د جیهانا ئەڤرۆ دا، هێزا سیاسی تەنێ ب هەبوونا سامانێن سروشتی وەك پترۆلێ ناهێتە پێڤان، بەلكو ب شیانێن مللەتەكی دهێتە پێڤان كا حەتا چ رادە دشێت پێدڤیێن خوە یێن سەرەكی ژ خاكا خوە بەرهەم بینیت. بۆ هەرێما كوردستانێ، ڤەگوهاستنا ستراتیژیەتێ ژ پشتبەستنا تەمام ل سەر «پترۆلێ» بەر ب «خاكێ»، ئێدی نە تنێ هەلبژارتنەكە، بەلكو پێدڤییەكا نەتەوەیی یە بۆ پاراستنا قەوارێ هەرێمێ.
بۆ چەندین سالان، داهاتێ پترۆلێ تاكە ستوینا ئابوورێ مە بوو، لێ ئەزموونێن چەند سالێن دووماهیێ و كێشەیێن ل گەل بەغدا و راوەستیانا هاوردەكرنێ نیشا مە دا كو پترۆل ب تنێ نەشێت ئاسایشا ئابووری و سیاسی یا درێژخایەن دابین بكەت. دەمێ داهاتێ مە ب بڕیارەكا سیاسی ڤە گرێدای بیت، بڕیارا مە یا سیاسی ژی دكەڤیتە ژێر مەترسیێ. ئاسایشا خوارنێ وەك چەكەكێ ستراتیژی یێ بهێز دەردكەڤیت كو چ جاران ژ كار ناكەڤیت.
خاك؛ كلیلا سەربەخۆیا بڕیارێ.
كوردستان خۆدان ئەردەكێ ب پیت و كانیێن ئاڤێ یێن زەنگینە كو دشێن ببنە «پترۆلا كەسك». دەما ئەم گرنگیێ ب كەرتێ چاندنێ و پیشەسازییا خوارنێ ددەین، ئەم فشارێن دەرەكی كێم دكەین. هەرێمەكا كو نانێ وێ ژ زەڤییێن وێ بیت گەلەك ب هێزتر دشێت ل بەغدا دانوستاندنێ ل سەر مافێن خوە یێن دەستووری بكەت، چونكی ترس ژ سزادانا ئابووری و داخستنا سنوران ل نك وێ كێمتر دبیت.
چاندن وەك سەنگەرێ بەرگریێ ئەولەهییا خوارنێ تەنێ چاندنا گەنمی نینە، بەلكو دروستكرنا زنجیرەكا ئابووری یە كو ژ جۆتیاری دەستپێ دكەت و ب كارگەهێن بەرهەمئینانێ و عومبارێن ستراتیژی (سایلۆ) ب دووماهی دهێت. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كو:
1. داهاتێ ناڤخۆیی زێدە ببیت: پارەیێ وەلاتییان ل شوونا بچیتە وەلاتێن جیران دێ د بازارێ كوردستانێ دا زڤریت.
2. سەقامگیریا جڤاكی: د دەمێن قەیرانان دا، مللەت هەست ب پشتراستیێ دكەت كو پێدڤیێن وی یێن ژیانێ دابینكرینە.
ڤەگێڕانا بهایێ بۆ خاكێ چاندنێ، مەزنترین چەكێ بەرگریێ یە د دەستێ هەرێما كوردستانێ دا. پێدڤییە قووناغا پاش پترۆل ب چاندنێ دەستپێ بكەت. ب ڤێ رێكێ ئەم دشێین بێژین كو بڕیارا مە یا سیاسی یا پاراستی یە، چونكی بنەمایێ ژیانا مە یێ د دەستێ مە دا.

