، رووشووشتی “rûşuştin” دهێتە گۆتن، ئەڤ پەیڤە پێكهاتییە ژ دو پشكان: “rû” ب رامانا «روو/دیم»، و “şuştin” ب رامانا «شووشتن»، و ب شێوەیەك دی “şuştî” ئانكو «شووشتی». پڕسیار ئەڤەیە: پەیوەندییا رووشووشتی چییە لگەل روو و شۆشتن یان شووشتی؟ تشتەك هەیە كو هێشتا چاڤەڕێی ناڤكرن و دەركەفتنا ناڤەرۆكا وێیە، رووشووشتی ئەو روویێ پێ دەردكەڤیت، كو ب رووتی دیاردبیت.
وەرگرتن ب دەستكاری ژ گۆتارا (برەهیم مەحمود ـ «سایتێ انگولوجیا»5ی نەورۆزێ/25 ئادارێ 2026).

کەڤال هۆنەرمەند (دژوار عیسا زێوەیی) کو هاتییە نیگارکرن ب رەنگێن روونی ل سەر کانڤاسی ب قەبارەیێ 80= 80 سم، ژ دتینا ئێکێ خۆیادبیت كو تابلو نزیکی دەربڕینکەرا رووتگەری* (Abstract Expressionism- التعبیریە التجریدیە)یە، چنکو ئەو متمانەیێ ل سەر فورمێن نەدیارێن ڤەکری بۆ راڤەکرنێ دکەت، دیسان لێدانێن رەنەکی دئازادن دگەل بکارئینانا رەنگێن بهێز و هەڤدژ وەکو شینێ تاری و سۆر و زەری بۆ دەربڕینێ ژ هەستێن گشتی، ئەڤە ژ ساخلەتێن دەربڕینکەرا رووتگەرییە، دگەل هندەک ئاماژەیان کو دیمەنێ بینڕای باژێرە، دبیت کەڤال دیمەنێ/ خرڤەبوونەکێ یان شەقامەک بیت ب شەڤ/ لی نیشاندان نەیا رۆهنە.
هێماگەری: تابلو هێمایێن راستەوخۆ و زلال نادەت بینەری‌، بەلکو متمانەیێ ل سەر هایدانێن بینرایی یێن ڤه‌كری دکەت، د گەلدا دشێین هندەک هێماگەریێ ببیبین‌. وەکو سها مرۆڤان، ئەو مینا کەسێن کومڤەڤەبووی یان رێبوارن، لی ب تمامی دیاردکەن، دیسان دبیت هێمابیت بۆ مرۆڤی هەڤچەرخ کو ناسنامەیا تاکی د ناڤ کومێدا دحەلیێت، هێماگەری نەیا چەسپایە لێ د کەڤالیدا بیاڤەک ڤەکری بۆ بینەری هێلایە دا ل دویڤ هەستێن خۆ راڤەبکەت، کلیلا هێماگەرییا کەڤالی د تێهزرینێ دایە، کا بینەر هەست ب ئارامی یان زڤێریێ دکەت، «د هۆنەرێ رووتگەریدا بیاڤەک باش و هەمەرەنگییەک مەزن د دەربڕینێدا بەردەست دکەت، ڤێچا دبیت گەلەک هۆنەرمەند ب تەرزێن جودا ئەنجامبدەن»**

جوانکاری:
رەنگێن تارییێن شین و رەش ل سەر پاشخانەیێ دزالن، ئەو هایدانێ ب نەدیاری و نیگەرانیێ ددەن.
– پنیێن سپی و زەر وەکو رۆناهیێن باژێرینە، دبیت ئاماژەبن بۆ هیڤیێ ل ناڤ تاریێ یان هەرەبۆشییا د ژیانا باژێدا.
– چ سنۆرێن دەستنیشانکری د ناڤبەرا تۆخماندا نینە، ئەو تێکهەلکێشانا د شێواندا رەنگڤەدانا بەرەللایی و ئالۆزییا ژیانێیە، نامۆیی و چاڤەرێبوون، یان تێکەلبوونا هەست و بیرهاتنان. جوانکاری نە د هووریێن کەڤالیدایە، بەلکو د هایدان و هەستکرنێدایە، چنکو نەرۆهنییا هوورییان بیاڤەک بەرفرەهتر ددەتە ئاشۆپەکرنێ.
جوانکارییا کەڤالی ل سەر شلەژانییا د ناڤبەرا رۆناهی و تاریێ، ئاشکرایی و نەدیاری، بێدەنکی و لڤینێیە، ئەڤە بۆ راڤەکرنێ راکێش و ڤەکری دکەت ل شوینا راستەوخۆیێ.
رەنگ:
کەڤال متمانەیێ ل سەر دژبەرییا د ناڤبەرا رەنگاندا دکەت، / شین و رەش/ و پنیێن کەش/سۆر و زەر/ ئەڤ هەڤدژییە درامایەکا بینڕای د ئافرینیت و راستەوخۆ چاڤێ بینەری رادکێشیتە دەڤەرا رۆناهیێ و ئەڤە بنەمایەکێ سەرەکییە د کارێن دەربڕینکەریدا، دوبارەبوونا پنیێن سهـ و رەنگان شێوەیەکێ سەلیقێ وەکو لڤینا هەلامەتا ل باژێری دئافرینیت.

کوما گوندان= باژێر:
ژ دیتنا دەرەکییا کەڤال هایدانێ ب شەقامەک گشتی یان تاخەکێ مللی ل باژێرەکی ددەت، هەچکو نیگارکێش دئێک نیگار دا تێگەهێ دناڤبەرا باژێر و باژێریبوونێ دا بۆ بینەری پیشانددەت، باژێر وەکو گەلەک خانی، فەرمانگەهـ و دەزگەهێن خزمەتگۆزاری، لێ بێی هەبوونا باژێریبوونێ (شارستانییەت) ب تێگەهێ خۆیێ زانیاری وەکو هش و سەرەدەری، ب کورتی دبێژیت باژێرێ مە گوندەک مەزنە، ژ چەند گوندان پێکدهێت، ئەم باژێرینە ئانکو ل باژێری دژین، لێ باژێریبوونا جڤاکی و رەوشەنبیری مە نینە!
