هەر مللەتەكێ د رێرەوا مێژوویێ دا كەشەكری، داگیركاریا خوە بە بنەمایەك دینی یان ئایدیۆلۆجی رەواكریە، میسرییان ب خۆدایەتیێ، گریكییان ب هشی، رۆمانییان ب قانوونێ، ساسانییان بە ئاگرێ پیرۆز، موسلمانان ب پەیامێ، مەگۆلان ب شێری، و رۆژئاڤا ب مەدەنیەتسازیێ، لێ راستیا بەرچاڤ ئەوە كو ئەرد مەندبوونێ قەبوولناكەت؛ د سونەتا گەردۆنێ دا جیاوازی نینە د ناڤبەرا موسلمان و نە موسلمانی دا، بەلكی جیاوازی د ئەقل و شیان و كاری دایە، خودێ جیهانێ رۆژان دناڤ خەلكیدا لێك دەگوهۆرینت و هێزێ د ناڤ خەلكێ ئەردی دا دگێڕینیت (تلك الایام نداولها بین الناس)؛ یا راست ژی ئەوێن نڤستین دۆڕان و جاران ژناڤچوون و ئەوێن هشداربوون سەركەفتن و مان بدەستڤەئینان.
ئەز داگیركرنێ بەهانەناكەم و رەوایێ نادەم زۆرداریێ، لێ جوگرافیا وەك كۆمێن خیزێ ل بیابانێیە: نەهوشیار و ئاگەهداران دادەپوشیت و دبیت ب داعویریت؛ و ئەگەر هوشیاربن، بۆ بڕینا ناوچەیان و ئاڤاكرنا كەلایان ل سەر وی خیزی برێڤەدچن، سەركردایەتییا ئەردی هەردەم بۆ لاوازان نەبوویە، بەلكو بۆ وان بوویە كو ئەقل بكارئینای، یەكگرتین و كاركرین، ئەگەر سەركەفتن ویێ دی داگیركرن، هینگێ كریارا وان بناڤێ وان دهێتە گۆتن؛ چ ب “فەتح” یان ب “سەرداگرتن – غزو” بهێتە نیاسین، ئەو ناڤكرنە ژ لۆجیكێ هێزێیە.
مێژوو پەرتوكەك نینە كو لاپەڕێن وێ ب هەڕەمەكی بهێنە نڤیسین؛ بەلكو سونەتەك گەردوونییە مە فێردكەت كو هەلبژاردن و ژناڤچوونا مللەتان پابەندێ قانوونێیە، شارستانییەتا ب درێژا چەرخان نە ب بانگەشەیا مافێ و نەتەنێ ب درووشمێن رەوشتی هاتن ئاڤاكرن، بەلكو ب زانست و داد و راستەكریار و ڕێڤەبرنێ بوویە.
ئەز ژی ل سالێن خزمەتا خۆبەخش د رێكێن رۆناكیێ دا، من نەدیت كو جەماوەر وەك لەشكرەكێ مەزن كۆم ببنەڤە ژبلی ل شوینێن ترێند و هیجانێ. دەمێ كو چاكساز نەوەك جەماوەرینە و كێم دهێن دیتن، ئەگەر نەكەڤنە نیڤا پیسایێ، یان كەیسلێكرنێ ئەگەر دەنگێ وان دناڤبەرا راستیا وژدانا وان و فێلبازییا بازرگانێن رێزێن پێشیێ هاتە بەستن.دەربارەی دینی ژ من نەپرسە؛ دینی رۆژەكێ خیانەت ل مللەتەكی نەكریە، بەلكو مللەتان خیانەت ل هشێ خۆ كرینە كو بنیاتێ وان رۆخاندینە، ئەگەر نە! چاوا ئەمێن باوەردارتر، ب زانست و كار هەژارترین، هەر ب هەمان دین و باوەری د شیان دایە ب هەمان چریسكا گەهشتبوونا كوپیتكا شارستانیەتێ دوبارە بنڤیسین ڤە؟
لەۆرا لەكەیێ ل دوژمنێ خۆ نەكە ئەگەر بەرفرەخوازی كر و ل هەڤڕكێ خۆ نەكە ئەگەر پێشكەفت، ئەگەر هش ژ كاركەتی و گیان ڤالنجی و خۆیەتی یا تێكچوویی نەبیت.
پشتراستبووم كو خۆدێ چ مللەتان پەسەند ناكەت، ڤێچا ژبلی ئازادكرنا خۆیەتی چ نامینیت…، بەرانبەر دەروونی من چ ماف نامینن ژبلی ژ بەنداتییا جەلەبی دووربكەڤم، دەمی چاكسازی د ناڤ جەماوەری دا د شیان دا نەبیت، د شیان دایە دوور ژ چریسكەیا زەلیلی و تالیێ رزگاری د تاكیدا بیت؛ و ئەوە د دیتنا من دا ژ لاوازییا باوەری و بەهێزترین شێوەیێ مان و شارستانیەتێ یە.

وێژەیا زێمارێ (رپا‌و) د کورتەچیڕۆکێدا بەرجەستەبوونا شینی وخەمێیە وەکو دەربڕین ل سەر خۆشتڤییەکێ کراسگوهۆڕی (وەغەرکری)، ئەڤ دەقێ نڤێسەرا فرەبەهرە (فەهیما برەهیم) د رۆژنامەیا ئەڤرۆیا ژمارە (3909) ل 19/1/2026 دا بەلاڤبوویە، کوڕتەچیرۆکا بناڤی (رێیا بێزارییێ) ب شێوەیێ پەخشانکی دارشتییە، دەق رەنگڤەدانا کوورییا ئازارێیە ب ڤەگێڕانەک وێژەیی، تێدا کارتێکرنا کەسێ ژدەستدای ل سەر کەسێ زندی بەرچاڤکەت.
هەلبژاردن: مرۆڤ وەک بوونەوەرەک جڤاکی د ناڤ تۆڕەکا پەیوەندییاندا دژیت، هندەک ژ وان پەیوەندییان تا راددەیەکێ د هەلبژارتینە وەکو هەڤالینی و هەڤسۆی و کار.. لێ هندەکێن دی د سەپاندینە وەک ژێیاتییا نەتەوەیی و مالبات، نڤێسەر ب ڤێ ژیاتییێ دەستپێدکەت: (تو نە قەدەر بووی، بەلکو تو هەلبژارتنەک بووی)، لێ هەلبژارتنەک ب زانابوون و نەخشەرێیەک پێشوەخت بۆ هاتییە کێشان، ئەڤە د دەستەواژەیا د دویڤدا دیاردبیت (من پاشەڕۆژەکا ب گولان نەخشاندی وێنەکربوو)، ب موکوڕی ئەڤێ دبێژیت: (تو پاشەرۆژ بووی).
دلداری: پەیوەندی گەهشتە قۆناغەکا دی (سۆزەکێ ب تە ڤە گرێدام، ژ هەموو سۆزان مەزنتر بوو)، ئەو مەزنترین سۆزە، بلندترین خالا مرۆڤبوونێیە (نە ڤیان بوو، بەلکو عشقەکا هەتا هەتایێ بوو)، دلداری ئەو قۆناغە یا ژناڤ هەمی بوونەوەران مرۆڤ دگەل هەڤکویڤێ خۆ دگەهیتێ، لێ نشکانڤە و ژ خافلەتی ئەوێ روودا یا نە ل هزرێ (تە خاپاندم، ل نیڤا ڕێ بتنێ هێلام)، نڤێسەر مە خواندەڤانان ل بیاڤێ پیت و هەستان دهێلیت، چنکو دالەهی ژ وەغەرکری راستگۆترین جۆرێ ئێشانێیە، پێشوەخت دزانیت ئەو بەرسڤێ وەرناگریت، ئانکو قیژییەکە د تەمباڤەکێدا، لاڤەنە بۆ گیانەکی بەری پیرییێ، مە ژ هێماگەرییێ بەر ب راستەوخۆیێ دبەت.
هەست: فەهیمایێ دالەهی و گازندە بۆ جۆرەکێ بەرخۆدانا دەروونی ڤەگۆهاستییە، ئەو ب (تە خاپاندم) دالەهییێ ژ دلدارێ ئەو هێلای ناکەت بەلکو گازندێ ژ فەلەکێ دکەت، چنکو بدیتنا وێ مانا پێکڤە پەیمانا مەزنبوو، ل دژی حەزا وان هاتە شکاندن.
هاڤیبوونا خۆیەتی: ب ئەڤان دەستەواژەیاندا (ژ ڤێ هەموو خەریبییێ، ژ ڤێ هەموو بێدەنگییێ. دەمێ خەریبێ و بێدەنگی تێکەلی هەڤ دبت، دبیتە دەرد و ئازار ب قێریان ژی ژ دلی دەرناکەڤت/ هێشتا دلێ من ب ئاخینک و گرییێ ئارام نابت) فەهیما دەربڕینێ ژ خەمەکیەکێ د سەر شیانا زمانیدا دکەت، ئەو ب (خەریبی و بێدەنگییێ) دەستپێدکەت، ژ سەرڤە ئەو هەڤدژن.. خەریبی پالدانە بۆ ئاخفتنێ و بێدەنگی رادگریت، لێ بدیتنا نڤێسەرێ تێکەلکرنا وان رەوشەکێ (دەرد) چێدکەت، بێدەنگی ژی لڤێرە نەئارامی و هەدارە، بەلکو مەنجەلەکا ب هەستان دکەلیت بێی دەرکرنەکا هەناسەیێ هەبیت، هندی قیژییە ئەو بێدەستهەلاتییە کو نەشێت ئێشێ ژ دلی دەربێخیت، ئاخینک ژی ئەو ئێشە یا د گریێدا نەحەلیێت، ئەو کریارا دێراندنا ئێشێیە ل شوینا هاڤێتنێ و خۆ ژێ قورتالکرنێ، (ئاخینک و گری) دەربڕینە ژ خەمەک ئەمەکدار د کووراتیێدا جهێ خۆ کری و رەتدکەت بچیت.
خەون : سەرباری هەمی ئازار و ئاخینکان لێ هیڤییەک مایە کو پرچوویەک رووبدەت، (هێشتا ل هیڤیا موعجیزەکێ مە ل هیڤیا هندێ مە ژ خەوەوکا گران هشیاربم و بۆ من دوپات بت کو یا بۆری هەموو خەون بوو، کابووسەک بوو/ ل بەندا کەسەکی مە من ژ ڤێ خەوێ هشیارکەت) هیڤی ئەو وەریسە یێ د کاودانێن هەرە نەخۆشدا مرۆڤ خۆ پێڤەدگریت، نڤێسەر ژی (د ناڤبەرا باوەریکرنێ و نە باوەرییێ دا کرفتارم) یا شەپلی و ئالۆزە، هەچکو هێژ چاڤ ل دەرگەهییە، ئەڤە پێژنا وییە، ها ب ژۆربکەفت، ل هیڤییا پرچوویەکێیە ژ خەوا گران هشیاربکەت، هێژ یا بهیڤییە کو کو چاڤێن خۆ ڤەکەت و هەمییا بۆری دەرکەڤیت خەون! تێبایەک نەخۆش (کابووس)، لێ کی دێ ژ ڤێ خەوێ هشیارکەت؟ لێ مە دزڤڕینیت سەرێ رێزێ کو باوەری ب چ کەسان نەمایە، یێ ژ هەمیان نێزیکتر دەستێ وێ بەردا و جوو، (ئێدی من باوەری ب چ کەسان نەما کو هەتا داوییێ دگەل من بمینن) ڤێچا چاوا باوەری ل ئەڤێن دی بهێت و باوەربکەت کو دێ مینن؟
دووماهی: ڤەبڕی هەست و باوەرییا خۆ دبێژیت (د ناڤبەرا دو ئاگران دا یا دکەلم ئاگرێ ژ دەستدانا تە و ئاگرێ نە باوەریبوون ب قەدەرێ) د ناڤبەرا دو ئاگراندا ئێک ژ یێ دی دژوار و ب ژانتر دکەلیت، ئانکو داخ د ناخیدا سۆتینەرترە، دژوارییا ئاگرێ ژدەستدانی و رەقییا فەلەکێ! کو ل سێریانێ نە ل نیڤا رێ (دلەکێ وەستیای، رحەکا بێزار، چاڤێن تژی رۆندک بۆ دیتنەکێ دنالن)، ژ چاڤەڕێبوونێ دگەل گۆمانا هاتن جێمکی گێانی دل وەستیا و گیان بیزاربوو، لێ رۆندکێن چاڤان دنالن ئێک دیدار دخوازن.