تەلارساز و پلاندانەر (المعماری والعمرانی) وینستون تچرچل دبیژیت» ئەم جهان چێدکەین و پشتی ئاڤاکرنا وان ڤێچا ئەو مە چێدکەن»***
العمرانی المعماری ونیستن تشرشل: «نحن نصنع اڵاماكن، وبعد بنائها تصنعنا هی»

تێبینی و رەخنە:
کار ژ خالێن سستیێ ڤالا نینە، ئەگەر ب چاڤێ رەخنەیێ تەماشە بکەینێ:
1- زێدە نەدیاری هەیە، چنکو هایدانا دیمەنی (باژێر، کەساتی) یا ڤەبڕی نینە، لەو بینەر دتێگەهشتنێ دا وەک کەڤالەک رووتگەری یان دیمەنەک ژیواری یێ دوودلە.
2- سەرباری هەبوونا پنیێن رۆهن لێ چاڤێ بینەری دلیڤینێ دادمینیت، ئەڤە کارتێکرنێ کێمدکەت.
3- ژبەر نێزیکبوونا شینێ و رەشی سها مرۆڤان گەلەک تاری دیاردکەت، ئەڤە هێزا دەربڕینکرنێ کێمدکەت.

* (نەژیواری ب شێوەیەک هوور) غیر واقعی بشکل دقیق.
** إنسانیه‌ الفن التجریدی .. ماییر شابیر، ترجمه‌: محمد خصیف، مجله‌ الرافد https://arrafid.ae/Article-Preview?I=Lwj4LAbbq8w%3D
*** العماره‌ والفن.. كیف ارتبطت المدینه‌ بروح الإنسان وجسده؟ محمد طنطاوی، المصدر: الجزیره‌، 17/7/2017.

ئێك ژ بابتێن هەرە ئازرێنەر ژێیاتییە بۆ كومێ (وەلات، زمان، دین، دەڤەر، هۆز، پارت.. هەتا رێكخراوێن پیشەیی و جەماوەری) ژێیاتی نەهەما بەلگەنامەیەكە ب ناڤێ كەسی، بەلكو خوینە ددەماران دا دگەڕیێت و دوژدانێ دا دژیت، ژێیاتی ئەگەر دخێزانێ دا ب چیرۆك و سروودێن دایكان پەیدادببیت، ل خواندنگەهێ ب فێركرنا جوگرافی و مێژوویێ دجەسپیت، دجڤاكی دا ب پشكداریێ د هەلكەفتان دا گەشەیێ دكەت و هەست ب دادپەروەری، یەكسانی و دەرفەتێن یەكسان بهێزدكەڤیت، سەركێشێ ڤێ كردارێ ژی نموونەیێ دلسۆزە ژ دایباب و ماموستا و رێبەران، لێ بۆچی هەست ب ژێیاتیێ ل دەڤ تاكێ رۆژهەلاتی بگشتی و كورد بتایبەتی یا لاوازە!؟
ل دەڤ مە كوردان قۆناغا تەندروست بۆ گەشەیا ژێیاتیێ زارۆكینییە، ئەوا ل سەر دەستێ دایكان دهێتە پەیرەوكرن، مخابن قۆناغێن خواندنێ كوڕستانا ژێیاتیێ یە، چنكو پتریا ماموستا ژێیاتییا نەتەوەیێ ل دەڤ لاوازترە ژ یا نیشتیمانێ داگیركەر (ترك، ئیران. ئیراق، سوریێ) هەلبەت ئەڤە ژئ بناڤێ دینی دهێتەكرن، چنكو هزرا ئیسلامی ب ئەرەبییە و ئوسمانیەتێ گرێدایە، لەورا هەر تشتێ دگەل بەرژەوەندا ئەرەب و تركی دانەبیت، مخابن ب دژی دینی ددەنە نیاسین، چنكو تا نها جوداهییەكا تمام دناڤبەرا نەتەوە ودین دا ناكەین، (نامەیا شێخ عوبەیدوللایێ نەهری ١٨٨٠ بو كونسولێ بریتانی مللەتێ كورد مللەتەكێ جودایە) !
لەورا دێ ڤێ كورتبینیێ د نموونەیا (سەلاح عومەر ئەلعەلی) ئەندامێ حزبا بەعسا ژناڤچووی و نوینەرێ هەردەمیێ ئیراقێ ل ئێكەتییا گەلان ئینم، دبێژیت: ل كوپیتكا دەولەتێن بێلایەن(عدم الانحیاز) ل ئەیلولا ١٩٧٩ێ ئەوا ل كوبا هاتییە بەستن، سەدام حسێن ل ئێكەم دەركەفتنا خۆ وەك سەرۆك كۆمار بەرهەڤبوو، كو ئامادەكاریێن شەرێ ئیرانی دكرن، ل دور شەری لگەل ئیرانێ ژ من پرسی، من دانوستاندن ب چێتر ژ شەری زانی، ئینا گۆتە من تو چ ژ سیاسەتێ نزانیّ
یاگرنگ بۆ بابەتێ مە (سەلاح) دبێژیت و دوپاتدكەت كو ب هەلكەفت یان دژی هەر هزرەكێ یان كاودانێن خۆمالی.. ببومە نیشتیمانپەروەر، لێ من هەست ب نیشتیمانپەروەریێ نەدكر، تاكو ژ ئیراقێ دەركەفتیم و من خەلك و دەستەیێن دبلوماسی دیتین، ئەوێن ل جهەكی كومدبن رووبەرێ وی جهی نەپتر ژ نیڤ كیلومەترا چوارگوشە، چاوا ئەو هەڤڕكی و شەری بو بەرژەوەندیێن خۆ دكەن، هینگێ ئەز تێگەهشتم پێدڤییە چاوا نیشتیمانپەروەربم.