پستی موەلیدا سەقایێ دهۆكێ تێكدای و ژینگەها وێ پیسكری و سركێت و تەڤنێ وایران دیمەنێ باژێری كرێتكری، خەلكی وەك مزگینی پێشوازی ل سیستەمێ رۆناكی كر، بەلا بلندكرنا سركێتی و سۆتنا ئامیرەیێن كارەبێ ژێڤە بوو، ئەڤە كارەكێ گەلەكی باش بوو، ب راستی سپێدەهییان ئاسمانێ باژێری وەكو بەرێ زەلال بوویە، لێ مخابن بەرەللاییەك بێسنۆر د زانینا مەزاختنا كارەبێ دا و هاتنا پارەی و شێوەیێ دانا پارەی دا هەیە، نە چ دەم و نە چ پیڤەرێن دەستنیشانكری هەنە هاولاتی ل سەر برێڤە بچیت و پەیرەو بكەت، كەس نزانیت و پێشبینی ناكەت كا چەند پارە دێ بۆ هێت…
هەتا ڤێرە دێ بێژین سیتەمێ نوویە و هاولاتی ب سەرنە هەلبووینە ، چەند هەیڤن و دێ زانیت، لی دەمێ سەرەدانا رێڤەبەرییا كارەبێ دكەت ژنوو بەرەللایی دیاربیت، هەموو ژ سەرڤە سیستەمی ئەلیكترونی یە و رێكوپێكە، لێ دەمێ دەردكەڤی تو تشتەكی تێناگەهی ژبلی گۆتنا: هەما ئەڤەیە و پارێ بدە!
هەر فەرمانبەرەرەكی كۆمپیوتەرەك ل بەر سینگی یە، یەكەیێن كارەبێ لێكددەت و دابەشدكەت و دەملدەست فۆرمەك وەكو خشتا لوگارتمێن بیركاریێ دەردكەڤیت، سەد جارا حەراما رەشبیت هەكە كەسەك بزانیت بابەت چییە و چاوا چێبوو!
ئەرێ رێڤەبەرییا كارەبێ و فەرمانبەرێن هێژا، گۆننەها هاولاتی چییە ل دەمێ خۆ پسسۆلا كارەبێ ل وەختێ خۆ نەهێت، دەمێ هاولاتی دپرسیت چ كارمەند نەبن بەرسڤەكا بەرهۆش بدەنێ و تێبگەهینن؟
د سەر رەوشا كمباخرا كارەب دهێتە بڕین، دەمی دچییە رێڤەبەریێ‌ دێ بێژن، تە پارە نەدایە، باشە ما هەكە هاولاتی نەهاتبیە ئا گەهداركرن!؟
ل دووماهیێ‌ كو گازندە یێ زێدەدبن، ئەرێ سیستەمی رۆناكی و رێڤەرییا كارەبا دهۆكێ دێ ب ساناهیتر بینیتەڤە، یان دێ سیستەمیێ (پارەی بدە و نە پڕسە) بكارئینیت.

داگێركرنا (هزری – رەوشه‌نبیری): ده‌ربڕینه‌ ژ شاشمی/ وه‌هم/ و چه‌سپاندنا (تیۆرا پیلانگێریێ‌) د ناخێ‌ یه‌كه‌یێن ڤه‌مایی دا، ئه‌وێن ژ لایێ‌ شارستانیڤه‌ ب ناڤێ‌ ده‌وله‌تێن (جیهانا سیێ‌) دهێنه‌ نیاسین، (ئانكو د هزرا مه‌دایه‌ كو هه‌رده‌م پیلانه‌ك دژی مه‌ یا دهێته‌ رستن). ئه‌ڤه‌ پتر ب شێوه‌یه‌كێ‌ زاره‌كی ل دیوانخانه‌ و د فیسبۆكی دا دهێته‌ ڤه‌گێڕان و یا به‌ربه‌لاڤه‌ و ب تایبه‌ت ل سه‌ر زارێ‌ كه‌سانێن سه‌ر ب رێكخستن و لایه‌نگرێن ره‌وتێ‌ ئیسلامه‌ویڤه‌، ده‌مێ‌ دبێژین: (جیهانا رۆژئاڤایا فه‌له‌ دژی ملله‌تێ‌ كورده‌ و ئه‌و بۆ دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا كوردی رێگره‌، ئه‌ڤ هه‌لوەسته‌ هێژ تۆلڤه‌كرنه‌ ژ سه‌لاحه‌ددینی و له‌شكرێ‌ كوردان، چنكو ئه‌و د شه‌رێ‌ خاچهه‌لگراندا شكاندن و ژ ئۆرشه‌لیمێ‌ ده‌رئێخستن و، چیڤانۆكا دانانا پاپای بۆ خاچا خۆ ل سه‌ر نه‌خشه‌یێ‌ كوردستانێ‌ و گۆتنا وی: «كوردستانێ بكه‌نه‌ چار پارچه‌ كو چو جار كورد خۆ لێكنه‌ده‌نه‌ڤه‌«! ئانكو گه‌لی كوردان ژ داگیركه‌رێن ترك و ئه‌ره‌ب و فارسێن موسلمان تووڕه‌نه‌بن و كینێ‌ ژێ‌ هه‌لنه‌گرن، چنكو هه‌وه‌ دچه‌وسینن و ژناڤدبه‌ن، چنكو بێگۆننه‌هن و گۆنه‌هبارێ‌ راسته‌قینه‌ ئه‌ورۆپا فه‌له‌یه‌! لێ‌ د راستیدا هه‌كه‌ رۆژئاڤا هۆسا ساویلكانه‌ هزركربا، بڕیارا (688) یا هێلا 36 یا دژه‌فرینی نه‌ددا و جەژنا پیرۆزە نەورۆزی بۆ لێدانا ئیراقی بەلنەدبژارد، دیسا ئه‌گه‌ر ب هشێ‌ تۆلڤه‌كرنێ‌ نه‌به‌رژه‌وه‌ندییان هزركربا، یا فه‌رتر ژناڤبرنا تركایه‌ ژبه‌ر وان تاوانێن ب سه‌دان سالان دژی ئه‌ورۆپییان ئه‌نجامداین، ده‌می ئوسمانیا ب سه‌ر رۆژهه‌لاتی ئه‌ورۆپادا گرتی، و ئێك ژ پیرۆزترین باژێرێن وان (قوسته‌نتینیێ‌ – ستانبول) هێژ د ده‌ستی تركادایه‌، به‌رۆڤاژی ئه‌ورۆپی ژ كورد و موسلمانان پتر رێزێ‌ ل كه‌ساتییا سه‌لاحه‌دینی دگرن، سه‌رباری سه‌ركه‌فتنێن ویێن لەشكری ل سه‌ر خاچهه‌لگران لێ ناڤدارییا وی ژ دادپەروەری و هەلوەستێن وی یێن مرۆڤینی بوویه‌، رۆژهەلاتناس ستانلی پۆل دبێژیت :»خەلك كۆمبووینە ل سەر وێ چەندێ كو سەلاحەددین د رەوشتێ خۆدا نموونەیێ دەگمەنە» سەلاحەددین ب دادپەروەری و لێبوردەیا خۆ ئەو بدەستڤەئینا یا ب شیری بدەستڤەنەئینای، ئەڤێ تچرچل هاندا بێژیت: «ئەو ژ مەزنترین شاهێن جیهانییە» و نڤێسەرێ ئینگلیز بێژیت:» ئەو مەزنتری زەلامە ل سەر رویێ ئەردی» سەلاحەدینی رێك دا جوهیا ڤەگەڕن ئورشەلیمێ پشتی فەلا ژێ دەرئێخستین (صالح: موقع الجزیرە، 17/6/2019)
تاكو دانتی (1256- 1321ز) د داستانا (كۆمیدیا خودایی) دا ژ ناڤ هه‌می مه‌زن و ناڤدارێن رۆژهه‌لاتی و موسلمانان تنێ‌ لدور سولتان سه‌لاحه‌دینی ب باشی نڤێسییه‌، دایه‌نیاسین و ل گه‌ل مه‌زنان دانایه‌ و رێزلێگرتییه‌، ( و ژ ئالییه‌كیڤه‌ من دیت سه‌لاحه‌دین ب تنێیه‌، و گاڤا من چاڤێ‌ خۆ بلندكری، من مامۆستا دیت، دگه‌ل كۆمه‌كا فه‌یله‌سوفان یێ‌ روونشتیبوو، هه‌میا رك لێ‌ دنێری و هه‌میا شكۆمه‌ندكر، و ل ڤێره‌ من هه‌رئێك ژ سوكرات و پلاتوی دیتن …) هه‌ر وه‌سا گۆڤارا (TIME) ل 31/3/1999ێ‌ ژماره‌كا تایبه‌ت ب كه‌ساتیێن مه‌زن و ناڤدارێن هزارا دوویێ‌ ده‌رئێخستییه‌، كو تێدا سولتان سه‌لاحه‌دین موسلمانێ‌ ئێكانه‌بوو. (صحیفه‌ الرأی – https://alrai.com). ئه‌ڤه‌ دسه‌لـمینیت كو ئه‌و گۆتن تنێ‌ بۆ پنیكرنا تاوانێن هه‌ر سێ‌ ملله‌تێن داگێركه‌رێن كوردستانێنه‌!
له‌ورا داگێركرنا (هزری – ره‌ۆشه‌نبیری) به‌ری داگێركرنا ئابووری و له‌شكری دهێت، ئانكو ب درێژیا مێژوویا مرۆڤینیێ‌ ب سه‌رداگرتنا ره‌ۆشه‌نبیری و هزری ژ مه‌ترسیدارترین ئاریشه‌یێن ب سه‌رداگرتنێ‌ (غزو)یێیه‌، ئه‌وژی چنكو بۆ مه‌ودایێن دومدرێژ زیان و شینوارێن وێ‌ ڤه‌دكێشن، تاكو ئه‌و ژ داگێركرنا ئاكنجیبكرنێ‌ (استیگان) زیانبه‌خشتره‌، چنكو هه‌مبه‌ر كریارا ب سه‌رداگرتنێ‌ ڤه‌ژه‌ن و دژكار روودده‌ت، وه‌كو به‌رسینكگرتنا خاچهه‌لگران و به‌رهنگاربوونا ب سه‌رداگرتنا مه‌گول و ته‌ته‌ران و كولیالزما بریتانی و فره‌نسی ل كیشوه‌رێ‌ ئه‌مریكا و ئه‌فریكا و باشورێ‌ رۆژهه‌لاتێ‌ ئاسیا.. ئانكو ب سه‌رداگرتنا (هزری – ره‌ۆشه‌نبیری) تالانكرنه‌كا راسته‌قینه‌یه‌ سه‌رباری نه‌بوونا دوژمنه‌كێ‌ به‌رجه‌سته‌ و راسته‌وخۆ.
«كۆمكوژیا جه‌سته‌یی دشێین ب ( كۆمكوژیا سۆر) ناڤبكه‌ین، ئه‌و ژناڤبرنا جه‌سته‌ییه‌، لێ‌ جۆره‌كێ‌ خراپتر یێ‌ كۆمكوژیێ‌ هه‌یه،‌ كو دشێین ب (كۆمكوژیا سپی) ناڤبكه‌ین، ئه‌وژی كۆمكۆژی ب رێكا بهۆژاندنێ‌، ئانكو ده‌روونییه‌ یه‌« (كویڤنن: 2017، 12) ب سه‌رداگرتنا كولتۆری ئانكو سها ئه‌نفالێ‌ ئه‌و كلیله‌ بۆ داگیركرنا بێی به‌رهنگاری، قڕكرنا بێی شه‌ر.
«لایه‌نه‌ك نه‌شێت تنێ‌ ب هێزێ‌ ده‌ستهه‌لاتداریا خۆ یا هزری ل سه‌ر لایه‌نه‌كێ‌ دی ب سه‌پینیت، له‌ورا د ده‌ربازكرن و گه‌هاندنا هێزا خۆدا پشتبه‌ستنێ‌ ل سه‌ر هێزه‌كا دی یا مه‌زنتر، كو هێزه‌كا خۆدان بۆیاغه‌ك زهنی و شاشمی دكه‌ت، كو خۆدان پله‌یه‌كا پیرۆزیێیه‌، دا بشێت جوره‌ ره‌وایه‌كێ‌ بده‌ت ده‌ستهه‌لاتا خۆ ل سه‌ر لایه‌نێن هه‌ڤڕك و وان ملكه‌چی خۆ بكه‌ت». (الخاقانی: 2019، 23) ئه‌ڤه‌ گه‌له‌ك د لایه‌نێ‌ دینی و باوه‌رییاندا به‌رچاڤدبیت! ل ناڤ كوردان (ئاغا و مەلا) ئەڤ رۆلە گیڕایە و بەردەوامە، له‌ورا هه‌ر ژ گه‌ڤندا هه‌ڤژینییه‌كا كاسولوكی د ناڤبه‌را دینی و ده‌ستهه‌لاتێدا هه‌یه‌.
ئانكو دژواری پشكه‌كه‌ ژ پێكهاته‌یێ‌ ڤێ‌ هه‌بوونا زیندی، رهێن وێ‌ كویر ڤه‌دگه‌ڕنه‌ په‌یدابوونا هه‌بوونێ‌ د ڤێ‌ ئه‌خته‌رێدا، لدویڤ ئه‌فسانه‌ و ڤه‌گێڕانێن دی كو هابیل و قایین دوو كه‌سێن ئێكێ‌ ل سه‌ر ڤێ‌ ئه‌خته‌را به‌رفره‌هـ هه‌ڤڕكی كری، وه‌كو دوو نموونه‌یێن هه‌ڤدژ و ئێكه‌م تاوانا گۆشتنێیه‌، قوربانی هابیل ئه‌و مرۆڤێ‌ چاكێ‌ ئاشتیخوازێ‌ چ دوونده‌هـ لپه‌ی خۆ نه‌هێلای، لێ‌ كوژه‌كێ‌ تاوانبار قایین دوونده‌هـ لدویڤ خۆ هێلا و زێده‌بوون، كو ئه‌م پشكه‌ك به‌رده‌وامین ژ وی تاوانباری. (حسن الخاقانی: 2019، 27) ئانكو مان بۆ یێ‌ بهێزتر و گۆنجایتره‌!
راستیا مه‌ یا تال ئه‌وه‌ كو ره‌ۆشه‌نبیریا مه‌ یا ده‌مجهی (زمكانی) یا هه‌ڤچه‌رخ نموونه‌یا دویڤه‌لانكیا ره‌ۆشه‌نبیرییه‌، كو ده‌رئه‌نجامێ‌ وێ‌ كه‌ربوونه‌كا خۆیه‌تییه‌ (استحمار ژاتی)! چ شه‌رمزارییه‌ فێرخوازێن كورد و پتریا هه‌ره‌پترا نڤێسه‌رێن كورد و ئه‌كادیمیێن هلگرێن باوه‌رنامه‌یێن بلند، لدویڤ وێژه‌ و زمانێن داگیركه‌ران دبه‌زن و شانازیێ پێدكەن، وێژه‌یا خۆ ب زمانی زیندانكه‌رێ‌ هزر و روومه‌تا خۆ دنڤێسن و، ملله‌تی فێری دویڤه‌لانكی و راهێلانا كه‌ڤلێ‌ نه‌ته‌وه‌یێ‌ دكه‌ن.
ده‌ستهه‌لاتا كوردی چ حزبی، هۆزه‌كی، دینی (كارگێری، ئاغا، مه‌لا) دیماگوجیێ‌ په‌یره‌ودكه‌ن، ژبو كب و بێده‌نگكرنا خۆیه‌تی، د هه‌مان ده‌مدا گه‌ل د لێگه‌ڕیانێدایه‌ ژبو ده‌ركه‌فتنێ‌ ژ ڤێ‌ ته‌نگاڤیێ‌ و ڤه‌دیتنا ئامرازێن خۆراگری و هه‌ڤڕكیا یێ‌ به‌رامبه‌ر، وه‌كو مالباتا به‌درخانییان و خه‌لیلێ‌ خیالی و ره‌حمیێ‌ هه‌كاری و هه‌لبه‌ستێن خانی، حاجی قادرێ‌ كویی، جگه‌رخوین، قانع، دلدار…، ب مه‌به‌ستا ڤه‌گۆهاستنا جڤاكێ‌ كوردی ژ شكه‌ستنان بۆ سه‌ركه‌فتنان و تاكی ژ پێكهاتیه‌كێ‌ به‌رخۆر بۆ پێكهاته‌كێ‌ به‌رهه‌مهێنه‌ر، هه‌روه‌سا كویر و به‌رفره‌هكرنا هشیارییا جڤاكی ب په‌روه‌رده‌یا نه‌ته‌وه‌یی، گۆهارتنا گرێیا خۆ كێمدیتنێ‌ ب خۆ شانازیێ‌ و، ژێیاتی بۆ ئاخێ‌ و ڤه‌بوون ل سه‌ر كه‌لتور و پێكهاتێن دی یێن كوردستانێ‌.
كەساتیێن رەوشەنهزر هه‌ر داكوكیكریه‌ كو ئه‌گه‌ر یێ‌ دی گه‌له‌ك ئامرازێن ب سه‌رداگرتنێ‌ هه‌بن، پرۆژه‌یێن پیلانگیریێن ئاراسته‌كری هه‌بن، ل هه‌نبه‌ر مه‌ ڤێیانا مان و هێزا هه‌ڤڕكیێ‌ و حه‌زا سه‌ركه‌فتنێ و هەلاتگەریا گیانی‌ هه‌یه‌، لێ‌ هه‌ر ل ده‌ستپێك و داویێ‌ چاره‌نڤیس ل سه‌ر مه‌ دمینیت، چنكو ئه‌م كورد.. نه‌ ئه‌و یاریكه‌رێن‌ ئێكێینه‌، به‌لكو جۆداهییه‌كا مه‌زن د ناڤبه‌را یاریكرنا وان ب سێ‌ په‌ركان؛ و بلۆككرنا مه‌ بو نۆت و حه‌فت په‌ركێن دی هه‌یه‌!