تاكی كورد ژی تاكو پێدڤی ژیارا رۆژانە ل گەل جڤاكی داگیركەرنەبیت، ژێیاتییا وی دی وەكو یا سەلاحی بیت!
سەلاح عومەر ئەلعەلی، دیدار كەنالێ (ئەلجەزیرە) بەرنامەیێ (شاهد علی العصر) ئە‌حمەد مەنسور.

روودانەك مێژوویی یا ناڤدار و ژ سەردەمێ‌ مە نێزیكە، كو كاراكتەرێ وێ ژ مالباتا (ئوسكوبارێ‌) یە،‌ ژ گۆندێ‌ كوكانێ‌ یا سە‌ر ب دەڤە‌را ئە‌فرینێڤە‌ ل باكورێ‌ حە‌لەبێ‌، كو تا نها ژ لایێ كارگێریڤە ئەفرین دەڤەردارییەكە سەر ب پارێزگەها حەلەبێڤە، كا چاوا پشتی كوشتنا وی بۆ سەركردە‌یێ‌ لە‌شكرێ‌ فرە‌نسی ل مسری ل رۆژا 14ی خزیرانا 1800، ئاشۆپە‌گە‌ڕییا جڤاكی و تێكدانێ‌ رۆلێ خۆ گێڕایە و مە كوردان بێی دویڤچوون و تویژاندن باوەركریە‌! ئە‌ڤە دو بۆچوونێن هە‌ڤدژ، یا ئێكێ‌ نڤێسە‌ر (خیرالدین الاسدی 1899- 1971) د (موسوعە‌ حلب الـمقارنە‌) دا دیاردكە‌ت، كو (سلێمانی حەلە‌بی) ئە‌و گەنجە‌كێ‌ سە‌رگە‌رم و نە‌زانە‌ ژ مالباتا (ونس) ژ تاخێ‌ (مستدامیە‌) و خانیێ‌ وان هێژ مایە‌، ئە‌وی پشتی ژنبابا خۆ كوشتی ژ سزایێ‌ مرنێ‌ ترسیا، ئینا شێخە‌كی شیرە‌تكر و گۆتێ‌ گاورە‌كی بگۆژە دا خۆدێ‌ ل تە ببۆریت! كو وی دە‌می نووچە‌یێن ناپلیۆنی ل مسرێ‌ ئاخفتنا خە‌لكی بوون، ئینا دیت كو بچیتە‌ مسرێ‌ و وی بكۆژیت، لێ‌ دە‌مێ‌ گە‌هشتی مسرێ ناپلیون ڤە‌گەڕیابوو فرە‌نسا و ژە‌نە‌رال كلیبە‌ر ل جهێ‌ وی بوو(1).
ئە‌و ڤە‌گێڕانا ئەرە‌با و ئەڤە‌ ڤە‌گێڕانا داگێركارییا تركا و دویڤە‌لانكێن وان، ل ڤە‌گە‌ڕیانێ‌ بۆ قاهیرە‌ ل سالا 1800 سلێمان د باژێرێ‌ ئورشە‌لیم (قودس) و غە‌ززە‌ را بۆری، كو والیێ‌ ئوسمانی یاسین ئاغا سلێمان دیت، ئە‌وێ‌ چل قرش خە‌رجییا رێكێ‌ بۆ مسرێ‌ داینێ‌، ئینا سلیمانی خە‌نجە‌رە‌ك پێ كڕی.
د ڤە‌گیڕانەكا دی دا والیێ‌ ئوسمانی سەعید پاشای پشتی شكەستنێ بەرانبەر لەشكرێ فرەنسی ل 25 تیرمەها 179، ب دەهـ رۆژان ل گەل سلێمانی رێكدكە‌ڤیت، ئەگە‌ر سلێمان ناپلیونی بكوژیت، ئە‌و دێ‌ قە‌رێن بابێ‌ وی ئە‌داكە‌ت!
هۆسا نڤێسە‌ر و مێژونڤێسێن ئە‌رە‌ب و ترك روودانێن مێژوویی تێكددە‌ن و هە‌ولددە‌ن ستویێ‌ راستیێ‌ بادەن، ئە‌وان ژبیركریە‌ كو ئە‌ورۆپی ل وێدە‌رێ‌ بوون و ب هویری رویدان تۆماركرینە‌، چنكو سلێمان ب زیندی گرتبوو؛ و دادگە‌هـكربوو، لێ‌ نزانم كا كوردە‌ك پڕسییە‌، كا سلێمانێ‌ ژ فرە‌نسییان رە‌ڤی و قورتالبووی، چاوا هاتە‌ گرتن و كێ و بەرانبەر چەندێ هاتە رادەستكرن؟ ئانكو بۆ فرەنسییا هاتە فرۆشتن.
ل دووماهیێ‌ سە‌ختەكاری هە‌ر دێ‌ ئاشكرا و بە‌لی بیت، ئە‌رێ‌ بە‌رهۆشە‌ خویندكارێ‌ ئەز هەرێ‌ هند یێ‌ ساویلكە و خشیم بیت، كو د وی سەردەمی دا بێ‌ پارە‌ ژ ئە‌فرینێ‌ بچیتە مسرێ‌؟ دیسا ئەوێ‌ ژنبابا خۆ بكوژیت، ئە‌گە‌ر راستبیت، بۆچی كۆشت، بێدە‌ستی یان بێبەخەتیبوو؟ دا هند هەست ب گۆننەهێ‌ بكەت، تاكو هزر د كوشتنا مە‌زنترین و بهێزترین سەركردێ‌ جیهانێ‌ دوێ‌ چە‌رخی دا بكە‌ت، ئە‌وژی ژە‌نە‌رال ناپلیۆن بۆناپە‌رت، بە‌رهۆشە خویندكارێ‌ ئە‌زهە‌رێ‌ د شریعە‌تی دا هندە‌ نە‌زانبیت، كو نە‌زانیت ژێبرنا گوننە‌ها كوشتنا ژنە‌ك موسلمان ب كوشتنا كەسە‌كێ‌ نەموسلمان ناهێتە ژێبرن، یان ئە‌و دیناتی ئە‌نجامدا دا قە‌ڕین بابێ‌ خۆ ئە‌دابكە‌ت!؟ ما قە‌رێن بابێ‌ وی چە‌ندبوون؟! دیسا ئە‌رێ‌ والیێ‌ ئوسمانی یاسین ئاغای ل غەززە چاوا ب قەردارییا بابێ وی ل ئەفرینێ زانی؟ هەروەسا هند یێ جوامێربوو، كو هە‌ما دەرگە‌هێ‌ وی یێ‌ ڤەكریبوو دا خویندكارە‌كێ‌ سنێلە‌ ددەمێ‌ شەری دا ب ساناهی بچیتە‌ دیوانا وی؟ هۆسا بناڤێ دینی شیانە مێشكێ ساویلك و سەفیهان سەرداببەن، وەكو نها چار سەد ملیۆن ئەرەب و دو ملیار موسلمان ل سەر روودانین غەززە دیدەڤانن، بەلكو وەكو تركی بازرگانییا وان بەرفرەهتر لێهاتییە، لێ كوردێن بەلنگاز و تەنگەزار پالددەن جیهادێ و خۆنیشاندانا ل دژی ئیسرائیل بكەن! و پارەیی بۆ ئەرەبێن غەززە بێشدكەن، دهەمان دەم دا ئەرەبێن ئیراقی بودجا كوردستانێ‌ و مەهیێن فەرمانبەرێن كورد دبڕن! یا ژ هەمیێ‌ سەیرتر گۆتنا (ئە‌و گەنجە‌كێ‌ سە‌رگە‌رم و نە‌زانە‌)!
ئە‌ڤە‌ سەختە‌كارییە د مێژوویێ دا، ئانكو سەپاندنا هزرا كە‌سی (خۆیە‌تی) ل سەر یێن دی، ب شێوە‌كی كو ل شوینا نڤیسەر بچیتە‌ د ناڤ كە‌ساتیێن مێژوویی دا، ئە‌وان كە‌ساتییان دئینیتە‌ د ناڤ هەنۆكەیا مەدا، هە‌روە‌سا هزركرنە‌ ل دە‌رڤە‌ی دە‌می ب زالكرنا بیردانكێ‌ ل سە‌ر مێژوویێ‌، ئە‌ڤ دژاتییا مێژوویێ‌ ژ نە‌بوونا ڤە‌كۆلینا زانستی پە‌یدادبیت، ئە‌ڤ شێوازێ‌ نڤیسینێن مێژوویی دبێژنێ‌ تە‌لها ئاناكرونیێ، (فخ الاناكرونیە)(2).
سە‌رێ‌ سلێمانێ‌ ئە‌فرینی و خە‌نجە‌را وی تانها ل مۆزەخانا لۆڤەر دپاراستینە! لێ‌ بۆچی ئە‌ڤ هە‌می چە‌پدان و سەختەكارییە دڤەگێرانێ دا، ئە‌گە‌ر ئە‌ڤ سە‌ختە‌كارییە‌ د سە‌ردە‌مێ‌ نوی دا روودابیت، پا ل دۆر نڤێسینا مێژوویا ئە‌یۆبی و یێن بە‌ری وان دا چەندبوویە‌؟
ئەو ب خۆ وەكو روودان ناهێتە ماندەلكرن، چنكو فرەنسییا بەلگەكرییە، ئە‌گە‌ر ئەرەب و ترك بێژن هندی یێ‌ ب عار و ئۆلداربوو، ئە‌ڤە‌ دبیتە‌ پە‌سن بۆ گە‌نجێ‌ ئە‌فرینی و ئە‌ڤە‌ ژ پراسییا ئە‌رە‌ب و تركا ناهێت! ڤیابیت ل درەوە‌كێ‌ بگە‌رن، دا باوە‌رییا وی یا ئاینی و عارا وی یا نە‌تە‌وە‌یی و قارە‌مانییا كە‌سی پێ‌ لەكەدار و بێبهابكە‌ن! چنكو ب گرتنا مسرێ‌ فرە‌نسییا ئوسمانیی شكاندن و ئە‌رەب داگێركرن، ڤێجا ژ هەمی ئە‌رە‌با و خەلكێ‌ مسرێ‌ و دە‌ولە‌تا ئوسمانی گە‌نجە‌ك كورد ئەڤ كارێ‌ ئاگرباز (مغامرە) كری! ئە‌ڤە‌ بۆ هەردو نەتەوەیان شەرمزارییەك دیرۆكییە‌!

جاران خواندنا رستەكا كورت بۆ ماوەكی مرۆڤی دراوەستینیت، تێهزرینێ تێدا دكەت و هزر ل تشتێن دی یێن هەڤەبەر دكەت! مامۆستایێ نڤیسەر (مەسعود گولی) ئەڤ دەستەواژە ل مالپەرێ خۆ بەلاڤكرییە.