ژێـدەر:ـ
حسن الخاقانی، العنف الثقافی، سلسه‌ دراسات فكریه‌، بیروت لبنان، 2019.
كریستینا كویڤنن، الكورد امه‌ الابادات الجماعیه‌، و. حسین محمود، مركز القاهره‌ للداراسات الكوردیه‌، 2017.
صحیفه‌ الرأی – https://alrai.com).
صالح: موقع الجزيرة، 17/6/2019

١ – ٢

ل جهێ ستران هه‌ی بمینه‌، .. چونکۆ خرابكار سترانا نابێژن
په‌نده‌كا دێرین.

«مۆزیك پیشه‌یه‌ نه‌ هۆنه‌ره‌كه‌ ژ سرۆشه‌ك خودایی هاتیه‌ وه‌رگرتن، ئه‌وی ل نڤێسینا مۆزیكێ دنێری وه‌كو كاره‌كێ ئه‌رێنیێ ئاڤاكه‌ر، ڤێچا مۆزیك دهێته‌ چێكرن و ژ هایدانێ نه‌یا وه‌رگرتییه‌«(1).
كه‌س ژ مه‌‌ نه‌‌شێت گۆمانێ‌ بێخیته‌‌ سه‌‌ر گرنگییا مۆزیكێ‌ د ژیانا ملله‌‌تان و په‌‌روه‌رده‌‌كرنا ده‌‌روونان و گۆنجاندنا وان دگه‌‌ل قانوونێن گه‌ردوونی دا، تاكو هنده‌‌ك ژ ئۆلان به‌‌ر ب پیرۆزكرنا مۆزیكێ‌ چوونه‌ و هنده‌‌ك فه‌‌رمه‌سونان ب زمانێ‌ گه‌‌ردوونی یێ‌ رها هژمارتینه‌‌، یان ئه‌و گیان و مه‌هوه‌شه‌یا جهان و ئاییرده‌‌یێن وان یێن تایبه‌‌ته‌‌: ل شینی و دێران سرودێن خوە و له‌‌شكران ریتمێن خوە هه‌‌نه‌‌، د چه‌رخێ نوی دا مۆزیك بوویه‌ پشكه‌ك ژ چاره‌سه‌رییا ده‌روونی و جه‌سته‌یی « پشتی جه‌نگا جیهانییا دوویێ بیاڤی چاره‌كرنێ ب مۆزیكی ل نه‌خۆشخانه‌یێن چاره‌سه‌رییا رزگاربووێن ڤی شه‌ری دانپێدانه‌ك فه‌رمی وه‌رگرت، بازنه‌یا ڤان مفایان به‌رفره‌هبوو دا جورێن نه‌خۆشیێن له‌ش و ده‌روونی ڤه‌گریت» (2).
ملله‌‌تان د مۆزیك و ستراناندا خه‌‌ون و داستان و تراژیدیێن خۆ هه‌‌لگرتینه‌‌، له‌‌ورا فه‌‌رمه‌سونان هه‌‌ڤپێچی چوار زانستێن بنه‌‌ره‌تی پۆلینكرینه‌‌، ئه‌وژی زانستێ‌ ستێرناسی، ئه‌ندازه‌یی، بیركاری و مۆزیك، ئه‌ڤ هزر و بۆچوونه‌ ب درێژییا چه‌رخێن كه‌ڤن و ناڤه‌‌راست دبه‌‌رده‌‌وامبوون.
سوكراتی رۆژێن خۆیێن دویماهیێ‌ بوراندن و ئه‌‌و مژویلی به‌‌رهه‌‌مهێنانا سترانان بوو، بۆ ستران و سرودان دگۆته‌ شاگرد و دویڤكه‌‌فتیێن خۆ كو وی خه‌‌ونه‌‌ك دیتییه‌‌، تێدا داخواز ژ وی هاتیه‌‌كرن مۆزیكێ‌ به‌‌رهه‌‌مبهینیت.
مۆزیكژه‌‌نێ‌ ئه‌‌فسانه‌‌یی ئورفیوسێ‌ گریكی ئه‌‌وێ‌ ده‌نگێ‌ گیتارا وی گیانه‌‌وه‌‌رێن ژ هه‌میان دڕنده‌‌ و هۆڤتر هه‌ڤۆت و كه‌‌هیدكرن، هه‌روه‌‌سا دشیاندایه‌‌ به‌حس ل ته‌‌رزه‌‌كێ‌ دی یێ‌ پیرۆزییا مۆزیكێ‌ بكه‌‌ین، كو هندوس پیرۆزدكه‌‌ن و قه‌شه‌‌ ئوگستینی كرییه‌ رێك به‌‌ره‌‌ڤ خودێ‌ و، لجه‌م سوفییان ئه‌و پله‌‌ و جهه‌‌ بۆ ئێكبوونێ‌ دگه‌ل خۆیه‌‌تییا خودێ‌، لێ‌ شوبنهاور بۆ دچیت كو ئه‌‌و ئامرازێ‌ ئێكانه‌‌یه‌ بۆ رزگاربوونێ‌ ژ جیهانه‌‌ك ل سه‌‌ر گه‌‌ردوونییا ئێشانێ‌ راوه‌‌ستیایه‌‌، د ده‌‌مه‌‌كیدا نیچه‌ دبینیت (ژیان بێ‌ مۆزیك شاشی و زه‌‌حمه‌‌تی و دویرئێخستنه‌‌){(3).

موزیك:
چه‌ندین بۆچوون و پێناسه‌ بۆ موزیكێ هه‌نه‌، هنده‌كا لایه‌نێ مێژوویی و هنده‌كا ئالیێ زمانه‌ڤانی گرتینه‌، لی هنده‌كا وه‌كو ڤه‌كۆله‌ر (باهر هاشم ره‌جه‌ب)ی ژ لایێ بنیاتیڤه‌ داینه‌ نیاسین: ئه‌و گۆتنه‌كا گریكییه‌ بۆ خوداوه‌ندێن جوانیێ دهاته‌ گۆتن. ب رامانا (هایدانكه‌ر كو ئه‌و خوداوه‌ندێ جوانی و هۆنه‌رانه‌)(4) ، لێ ژ لایێ زاراڤه‌ییڤه‌ ئه‌و (زانست و هۆنه‌ر و زمانه‌).
– مۆزیك زانسته‌كه‌ ژ زانستێن سرۆشتی ل سه‌ر رێسایێن بیركاریێن تایبه‌تمه‌ند ب رێكوپێكرنا پله‌یێن ده‌نگی و ره‌هه‌ندا ئاوازدانانێ و زانینا سه‌نگان.
– مۆزیك هۆنه‌ره‌كی تایبه‌تمه‌نده‌ ب كرنێ چ ژه‌نین یان سترانگۆتن بیت.
– مۆزیك زمانه‌ چنكو ئه‌و نێڤه‌ندكار و ئامرازه‌ بۆ ڤه‌گۆهادستنا ئه‌وا د هزرا مرۆڤیدا بۆ كه‌سه‌كێ دی.
هه‌روه‌سا بۆ مۆزیكێ پیتێن تایبه‌تێن نڤێسینێ جێبووینه‌ دبێژنێ (نوته‌).
د زانستێ ژه‌نینا ئامیرێن مۆزیكی و زانستێ سترانگۆتنێدا پێدڤی ب سه‌نگێن مۆزیكی یێن سه‌رده‌مینه‌، ئه‌وێن ئاوازی دكه‌نه‌ ده‌سته‌واژه‌یێن مۆزیكی یێن یه‌كسانی سه‌رده‌میدا و ئه‌گه‌ر ئاوازێن وان بهێنه‌ گۆهارتن، په‌سته‌ په‌یڤه‌كا كوردییه‌ ب رامانا هه‌ڤچه‌رخ (راپ)(5).
ژێده‌ر:
1- جولیوس بورتنوی، الفیلسوف وفن الموسیقی، ترجمه‌: فۆاد زكریا، الناشر مۆسسه‌ هنداوی، 2023، ص244.
2- وسام السید، العلاج بالـموسیقی لیس وهما، الجزیره‌، 24/6/2020.
3- د. ام الزین بنشیخه‌ المسكینی)، جریده‌ عمان الثقافی، الفلاسفه‌ والموسیقی، 18 سبتمبر 2022. (www.omandaily.com).
4- باهر ، هاشم الرجب ورامی باهر، شجره‌ سلالم الموسیقی العربیه‌ ، – 2006 ص 8.
5- صبحی، انور رشید، تأریخ الموسیقی العربیه‌، الجز‌‌و الاول، الطبعه‌ الاولی، مۆسسه‌ بافاریا سنه‌ – 2000/ سلیم الحلو، الموسیقی النظریه‌، بیروت، سنه‌ 58 19 ص11) /(التراث الموسیقی ومعطیاته فی التولیف اللحنی والجمالی (المقامات نموذجا( رساله‌ تقدم بها محمد حسین كمر الباوی إلی مجلس كلیه‌ الدراسات العلیا والبحپ الجامعه‌ العربیه‌ المفتوحه‌ لشمال أمریكا (كندا وأمریكا( 2011 وهی جز‌‌و من متطلبات شهاده‌ الماجستیر فی العلوم الموسیقیه‌).

زانكۆیا كوردستان ل هەولێرێ رۆژا سێشەمبی بۆ بەركرنا جلكێ كوردی دەستنیشانكر، ئەڤ بڕیارە ل رۆژا 3/12 هاتە راگەهاندن، وەكو دەستپێك دەستپێشخەرییەك باشە هەر بكێمی بۆ شكاندنا بڕیارا شلەییا وەزارەتا پەروەردێ لدور قەدەغەكرنا بەركرنا جلكێ كوردی، د بەرامبەردا دەستنیشانكرنا رۆژا 10ئادارێ وەكو رۆژا جلكێ كوردی ل دامودەزگەهێن میری.
بەری بیست سالانە رۆژەكێ وەكو ماموستا چوومە قوتابخانەكێ‌ ب جلكێن كوردی، بەری دەركەفتنێ رێڤەبەری گۆتە من: تكایە جارەكا دی ب جلكێن كوردی نەهێ دەوامێ، هەر باشە چ سەرپەرشتیار ئەڤرۆ نەهاتینە، هەكە داكەنە كێشە‌!
براست ژ ڤێ گۆتنێ حێبەتیبووم، مللەتێن دونیایێ شانازیێ ب جلكێ خۆ یێ نەتەوەیی دبەن، ئەڤە هندستان و میرگەهێن كەنداڤی ب دشداشەی و عەگالێ ل هەموو دامودەزگەهان فەرمی و میرینە، یا ژ هەموویێ بالكێشتر جەنابێ سەرۆكی هەردەم ب جلكێن كوردییە!
كێ و بۆچی ئەڤ بڕیارە دایە و هەكە بۆ دەمەك دەستنیشانكری یا پێدڤی بیت، ئەرێ ما ئەو بڕیار یا پیرۆزە دا هەتا نها یا بەردەوام بیت.
رۆژ بۆرین و رۆژا جلكێ كوردی نێزیكبوو، كو مخابن دەوام ناهێتەكرن، رێڤەبەری د كومبوونێ دا گۆت: گەلی ماموستا فەرە ل رۆژا جلكێ كوردی بگەرمی ئامادەبین و ڤیابیت هەموو ماموستا ب جلكێن كوردی بهێن و دەستووری وی رۆژێ ب ئێكجاری نینن!
رۆژا جلكێن كوردی هات و ژ رێڤەبەری هەتا بەردەستكی دگەل قوتابیان، ژبلی من هەموو ب جلكێن كوردی ئاهەنگ دگێڕان ! من دگۆتێ ئەڤە رۆژەكا دی ژی پویچ و بێبەرهەم بۆری.
د ناڤ ماموستایان دا یێ ناوازە بووم چنكو پێشوەخت من بڕیاردابوو، كو ئازادانە ب جلكێ كوردی بهێمە دەوامێ یان وێ رۆژێ ژی ل بەرخۆنەكەم، بیست سال بۆرین هەر سال رۆژا جلكێ كوردی بتنێ ئەز یێ جودا بووم !
لەو ب بڕیارا زانكۆیا كوردستان كەیفخۆشم، بهیڤییا قەدەغەكرن ل سەر جلكێ كوردی راببیت و ئەو بڕتیار بهێتە رسواكرن، لەو هەر من داخوازدكر ل شوینا قەدەغەكرنێ یان سەپاندنێ، ببیتە بژاردەیا كەسی، یێ بڤێت ب جلكێ كوردی بچیتە دەوامێ و یێ نەڤێت ل سەر نەهێتە سەپاندن.

نڤیسەر «حازم بلەیی» هەلبەستەك ب ناڤونیشانێن «ئەی نیشتمان» بەلاڤكریە ئەڤ دەقێ وێ یە:
ئەی نیشتیمان
هندەک خۆ د کەنە گۆری
ل سەر تە یێ خۆ د کوژن
هندەک ژی ب کەفتنا تە
کەیفێ دکەن، دگڕنژن
هندەک یێ بۆ تە دنالن،
سروودا بۆ تە دبێژن
هندەک ب وێرانبووناتە،
نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن
هندەک دلسۆز و خۆراگر،
ئامادەن خوینێ ب ڕێژن
هندەک ژی سەرخۆش و مەستن
هەمی گاڤا وەکو گێژن
هەردوک ژی ل سەر تە دژین
ئێک خودان هەلوێست و خەمخۆر
ئەوێ دیکەش بۆ هەلکەڤیت
بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر
ڤێجا چتۆڤ دێ وەک ئێکبن
ئەوێ دلسۆز و یێ چاڤشۆڕ.

ئێک/ هەڤدژییا دوانەیی:
هەلبەست لدۆر بابەتەکێ گەوهەری و ئالۆزە، ئەوژی پەیوەندی د ناڤبەرا مرۆڤی و وەلاتیدایە، زمانێ هەلبەستێ نێزیکی هەلبەستا ئازاد یان هەلبەستا پەخشانکییە، متمانە ل سەر رستەیێن کورت و چڕ کرییە، ئەڤێ دەنگێ هەلبەستڤانی بهێز و راستەوخۆ کرییە.
ئاڤاهیێ هەلبەستێ ل سەر هەڤدژییا دوانەییە (التناقض الثنائی) کو جڤاکی دکەتە دو پشکێن بدژواری هەنبەری یەکتر، دلسۆز و هەلپەرست، ئەڤ شێوازە سەلیقەکا ناڤخۆیی ل سەر بنەمایێ پارادۆکسێ دئافرینیت، سەلیقە لڤێرە پتر دلینی و هزرییە، چنکو دگەل بەحسێ قوربانیدانێ (ل سەر تە یێ خۆ دکوژن)، (ئامادەن خوینێ بڕێژن)، تا شوڕدبیتە سڤکاتی و ترانەپێکرنێ دەمێ بەحسێ پشکا دویێ دکەت (هندەک ژی سەرخۆش و مەستن)، (بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر)، دیسان لڤێرە وێنە دبەرجەستەنە و راستەوخۆ خزمەتا بیرۆکەیێ دکەن (نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن)، (سەرخۆش و مەستن)، ئەڤ وێنە بەرەڤاژی جۆرێن دی یێن هەلبەستێ یا دویری ئالۆزیێیە، گرنگیدایە سەرەدەرییەک جڤاکی و سیاسییا دەستنیشانکری.