ئەڤ دەستەواژەیا كاك مەسعودی یا گرێدای پەیوەندیێ ب بنیاتیڤە، ڤەگەڕاندم بابەتێ ناڤ و ناسنامەیێ كو بنیاتێ هەبوونێنە، سەیدا دنموومەیەكا جوان دا ب پەیڤان پەیوەندییا سێڤێ ب دارێڤە وێنەدكەت:
(هندی سێڤەك ب بستیكا خوە ڤە ب دارێ ڤە بت، هەمی هۆكار د راستا گەشەكرنا وێ دا دێ د بزاڤێ دا بن:
– با دێ بتە هۆیێ تەڕاتیا وێ.
– ئاڤ دێ بتە سەدەمێ گەشەكرنا وێ.
– هەتاڤ دێ بتە ئەسگەرێ گەهشتنا وێ.
•لێ چ گاڤا ئەو ژ دارێ ڤەبوو، و ژ بنواشێ خوە جودا بوو:
– با دێ بتە هۆیێ گەنیبوونا وێ.
– ئاڤ دێ بتە سەدەمێ چرمسینا وێ.
– هەتاڤ دێ بتە ئەگەرێ رزینا وێ.
•بلا ئەم هشیاری پەیوەندییێن خوە بین ب (ئەصلێ) خوە ڤە دا مرۆڤبوونا مە نەكەڤتە بەر گەفێن ژناڤچوونێ).
دا پەیوەندییا سێڤێ و دارێ بكەمە پەیوەندییا مرۆڤی ب نەتەوەیڤە، ئەز ژی هوسا دبینم:
– ناڤێ كەسی ناسنامەیە.
– زمان هەر هەبوون ب خۆیە.
– كولتوور و مێژوو رابووری و داهاتییە، ئانكو پاراستنا ناسنامە و هەبوونێیە.
(چاوا سێڤ ب بستیكا خوە ڤە هۆكارێ مان و گەشەكرنا وێیە، وەسا مرۆڤ ب بستیكەكێ ب مللەتێ خۆڤە دهێتە گرێدان، ئەگەر ئەو بستیك قەتییا هینگێ مرۆڤ ژ بنیاتێ خۆ ڤەقەتییا و بەرزەبوو:
-نە هەلگرتنا ناڤێ نەتەوەیی دبیتە هۆیێ گوهۆڕینا ناسنامەیێ.
– ژدەستدانا زمانێ نەتەوەیی دبیتە هۆیێ بەرزەبوونێ.
– نەزانینا كولتوور و مێژوویێ دبیتە هۆیێ دوركەفتنێ ژ نەژادی.
هوسا وەكو ئەندامەكێ جڤاكەك و مللەتەك دەستنیشانكری، دهێتە ژناڤچوون چنكو ب ژدەستدانا ناڤ و زمان و كولتوور ێ نەتەوەیێ، دووماهیك بستیكا مرۆڤی ب بنیاتێ ویڤە گرێددەت د بزدیێت.
ناڤ: ژ دەولەت سەرێ مەلا و ئۆلداران ناڤێن پترییا كوردان ئەرەبینە و گەلەك ژ وان هەلگرێن رامانێن كەشەفرێتن.
زمان: (زمان بۆنەوەرەك زیندییە، دبیت و گەشەدكەت، ئەگەر ژینگەهەكا گۆنجای بۆ پەیدابوو، دێ بەردەوامیێ كەت و بەلاڤبیت، یان بەرۆڤاژی دێ مریت) وەكو زمانێ گەلەك مللەتان ژ وان زمانێ میسریێن كەڤن خودانێن شارستانییا دێرین، دبەرانبەر دا جوهیێن خۆ ب بستیكا دینیڤە گرێدای مانە زیندی و گەشەیەیێ دكەن!
-ئەڤرۆ كورد هەنە و كوڕ و كچێن وان هەلگرێن ناڤێن كوردینە، لێ ل هەنبەر ناڤێن ئەرەبی و تركی رێژە چەندە؟
-زمانێ كوردی هەیە و درێزبەندا زمانێن زیندی دا هەشتەمە، لێ كارەسات ئەوە رێژەیا ئاخفتنكەرین ب زمانێ كوردی چەندن، كوردی چەند زاراڤە، كورد چەند د هەڤدوو دگەهن، نڤیسەرێن وان چەند ب زمانێن داگیركەران داهێنانێ دكەن و خزمەتا وان بۆ پەرتووكخانەیێن داگیركەرانە…؟!
ئەم كورد ژی:
– ناڤ دێ بتە هۆیێ تەڕاتیێ.
– زمان دێ بتە سەدەمێ گەشەكرنێ.
– كولتوور و مێژوو دێ بتە ئەگەرێ گەهشتنێ.
*بەرۆڤاژی ب ژدەستدانا ڤان هۆكاران:
– ناڤێن بیانی دێ بتە هۆیێ ژدەستدانا ناسنامەیێ.
– نە بكارئینانا زمانی نەتەوەیی د ئاخفتن و تۆماركرنێ دا دێ بتە سەدەمێ بەرزەبوونێ.
– نەزانینا كولتوور و مێژوویێ دێ بتە ئەگەرێ شلەژانی و بەرزەبوونێ.
ئەڤ بستیكە نەتنێ بۆ سێڤ و مرۆڤییە، بەلكو ژیانێ هەمیێ ڤەدگریت، لەورا دشێین بێژینێ بستیكا ژیانێ كو ئەركەكێ مرۆڤینی، رەوشتی و نەتەوەییە بپارێزین.

سەلاح رێکانێ نیگارکیشەکێ بەرنیاسێ دهۆکێیە، ب سێ کەڤالان پشکداری گەڕا 17ێ یا گەلەریا دهۆکێ بوویە، ئێک ژ وان کەڤالان کو هۆنەرمەندی رەنگێن روونی تێدا بکارئیناینە، (دارا دۆندەهیێ یان دارا مرۆڤینیێ) کو قەبارێ کەڤالی 70 # 130 سم، سەر ب خواندنگەها سەر ژێواری (سریالی)یە، کەڤال دەربڕینکەرە و ب هێمایێن مرۆڤی یا پڕە.