دوو/ لایەنێ هێماگەری و ئاماژەیی:
دەربڕین هێما و ئاماژە
نیشتمان نەهەما رووبەرەکێ جوکرافییە، بەلکو هێمایە بو دۆزەکێ، چارەنڤێسێ هەڤپشک، بهایێن بلند، کو د ڤیانا وێدا فەرە یەکسانبن.
نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن هێمایێ خیانەتێ ژبو دەستکەفت و بەرژەوەندەک کەسی، نانێ چاڤشۆڕیێ ئاماژەک کوورە بو مشەخۆریێ.
سەرخۆش و مەستن/ هەمی گاڤا وەکو گێژن هێمایێ خەمساری و نەپویتەدان ب چارەنڤێسێ نیشتیمانییە، یان هێمایە بو ئەوێن بێهوشیاری ل پەراوێزا روودانان دژین و مفای ژ بەرەللایێ وەردگرن.
مشەخۆر هێمایێ هەرە بهێز و ئاشکرایە، ئەو هەلپەرستە یێ ل سەر لەشێ وەلاتی (کەسێن دی) دژیت، بێی تشتەک هەژی پێشکێش بکەت، ئەڤە ئازرێنەرا پرسەک رەوشتییە، ئەوژی یەکسانییا هاولاتیبوونێیە.پێشکێش بکەت، ئەڤە ئازرێنەرا پرسەک رەوشتییە، ئەوژی یەکسانییا هاولاتیبوونێیە.

سێ/ رەخنە: تێبینیێن ئەرێنێ:
– ئاشکرایی و ئازایەتی:
هێزا هەلبەستێ د وێرەکی و ئاشکرایا پەیاما وێ یا رەخنەیێدایە، ئەو راستەوخۆ دەردێ جڤاکی و سیاسی دەستنیشاندکەت و دیاردەیا هەلپەرستییا نیشتیمانی رسوادکەت.
– ناڤەندگەرییا هزری:
ئاڤاهیێ هزریێ هەلبەستی یێ خۆرستییە، ب بانگکرنێ دەستپێدکەت (خودان هەلوێست و خەمخۆر)، پاشی دادکەڤیت (نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن)، دا ب پرسا هەبوونگەری ئەوژی رەتکرنا یەکسانیێ بداوی بینیت.
– ئازراندنا دلینیێ:
هەلبەستڤان د ئازراندنا هەستێن خواندەڤانی و هاندانا وی بۆ دادیێ د هوندری قیژییا (ئامادەن خوینێ ب ڕێژن)، (بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر)دا یێ سەرکەفتیبوو.
* تێبینیێن نەرێنێ:
– رەخنەیا راستەوخۆ:
سەرباری کو راستەوخۆیا پەیامێ خزمەتا ئارمانج و مەبەستا هەلبەستڤانی دکەت، لێ ئەو ژ کوورییا هەستکرنێ ئەوا ژ هایدانێ دهێت کێمدکەت، هەلبەست دا بهێز و کاریگەرتربیت ئەگەر هەلبەستڤانی وێنەیێن هێمایی ل شوینا مەزراندنا راستەوخۆ وەکو (هەلپەرست، مشەخۆر) بکارئینابان.
– هەلبەستڤانییا سنووردار:
جاران هەڤۆک پتر ژ هەلبەستێ نێزیکی راپۆرتا جڤاکی و سیاسی دبیت، دیسان گرنگیدان ب ناڤەرۆکێ ژ جوانکارییا زمانەڤانی خوارییە، کو دەقێ وێژەیی بلنددکەت.
پۆختە:
هەلبەست دەنگەکێ بهێز و راستگویێ نەرازیبوونێیە، نوینەراتییا وژدانا زیندی یا هەلپەرستیێ رەتدکەت، هەروەسا پەیوەندییا مرۆڤی ب بهادارترین دەستگرتی ئەوژی نیشتمانە، هەلبەست هزر و هەلویستە ئەرکێ وێ ئازراندنا پرسیارا رەوشتییە، ئەوژی چاوا دلسۆزێ خۆگوریکەر دگەل هەلپەرستێ چاڤ ل دەلیڤەیان د یەکسانبن؟
هیماگەرییا مشەخۆری:
د هەلبەستێدا مشەخۆر گرێیا ناڤەندییا رەخنەیا جڤاکی و رەوشتییە، چنکو مشەخۆرێ بایۆلۆجی ئەو بونەوەرە یێ خۆراکی و ڤەحەویانێ ژ یێ دی وەردگریت و د بەرانبەردا نەخۆشی و زیانێ دگەهەنیتێ، هەلبەستڤانی تێگەهێ بایۆلۆجی کریە هێمایەک جڤاکی و سیاسیێ گەلەک دژوار و هوور.
ئاماژەیێن مشەخۆری د هەڤگرێکا – سیاق – نیشتینمانیدا:
کارتێکرن ل دەقی ئاماژەیا هێماگەری
مشەخۆر ئاماژەیە بۆ پشکا بهەدەردانا بێریێن وەلاتی، کو دلسۆز ئاڤادکەن و مشەخۆر دخۆن و وێراندکەن بەربوون و ئیستیغلال
مەشەخۆر کەسەکێ خۆپەرێسە، ئارمانجا وی (خوارن و ژیانە) ئەڤە بەرەڤاژی پالدەرێ دلسۆزییە (خۆگوریکەر)، ئانکو خۆپەرێسییا رها هەنبەر خۆگورییا رها. خۆیەتییا رها
مشەخۆر بێبەرهەمە، ئەو تنێ دخۆت، د دەقیدا چاڤ ل دەلیڤێیە. نەرێنی یا کرێت
مشەخۆر د ناڤ لەشیدایە – وەلاتی – ئەڤە وی ژ دوژمنێ دەرەکی مەترسیدارتر لێدکەت، چنکو ئەو تەڤنێ ناڤخۆیی وێراندکەت مەترسییا ناڤخۆیی
چاڤشۆڕ: هەلبەستڤانی پەنا برییە بەر ڤێ پەیڤێ، دا کەسی هەلپەرست ژ هەر بهایەک مرۆڤینی بشۆت، چنکو مشەخۆر بونەوەرەک زیانبەخشە.
بێبوهایا رەوشتی
چوار/ کۆپیتکا پڕس و نەرازیبوونێ:
هەلبەست ب ڤێ مەزراندنێ (ڤێجا چتۆڤ دێ وەک ئێکبن/ ئەوێ دلسۆز و یێ چاڤشۆڕ) دگەهیتە کۆپیتکێ، لڤێرە مشەخۆر بەهانەیا سەرەکییا نەرازیبوونێیە، هەلبەستڤان لەکەیێ ژ هەبوونا دو جوینان ناکەت، بەلکو لەکەیێ دکەت ژ سیستەمێ رەوشتی و جڤاکیێ دەستوریێ ب یەکسانییا دیاربووی ددەت، د دەمەکیدا د ناڤبەرا واندا تەمباڤەکە، مشەخۆر هێمایێ تێکدانا ئێکەتییا نیشتمانبوونێ و مەترسییا دەرزبوونا ناڤخۆییە، لەورا ئەڤ هێمایە بوویە کلیلا کەرب و توڕەییا هەلبەستڤانی و ناڤەندا رەخنەیا وی یا دژوار.

چریسكەك:
ئارێشە نەترسا زارۆکان ژ تاریێ یە، بەلکو ترسا مەزنان ژ ڕۆناهیێ یە!
«پلاتو»

دەقێ هەلبەستێ
کچێــن رۆژ
د رەنگینییــا جلێـن خــۆدا ئـەم باوەرییا ئاخێ و چیایــان هەلدگریــن،
نە بتنـێ هنـدەک داڤ و دەزیێـن رەشـن.. داڤێــن رۆژێ و ئەردی و خوینـێنە..
ئـەم کچێــن چیـانــە.. کەســک ژ مــە دهێـت
کچێــن رۆژێنــە.. زەر ژ مــە دهێــت
کچێــن شوڕەشانــە.. سۆر ژ مـە دهێــت.

رەخنە:
هێماگەری:
پێکهاتا دەقی توڕەکا ئاماژەیانە توخمێن ماددی بو ئاستێ گیانی و مێژوویی بلند دکەت، هێماگەری لڤێرە بوویە دلێ ژیندارێ جوانکارییا دەقی، ژ هێماگەرییا توخمێن گەردوونی و هێماگەرییا رەنگێن ئاماژەکەرێن ناسنامەیێ، وەکو هێماگەریا رەنگان (جلکێن رەنگز – ملابس زاهیە):

ئاماژە:
جلک ژ ئەرکێ بنەرەتی دەربازدبیت دا ببیتە ئەو ئامانی ناسنامەیێ، ئەو نەتنێ راپێچە بەلکو گۆتنەک بینڕاییە بۆ شانازیێ، هێمایێ خۆ پیرۆزکرنێیە و شانازبوون ب ناسنامەیێیە. دیسان هێماگەرییا توخمێن گەردوونی (کۆکا هەبوونێ) لڤێرە کۆکا ناسنامەیێ /ئەم/ د هەبوونێدا دبنە داڤێن ئاماژەکەرێن گەردوونی، پوختەیا هێماگەریێ د دەقیدا هێماگەرییا ناسنامەیا ئەرێنییە، ئارمانج ژێ ئاڤاکرنا ناسنامەیەکا کۆمەکییە /ئەم/ یا رهدار د سروشتیدا / چیا و کەسکاتی/، د رۆناهییا خۆ نویکەردا/ هەتاڤ و زەر/، مێژوویا خەباتێ/ شۆرەش و سۆر/، بکارئینانا جهناڤێ/ ئەم/ هایدانێ ب هەبوونا ناسنامەیەکا کۆمەکییا بهێز و ب خۆشاناز ددەت، ئەڤە دەقی دکەتە بەیاننامەکا کۆمەکی پتر ژ دەربڕینەکا تاکەکەسی، بڤێ چەندێ رەنگ و جلک و دەزی دبنە داڤێن راگەهاندنەک هەبوونگەری، هێزا ڤێ ناسنامەیێ و شانازی و کووراتییا وی ب یا مێژوویی و گیانێ رادگەهینیت:

هێما و ئاماژە توخمێ / ماددی – گیانی
هێمایێ رۆناهی، هیڤی، ژیانا هەلاتگەری و زانینێ، ناسنامەیا گەش و نویکەر داڤێن رۆژێ
هێمایێ رهان، خۆرستیبوون، رەسەناتی و گرێدانا – ئەم – ب جهیڤە، کووراتییا مێژوویی زەمین.
هێماگەرییا ژیان و خۆگوریکرن و بەهزادەیێ – النسب الطاهر- نوینەراتیا گرێدانا چارەنڤێسساز و مێژوویی دکەت، لەو ناهێنە ژێکجوداکرن، ئاماژەیە بۆ بەرهەڤییا خۆگوریکرنێ ژبۆ ناسنامەیێ خوین
هەروەەسا هێماگەرییا رەنگان: رەنگ د دەقیدا نە جوانکرنە، بەلکو هەڤکێشەیێن هێماگەرینە بو رەهەندێن ناسنامەیێ، ئەڤە هەرە بهێز و چرییە د دەقیدا:
هێماگەری رەنگ ناسنامەیا ئاماژەکەر
هێمایێ گەشەبوونێ، پێتبوون، خۆرستیبوون، بەرخۆدان/ چیا هێمایێ بلندیێ و کەسک هێمایێ سروشتی کەسک کچێن چیا
هێمایێ هەلاتگەری، رۆناهی، گەشبینی/ رۆلێ ئەوان بو کەسێن دەوروبەر وەکو ژێدەرێ ژیانێ و رۆناهییەک نەڤەمریت زەر کچێن روژێ
هێمایێ خۆگوریکرنێ، خوین، سەرگەرمی، وێرەکی، قەبخوازی/ گرێدانا ناسنامەیێ ب مێژوویەکا خەباتیڤە، داکۆکیکرنە ل سەر گیانێ شۆرەشگێری و موکوڕی ل سەر گوهۆڕینێ سۆر کچێن شورەرشڤان.
رەوانبێژی: دەقەک قەبارە بچویک و پەیڤ کێم، ب رستەیێن نەرم و سەلیقەکا ئارام کو بو بهیستنێ بساناهی و د کەهی، لی داگرتی ب وێنەیێن جوانکری، ئەگەر ب ئازراندنا هەستان، ئەوێن خزمەتا شانازبوونێ ب ناسنامەیێ دکەن، ئەوژی ل سەر دوو بنەما بلندبوویە: بەرجەستەبوونا هەرەجوان بو ئاماژەیێن راماندار و کورتبوونا رەوانبێژییا هەڤسەنگ. ئەڤێ چڕییا رەوانبێژییا شاکار دایە دەقی.

دەقی پەیڤ کرینە ئامانێ رامانێن رووت، ئەڤە کۆپیتکا رەوانبێژیێیە، وەکو خوازەیا / د رەنگینییــا جلێـن خــۆ دا ئـەم باوەرییا ئاخێ و چیایــان هەلدگریــن/ جلک وەک کەرستەک بەرهەست کرە ئامان و عەنبارا باوەریێیە، ئەڤ بەرجەستەبوونە باوەریێ دکەتە پشکەک بینڕای و هەستەوەر ژ ناسنامەیێ، کو کارتێکرنا هێزا دەربڕینێ زێدەدکەت.

لێکچوونا نەراستەوخۆ بو سەرکەفتنا ڕهوڕیشالی، ب گۆتنا/ نە بتنـێ هنـدەک داڤ و دەزیێـن رەشـن..داڤێــن رۆژێ و ئەردی و خوینـێنە.. / رەوانبێژی لڤێرە ژ سالۆخدانی بو سەلماندنا هەبوونێ دچیت، جلک نەوەکو داڤێن هەتاڤێنە /لێکچوونەکا راستەوخۆیە/ بەلکو داڤێن رۆژێنە / لێکچوونەکا بهێزە/ ئەڤ سەلماندنە بهایەکێ ڕها ددەتە جلکان و دکەتە پۆختەیا سێ تۆخمێن گەردوونی: هەتاڤ/هێمایێ ئاسمانی و رۆناهیێ/ زەمین /هێمایێ چەسپایی و ڕهانە/، خوین/ هێماییێ ژیان وخۆگوریکرنێیە.

رەوانبێژیا کورتکرن و لێکڤەکرنێ:
د دەقیدا گۆتن ژ رامانێ کورتترە، دەق متمانەیێ ل سەر شێوازێ کورتکرنا هەڤسەنگ و لێکڤەکری بو پەیداکرنا سەلیقەکا کاریگەرا دەروونییا بهێز دکەت، ب پۆلینکرنێ و گرێدانا وێ ب ناسنامەیێڤە وەکو: کەســک ژ مــە دهێـت / زەر ژ مــە دهێــت/ سۆر ژ مـە دهێــت/، ئەڤ هەڤۆکێن کورت و بڕی سەلیقەکا بلەز و دراماتیک دئافرینیت، کو دگەل بیرۆکەیا ناسنامە و شانازیێ گونجاییە، سێ جاران دوبارەکرنا / کچێــن – ژ مــە دهێــت/ دوبارەکرنا هایدانبەخشە، دوبارەکرن نەژبۆ درێژکرن و پەرەسەندنێیە، بەلکو ل سەر داکۆکیکرن و کورترکرنێیە، چنکو دەق پشتراستدکەت کو ناسنامە دەرئەنجامێ سێ رەهەندانە/سروشت، رۆناهی، شۆرەشگێری/ و مافدارییا بیرۆکەیا /ژ مە دهێت/ دچەسپینیت.

ل باژارێ سلێمانیێ چالاكییەكا هونەری ب ناڤی (هونەرگەها وەلات) ل زانكۆیا ئەمریكی هاتە گێڕان، وەكو د مالپەراندا بەلاڤبووی د برگەیەكێ دا شەش كچێن كورد ب كاروكوكێ داعش ل سەر خوانەیێ ئەو عەبا و پێچە هاڤێتن و ب چلكێن كوردی برگەیا خۆ تمامكر، دیارە ئەڤێ ئیسلامیێن كوردستانێ گەلەك ئێشاندینە، لەو كارلێكرن و دژكار گەلەك د دژواربوون! وەسا دیاربوو هاڤێتنا كچێن كورد بو راپێچا داعش ئەوان ب دژی دینی ناسكرییە، دزانین كو چ ئیسلامیێن كوردستانێ چ هەلویستێن نەتەوەیی و مرۆڤی هەمبەر هۆڤاتییا داعش دژی مللەتێ كورد نەبوون، ئەگەر ئیسلامییا ب وێ دژواریێ بەحسنەكربا هەر كەسێ ئاگەهـ ژ بابەتێ نە بوو! لەورا ئەوان مەزنترین ریكلاما بەلاش بو چالاكیێ كر.
ئەڤێ هەلویستێ ئیسلامیێن كورد بیرا من ل دژوارە سەرەدەریا (چورچ ئویول) ی دكەل زركێتكەكێ ئینا، دەمێ زركێتكێ هنگڤین دخوار و ئەوی ب چەقویێ كرییە دوو پارچە، زركێتك بەردەوامبوو ل سەر خوارنا هنگڤینێ ژ سكی بڕی دەردكەفت، لێ دەما ڤیای بفڕیت، ژنوو ب بلارەساتێ زانی!
ئەڤەیە یا ب سەرێ مە دهێت، بێ جوداهی هەموویان ژ ئەرەب، ترك، فرس، ئیرس، ئینگلیز، فرەنسی، ئەمریكا…، پارچە ژ مە ڤەكرینە ژ گیان و بێرێن مە خواری یە، د دەمەكی دا ئەم د هنگڤینی دا د خەندقینە و پتریا مە هەر كارەساتا مە تێبینی ناكەن، تاكو (بار دهێتە سەر شاخێن گای) و پێدڤی فڕینێ دبین.
پرسیارا من وەكو كوردەك ئەرێ بۆچی ئیسلامێ پێچان سەپاند، ما هینگێ ژنێن د رویسبوون؟ دیسان جلك و راپێچا ژنا كورد یا بێستارەیە، ما كورد بو مرۆڤێ ئازان نابێژن (سەربەست) و بو مرۆڤێ بەرەللا و سەربەردای (سەركول، سەرتراشی)؟ یا زانایە دەرسۆك/ جەمەدانی پشكەكە دانەبڕایە ژ راپێچا ژن و مێرێ كورد، لێ حیجابا و پێچە (نیقاب) ژ كاكلا دینێ ئیسلامێ نە و ئەركە یان هێمایەك سیاسی یە، مەبەست پێ خۆ دیاركرن و جوداكرنە و حاشابوونە ژ كوردبوونێ.