رەنگ: زالبوونا رەنگێ ئاخێ هەست ب ژێیاتیێ بۆ ژینگەهێ بهێزدئێخیت، گوهۆڕینا رەنگێ تاری بۆ گەش و ڤەبی ژ ژێر بەر ب ژوور هێمایە بۆ دەربازبوون و بلندبوونێ، رەنگێ جون (قەهوایی) ئانکو تەقن و گرێدان ب ئەردیڤە، زێرینێ کەش ئاماژەیە بۆ رۆناهی، بێداری و زانینێ..، هۆنەرمەندی وەسا کێشایە کو پتر وەکو تراشینا ل کەڤری بەرچاڤدبیت. نیگارکێشی پتر ژ رەنگان هێماگەری ل سەر کەڤالی زالکرییە، رەنگێن پرتەقالی دگەل سیبەرێن تاری رەهەندەکا سێیانە ددەت کەڤالی کو دێم دهێنە دیتن، هەچکو ژ کەڤالی د دەرکەفتینە.
هێماگەری: شێوەیێ ستوونیێ کەڤالی مینا قورمێ دارێیە.. لێ نەدارە، کەلەکەبوونا گیانانە، وەکو ئاماژەکرن بۆ ئێک بنیاتییا مرۆڤی یان بیردانکا مرۆڤینیێ، چنکو تێکهەلجوونا دێمان پێکڤە پێکهاتەکی دروستدکەن، ئانکو تاک ژ کومێ یێ جودانینە، ئەو درێژەپێدان و بەردەوامییە، سیبەرێن رەش دبیت ئاماژەبیت بۆ (یێ دی) یان نەهشێ مرۆڤی یان ئەوێن چووین و بیرهاتنەک د مەدا هێلای هێماگەری لدور رهداری و ڤەژیانێیە، ململانا مرۆڤی یا هەردەمی د گەل ژیواری، بوهۆژینا کەسان تێکدا ئاماژەیە بۆ ئێکبوونا چارەنڤێسێ مرۆڤان، کەڤال ژ سەری ئەگەر خاچ بیت، ئەو هێمایێ قوربانیدانێیە و ئەگەر چەنگ بن ئەو هێمایێ حەزا فرینێیە، دێمی ل کوپیتکێ مرۆڤێ هشیارە یێ بەرێ وی ل ئاسۆیێ پاشەرۆژێ.
جوانکاری: جوانکارییا کەڤالی د راگرتنا ترازییا هەڤسەنگیێیە د ناڤبەرا جوانییا دەربڕین و هێزا پێکئینان و کووراتییا فەلسەفیدا، ئەڤ سالۆخەتە کەڤالی دکەنە پارچەکا هۆنەرییا تمام، سەرباری هەرەبۆشییا دێمان لێ دەزییەکێ بینینێ ژ سەری بۆ بنی پێکڤە گرێددەت، کەڤال نەتنێ بۆ چاڤی یا جوانە، بەلکو کارتێکرنێ ل وژدانێ ژی دکەت و دلڤینیت
رەخنە: رەخنەیا بابەتییانە بۆهایێ راستەقینە ددەت دەقی چ هۆنەری یان وێژەیی بیت، چنکو ئەو دەقێ پتر ژ خواندنەکێ بۆ هەبیت ئەو کار یێ سەرکەفتییە، لڤێرە نیگارکێشی ڤالاهی پڕکرینە، ئەڤ هەرەبۆشییا دێمان کەسێ سەرەکی ونداکرییە، یان ناسنامەیا تاکان د ناڤ کومێدا بەرزەبوویە، بکارئینانا نیگارکێشی بۆ سەر ژیواری (سوریالی) ب دەرکەفتنا دێمان ژ ئەردێ پەق و دەرز هێماگەرییەکا بەرنیاسە، لەورا دبیتە دوبارە بەرهەمهێنان ب شێوازەک تایبەت، ئانکو هێما بهێزن لێ راستەوخۆنە.
کەڤال کارەکی هۆنەریێ کاریگەرە، تێدا ململانا مرۆڤی، بیردانکا کومەکی و گرێدان ب ئەردیڤە یابەرجەستەیە، هەچکو دبێژیتە بینەرێ کورد؛ گرێدانا تە ب ئەردیڤە یا بهێزە، بیردانکا خۆ یا لاواز ژی بهێزبێخە. کەڤال د ناڤبەرا (سەر ژیواری، هێماگەری، دەربڕینکەری) یێ کومدکەت.

هەر مللەتەكێ د رێرەوا مێژوویێ دا كەشەكری، داگیركاریا خوە بە بنەمایەك دینی یان ئایدیۆلۆجی رەواكریە، میسرییان ب خۆدایەتیێ، گریكییان ب هشی، رۆمانییان ب قانوونێ، ساسانییان بە ئاگرێ پیرۆز، موسلمانان ب پەیامێ، مەگۆلان ب شێری، و رۆژئاڤا ب مەدەنیەتسازیێ، لێ راستیا بەرچاڤ ئەوە كو ئەرد مەندبوونێ قەبوولناكەت؛ د سونەتا گەردۆنێ دا جیاوازی نینە د ناڤبەرا موسلمان و نە موسلمانی دا، بەلكی جیاوازی د ئەقل و شیان و كاری دایە، خودێ جیهانێ رۆژان دناڤ خەلكیدا لێك دەگوهۆرینت و هێزێ د ناڤ خەلكێ ئەردی دا دگێڕینیت (تلك الایام نداولها بین الناس)؛ یا راست ژی ئەوێن نڤستین دۆڕان و جاران ژناڤچوون و ئەوێن هشداربوون سەركەفتن و مان بدەستڤەئینان.