د سالڤەگەڕا وی یا دویێدا ل سەر هەلباسکبوونا وی یا پیرۆز، هێژا (ستار عەلی) د ناڤ مەدایە و کارێن وی هێژ ب گیانێ وی دژیندارن.
کەڤالێ بەدرخانییان:
ئەڤ کەڤالە کارەکێ هۆنەریێ ب مورکەکا هێماگەرییا مێژووییە، ل 12/9/1999ێ لدەمێ ڤەکرنا ئاڤاهیێ نویێ پەرتووکخانەیا بەدرخانییا ژ لایێ بەرێز (نێچیرڤان بارزانی) هاتییە هەلاویستن، ئەڤە ل سەر داخوازا لایەنێن پەیوەندیدار کو ژ هۆنەرمەندێ مەزن ستار عەلی هاتبووکرن نیگارکر، لوی دەمی ١٩٩٨ێ مالا ستاری ل گەرەکا هەرە مللی ل دهۆکێ – شیڤەشۆرکێ – بوو، کو دوو ژوورێن کەڤن و شەهگرتیبوون، د حەوشێدا دوو هژیر بلندببوون، ستار لژێر سها وان هژیرا کەڤالی بەدرخانییان نیگاردکر، ئەو دیمەن د چیرۆکا (پەیاما رەنگان) ب پەیڤان من نیگارکرییە.
ئەڤ کەڤالە د ناڤەرا پۆرترێتی و سرۆشتیدایە، ئەو ڤەگێڕانەکا بینڕایە بۆ ناسنامە و بیردانکا کوردی، کەلا وەک هێمایێ خۆرستبوونێ و ئالایێ کوردستانێ دگەلدا هژمارەکا کەساتیێن کورد ژ مالباتا بەدرخانیێن مەزن، ئەوێن دبوارێن هزری و مێژوویی و رەوشەنبیری.. پێشەنگ، کو کەڤالی دکەتە بەلگەنامەکا هۆنەری یا سەرکێشێن بزاڤا نەتەوەیی و رەوشەنبیرییا کوردی.

جوانکاری و هێماگەرییا کەڤالی
کەساتیێ پیر ب جلکێن کوردی ل سەرێ کەڤالی سالۆخەتێن هێماگەرییا پێشەنگی، دەستهەلات، روومەت، پەندڤانی، پایەبلندی..، پێ بەخشییە، ل دانگێ ب رێز کەساتیێن ب هویری نیگاکری، کو کەسێ ئاگەهداری رەوشا کوردان د سەدسالا بوریدا ئەوان دنیاسیت، دێم و سیمایێن وان دکەهینە، نیگارکێشی ب زانابوونەک بەرفرەهـ و هوشیارییەک کوردانە زانینا مێژوویێ، سێ بەرەباب مینا کوچێ نیگارکرینە و رۆلێ ژنا کورد ژبیرنەکرییە، کو د کەساتییا – رەوشەن بەدرخان – دا بەرجەستەکرییە، وەکو هێمایێ بەردەوامییا کاروانی خەباتا نەتەوەیی و هایدانێ ب گرنگییا هەر ئێکی و رۆلێ وی یێ بنگەهین دایە، دێمێن کەسان ب سیمایێن هێزێ دیارن و ئەڤە رێزداری و روومەتێ پێ دبەخشیت، پاشخانە چیایێن بلندن ب کەلایەکێ وەکو هێما بۆ دێرینیی و خۆراگریێ، ئالایێ کوردستانی ئەوێ ژ کەلایێ بەرەڤ ژێر درێژدبیت و ل هەردوو ئالییان پەرتووک د بژالە، هێمایێ هەرە بهێزە کو زانست و زانین و ناسنامەیا نەتەوەیی پێکڤە گرێددەت.
ب زالکرنا رەنگێ ئاخی و یێن گەرم هەست ب رەسەناتی و کووریێ دایە کەڤالی، رەنگێن زەر و کەسک و ئاخێ ئاماژەیە بو گرێدانا کەڤالی ب سرۆشتێ چیایێن کوردستانێڤە، دیسان بەرچاڤکرنا پەرتووک و بەلگەنامەیان ل پێشییا کەڤالی ئاماژەیە بو گرنگییا زانست و مێژوویێ.
هێماگەرییا پەیامێ:
پەیاما کەڤالێ یا رۆهنە، سەرکردێن مێژوویێن بوارێن جودا گرێدانە د ناڤبەرا خەباتا سیاسی، لەشکری، و یا هزری و رەشەنبیری و، پەرتووکێن بژالە ئاماژەیە بو گرنگییا زانینی و ئاڤاکرنا ناسنامەیا نەتەوەییدا، چیایێن ل پاشخانەیێ هێماگەرییا هێز و خۆراگرییا گەلێ کوردە.
سەرباری کو کەڤال هەلگرێ پەیامەکا هێماگەرییا بهێزە، لێ دبیت هندەک ببینن کو ئەو یا راستەوخۆیە، لێ ئەڤە وەک کارەکێ بەلگەیی و مێژوویێ خزمەتا دۆزا هزرییا کوردی دکەت، ژ بهایێ وێ کێمنابیت، کەڤال کارەکی هۆنەریێ خودان پەیامەک کوورە، د هۆندری هێمایێن بینڕایدا دەربڕینێ ژ ناسنامەیا کوردی دکەت.

گرنگییا کەڤالی:
«زێدەروویێ ناکەم ئەگەر بێژم: بەرێ نانی گەلەک ژ روویێ کەڤالێ جوانترە» مالفا گەلەک پرسیارێن گرتی و حەزێن ڤەکری، ل بەر بایێ نالینێ، هاواردکەن (سۆتم ناهێت گۆتن) ـ ژبلی مرۆڤی چ تشت دپیرۆزنین، ژ وانا کولتۆر، لێ هندەک بنەمایێن دهەین دپیرۆزن، ئەڤە د هەمی جڤاکاندا و بۆ هەمی جڤاکان دروستە، ژبلی جڤاکەکێ خاپاندی و گەمژەکری.

بەرزەبوون:
یا گرنگ ئەڤ کەڤالێ ل دەروازەیا پەرتووکخانەیا بەدرخانیا خەملاندی، پاشی بو دەمەکی د ژوورڤە هەلاویستن، د ناڤبەرا رێڤەبەرییا چەند کەساتییاندا بو پەرتووکخانەیێ و کارێن نویژەنکرنێ کەڤالێ بەدرخانییان نەیێ دیارە، لڤێرە ئەڤ پرسە دهێتە پێش: ئەگەر رێڤەبەرەکێ پەرتووکخانەیا گشتی بوهایێ کەڤالێ هۆنەری نەزانیت و ل جهێ هەژی نەدانیت، ئەرێ بۆچی لەکەیێ ل بانگخوازێ ئیسلامەوی دکەین، کو وێنە و نیگار و مۆزیکێ حەرامدکت و پەیکەران ب بت – سەنەم – ددەتە نیاسین!؟

ژێدەر:
١- پێتیبوونا رەنگان، ناڤەندا هاڤیبوون یا لێکولین و وەشانێن کوردی ل بەرلین، ژمارا وەشانێ – 44 – 2004، بپ41.
٢- سارە جقریف، هل ثمة افاق جدیدە لحمایە اللوحات التاریخیە من التلف؟ 17أبریل 2023

https://diffah.alaraby.co.uk/diffah/.

٣- اللوحات الفنیە أبرز وسائل التعبیر عن اڵافكار والمشاعر، حیث تجمع بین الإبداع والخیال، وتنقل رسائل متنوعە لمشاهده. https://hotgraphicksa.com/ar/blog/.