ئەز داگیركرنێ بەهانەناكەم و رەوایێ نادەم زۆرداریێ، لێ جوگرافیا وەك كۆمێن خیزێ ل بیابانێیە: نەهوشیار و ئاگەهداران دادەپوشیت و دبیت ب داعویریت؛ و ئەگەر هوشیاربن، بۆ بڕینا ناوچەیان و ئاڤاكرنا كەلایان ل سەر وی خیزی برێڤەدچن، سەركردایەتییا ئەردی هەردەم بۆ لاوازان نەبوویە، بەلكو بۆ وان بوویە كو ئەقل بكارئینای، یەكگرتین و كاركرین، ئەگەر سەركەفتن ویێ دی داگیركرن، هینگێ كریارا وان بناڤێ وان دهێتە گۆتن؛ چ ب “فەتح” یان ب “سەرداگرتن – غزو” بهێتە نیاسین، ئەو ناڤكرنە ژ لۆجیكێ هێزێیە.
مێژوو پەرتوكەك نینە كو لاپەڕێن وێ ب هەڕەمەكی بهێنە نڤیسین؛ بەلكو سونەتەك گەردوونییە مە فێردكەت كو هەلبژاردن و ژناڤچوونا مللەتان پابەندێ قانوونێیە، شارستانییەتا ب درێژا چەرخان نە ب بانگەشەیا مافێ و نەتەنێ ب درووشمێن رەوشتی هاتن ئاڤاكرن، بەلكو ب زانست و داد و راستەكریار و ڕێڤەبرنێ بوویە.
ئەز ژی ل سالێن خزمەتا خۆبەخش د رێكێن رۆناكیێ دا، من نەدیت كو جەماوەر وەك لەشكرەكێ مەزن كۆم ببنەڤە ژبلی ل شوینێن ترێند و هیجانێ. دەمێ كو چاكساز نەوەك جەماوەرینە و كێم دهێن دیتن، ئەگەر نەكەڤنە نیڤا پیسایێ، یان كەیسلێكرنێ ئەگەر دەنگێ وان دناڤبەرا راستیا وژدانا وان و فێلبازییا بازرگانێن رێزێن پێشیێ هاتە بەستن.دەربارەی دینی ژ من نەپرسە؛ دینی رۆژەكێ خیانەت ل مللەتەكی نەكریە، بەلكو مللەتان خیانەت ل هشێ خۆ كرینە كو بنیاتێ وان رۆخاندینە، ئەگەر نە! چاوا ئەمێن باوەردارتر، ب زانست و كار هەژارترین، هەر ب هەمان دین و باوەری د شیان دایە ب هەمان چریسكا گەهشتبوونا كوپیتكا شارستانیەتێ دوبارە بنڤیسین ڤە؟
لەۆرا لەكەیێ ل دوژمنێ خۆ نەكە ئەگەر بەرفرەخوازی كر و ل هەڤڕكێ خۆ نەكە ئەگەر پێشكەفت، ئەگەر هش ژ كاركەتی و گیان ڤالنجی و خۆیەتی یا تێكچوویی نەبیت.
پشتراستبووم كو خۆدێ چ مللەتان پەسەند ناكەت، ڤێچا ژبلی ئازادكرنا خۆیەتی چ نامینیت…، بەرانبەر دەروونی من چ ماف نامینن ژبلی ژ بەنداتییا جەلەبی دووربكەڤم، دەمی چاكسازی د ناڤ جەماوەری دا د شیان دا نەبیت، د شیان دایە دوور ژ چریسكەیا زەلیلی و تالیێ رزگاری د تاكیدا بیت؛ و ئەوە د دیتنا من دا ژ لاوازییا باوەری و بەهێزترین شێوەیێ مان و شارستانیەتێ یە.

وێژەیا زێمارێ (رپا‌و) د کورتەچیڕۆکێدا بەرجەستەبوونا شینی وخەمێیە وەکو دەربڕین ل سەر خۆشتڤییەکێ کراسگوهۆڕی (وەغەرکری)، ئەڤ دەقێ نڤێسەرا فرەبەهرە (فەهیما برەهیم) د رۆژنامەیا ئەڤرۆیا ژمارە (3909) ل 19/1/2026 دا بەلاڤبوویە، کوڕتەچیرۆکا بناڤی (رێیا بێزارییێ) ب شێوەیێ پەخشانکی دارشتییە، دەق رەنگڤەدانا کوورییا ئازارێیە ب ڤەگێڕانەک وێژەیی، تێدا کارتێکرنا کەسێ ژدەستدای ل سەر کەسێ زندی بەرچاڤکەت.
هەلبژاردن: مرۆڤ وەک بوونەوەرەک جڤاکی د ناڤ تۆڕەکا پەیوەندییاندا دژیت، هندەک ژ وان پەیوەندییان تا راددەیەکێ د هەلبژارتینە وەکو هەڤالینی و هەڤسۆی و کار.. لێ هندەکێن دی د سەپاندینە وەک ژێیاتییا نەتەوەیی و مالبات، نڤێسەر ب ڤێ ژیاتییێ دەستپێدکەت: (تو نە قەدەر بووی، بەلکو تو هەلبژارتنەک بووی)، لێ هەلبژارتنەک ب زانابوون و نەخشەرێیەک پێشوەخت بۆ هاتییە کێشان، ئەڤە د دەستەواژەیا د دویڤدا دیاردبیت (من پاشەڕۆژەکا ب گولان نەخشاندی وێنەکربوو)، ب موکوڕی ئەڤێ دبێژیت: (تو پاشەرۆژ بووی).
دلداری: پەیوەندی گەهشتە قۆناغەکا دی (سۆزەکێ ب تە ڤە گرێدام، ژ هەموو سۆزان مەزنتر بوو)، ئەو مەزنترین سۆزە، بلندترین خالا مرۆڤبوونێیە (نە ڤیان بوو، بەلکو عشقەکا هەتا هەتایێ بوو)، دلداری ئەو قۆناغە یا ژناڤ هەمی بوونەوەران مرۆڤ دگەل هەڤکویڤێ خۆ دگەهیتێ، لێ نشکانڤە و ژ خافلەتی ئەوێ روودا یا نە ل هزرێ (تە خاپاندم، ل نیڤا ڕێ بتنێ هێلام)، نڤێسەر مە خواندەڤانان ل بیاڤێ پیت و هەستان دهێلیت، چنکو دالەهی ژ وەغەرکری راستگۆترین جۆرێ ئێشانێیە، پێشوەخت دزانیت ئەو بەرسڤێ وەرناگریت، ئانکو قیژییەکە د تەمباڤەکێدا، لاڤەنە بۆ گیانەکی بەری پیرییێ، مە ژ هێماگەرییێ بەر ب راستەوخۆیێ دبەت.
هەست: فەهیمایێ دالەهی و گازندە بۆ جۆرەکێ بەرخۆدانا دەروونی ڤەگۆهاستییە، ئەو ب (تە خاپاندم) دالەهییێ ژ دلدارێ ئەو هێلای ناکەت بەلکو گازندێ ژ فەلەکێ دکەت، چنکو بدیتنا وێ مانا پێکڤە پەیمانا مەزنبوو، ل دژی حەزا وان هاتە شکاندن.
هاڤیبوونا خۆیەتی: ب ئەڤان دەستەواژەیاندا (ژ ڤێ هەموو خەریبییێ، ژ ڤێ هەموو بێدەنگییێ. دەمێ خەریبێ و بێدەنگی تێکەلی هەڤ دبت، دبیتە دەرد و ئازار ب قێریان ژی ژ دلی دەرناکەڤت/ هێشتا دلێ من ب ئاخینک و گرییێ ئارام نابت) فەهیما دەربڕینێ ژ خەمەکیەکێ د سەر شیانا زمانیدا دکەت، ئەو ب (خەریبی و بێدەنگییێ) دەستپێدکەت، ژ سەرڤە ئەو هەڤدژن.. خەریبی پالدانە بۆ ئاخفتنێ و بێدەنگی رادگریت، لێ بدیتنا نڤێسەرێ تێکەلکرنا وان رەوشەکێ (دەرد) چێدکەت، بێدەنگی ژی لڤێرە نەئارامی و هەدارە، بەلکو مەنجەلەکا ب هەستان دکەلیت بێی دەرکرنەکا هەناسەیێ هەبیت، هندی قیژییە ئەو بێدەستهەلاتییە کو نەشێت ئێشێ ژ دلی دەربێخیت، ئاخینک ژی ئەو ئێشە یا د گریێدا نەحەلیێت، ئەو کریارا دێراندنا ئێشێیە ل شوینا هاڤێتنێ و خۆ ژێ قورتالکرنێ، (ئاخینک و گری) دەربڕینە ژ خەمەک ئەمەکدار د کووراتیێدا جهێ خۆ کری و رەتدکەت بچیت.
خەون : سەرباری هەمی ئازار و ئاخینکان لێ هیڤییەک مایە کو پرچوویەک رووبدەت، (هێشتا ل هیڤیا موعجیزەکێ مە ل هیڤیا هندێ مە ژ خەوەوکا گران هشیاربم و بۆ من دوپات بت کو یا بۆری هەموو خەون بوو، کابووسەک بوو/ ل بەندا کەسەکی مە من ژ ڤێ خەوێ هشیارکەت) هیڤی ئەو وەریسە یێ د کاودانێن هەرە نەخۆشدا مرۆڤ خۆ پێڤەدگریت، نڤێسەر ژی (د ناڤبەرا باوەریکرنێ و نە باوەرییێ دا کرفتارم) یا شەپلی و ئالۆزە، هەچکو هێژ چاڤ ل دەرگەهییە، ئەڤە پێژنا وییە، ها ب ژۆربکەفت، ل هیڤییا پرچوویەکێیە ژ خەوا گران هشیاربکەت، هێژ یا بهیڤییە کو کو چاڤێن خۆ ڤەکەت و هەمییا بۆری دەرکەڤیت خەون! تێبایەک نەخۆش (کابووس)، لێ کی دێ ژ ڤێ خەوێ هشیارکەت؟ لێ مە دزڤڕینیت سەرێ رێزێ کو باوەری ب چ کەسان نەمایە، یێ ژ هەمیان نێزیکتر دەستێ وێ بەردا و جوو، (ئێدی من باوەری ب چ کەسان نەما کو هەتا داوییێ دگەل من بمینن) ڤێچا چاوا باوەری ل ئەڤێن دی بهێت و باوەربکەت کو دێ مینن؟
دووماهی: ڤەبڕی هەست و باوەرییا خۆ دبێژیت (د ناڤبەرا دو ئاگران دا یا دکەلم ئاگرێ ژ دەستدانا تە و ئاگرێ نە باوەریبوون ب قەدەرێ) د ناڤبەرا دو ئاگراندا ئێک ژ یێ دی دژوار و ب ژانتر دکەلیت، ئانکو داخ د ناخیدا سۆتینەرترە، دژوارییا ئاگرێ ژدەستدانی و رەقییا فەلەکێ! کو ل سێریانێ نە ل نیڤا رێ (دلەکێ وەستیای، رحەکا بێزار، چاڤێن تژی رۆندک بۆ دیتنەکێ دنالن)، ژ چاڤەڕێبوونێ دگەل گۆمانا هاتن جێمکی گێانی دل وەستیا و گیان بیزاربوو، لێ رۆندکێن چاڤان دنالن ئێک دیدار دخوازن.