د زەمانێ بەرێ دا دەمێ‌ لەمپە دڤەمری، یان كارەب دچوو، خێزان هەموو ل دەورێ ئێك یان ل سەر سفرەكێ كۆم دبوون. دەنگێ پێكەنینێ و دانوستاندنێن دایك و بابان و چیرۆكێن باپیر و داپیران بێهنا ژیانێ ددا مالێ‌، بەس ئەڤرۆ، ل ژێر رۆناهییا شاشەیێن ڕوهن، جۆرەكێ نوو یێ بێدەنگیێ كەفتیە ناڤ ماڵێن مە بێدەنگییەك كو ژ دیۆارێن كۆنكریتی سارترە. ئەڤە ئەو دیاردەیە كو ئەم دشێین بێژینێ (دیوارێن بێدەنگ) هەكە نوكە تو ل ماڵەكا دهۆكی بنێڕی، دێ بینی خێزان هەموو ل ژۆرەكێ روینشتینە، بەس هەر ئێك ژ وان د جیهانەكا جودا دایە، دایك یا مژوولی سنەپ چاتییە، باب یێ تیكتۆكی د بورینیت و زارۆك ژی د ناڤ جیهانا یاری و یوتیۆبی دا بەرزە بووینە، ئەڤە دبیتە ئەگەر كو پەیوەندییا د ناڤبەرا وان دا ب تنێ ببیتە هندەك رستێن كورت و سار وەك: (چایێ بینە، دەنگێ مۆبایلێ كێم بكە، یان هەرن بنڤن) ئەڤ بێدەنگییە نە بتنێ كێمییا ئاخفتنێ یە، بەلكو كێمییا هەستپێكرنا ئێش و كەیفا ئێك و دو یە، ئێك ژ مەترسیدارترین خالان دی د جڤاكێ مە دا، بكارئینانا مۆبایلێ یە وەك ئامرازەك بۆ بێدەنگكرنا زارۆكان. دایك و باب، ژ بەر وەستیان یان مژوولییا خوە، مۆبایلێ ددەنە دەستێ زارۆكێ سێ ساڵی دا كو بتنێ‌ بێدەنگ بیت، ئەنجام چییە؟ زارۆكەكێ خودان مێشكەكێ پەرش و بەلاڤ كو فێری پەیوەندییا جڤاكی نەبوویە و ل شوونا كو چیرۆكان ژ دەڤێ دایكا خوە گوهـ لێ ببیت، فێری تشتێن بیانی و سەیر دبیت. ئەڤ زارۆكە دێ ب ڤی رەنگی مەزن بیت و د پاشەرۆژێ دا دێ بینین كو ئەو دیۆارێن بێدەنگ یێن د ناڤ مالێ دا، دبنە دیۆارێن مەزن د ناڤبەرا نەوەیان ژی دا، ئەڤ دیۆارە دگەهنە د ناڤبەرا هەڤژینان ژی، ل شوونا كو ل دووماهییا رۆژێ بەحسێ كێشە و پلانێن ژیانێ بكەن، هەر ئێك ب تەنێ بەرێ خوە ددەتە ژیانا خەڵكێ دی د ناڤ مۆبایلێ دا. بەراوردكرنا ژیانا رەنگین یا بلۆگەران دگەل ژیانا سادە یا ماڵێ دبیتە ئەگەرێ دلگرانبوونی و ساربوونا هەستان. لڤێرە، مۆبایل نابیتە ئامرازێ پەیوەندیێ، بەلكو دبیتە ئامرازێ دویركەفتنێ.
چارەسەری نە د شكاندنا مۆبایلێ دایە، بەلكو د رێكخستنا ژیانێ دایە. پێدڤییە خێزان بڕیارێ بدەن كو هندەك دەمێن قەدەغە هەبن بۆ تەكنۆلۆژیایێ وەك دەمێ نانخوارنێ یان دەمژمێرەك بەری نڤستنێ. پێدڤییە ئەم فێری هندێ ببین كو د چاڤێن ئێك و دو دا بنێرین، نەك د شاشەیان دا. ماڵ پێدڤی ب “گەنگەشێ” هەیە، تەنانەت ئەگەر ئەو گەنگەشە ل سەر تشتێن بچووك ژی بیت، چونكی ئاخفتن ئەو پرە كو روحا مروڤان پێكڤە گرێدەت.

د ئەڤرۆكە دا، جیهان ب لەزاتییەكا مەزن بەر ب گوهۆڕینێن تەكنەلۆژی یێن بێ وێنە دچیت،ئەڤ شۆڕشا دیجیتالی ب شێوەیەكێ راستەوخۆ كار ل سەر هەموو بیاڤێن ژیانێ كریە، ب تایبەت د بیاڤێ پەروەردە و فێركرنێ دا، هەكە جاران پەرتووك و تەختەڕەش تەنێ ئامرازێن زانست وەرگرتنێ بوون، ئەڤرۆ ئامیرێن زیرەك و ئینتەرنێت بووینە پشكەكا ژ گرنگ ژ ژیانا رۆژانە یا هەر قوتابیەكێ و زارۆكەكێ مە.
گوهۆڕینا سەردەمی و ئەركێ نوو
پەروەردەكرن د ڤی سەردەمی دا ئێدی وەك جاران یا سادە نینە، جاران دایك و باب و مامۆستا بتنێ ژێدەرێن زانیاریا بوون، لێ ئەڤرۆ زارۆك دشێت ب كلیكەكێ بگەهیتە هزاران زانیاریێن جودا. ئەڤ چەندە ئەركەكێ گرانتر دئێخیتە سەر ملێ خێزانێ چونكی ئێدی ئەركێ وان بتنێ فێركرن نینە، بەلكو پاراستن و ئاراستەكرنە ژ وێ پێلا مەزنا زانیاریێن كو هندەك جاران د گونجای نینن ل گەل تەمەن و رەوشتێ جڤاكێ مە.
لایەنێن ئەرێنی یێن تەكنەلۆژیایێ
تەكنەلۆژیا بتنێ گەف نینە، بەلكو دەلیڤەیەكا زێرینە هەكە ب دروستی بهێتە بكارئینان. بۆ نموونە:
بەرفەرهبوونا ئاسۆیا هزری: قوتابی دشێت د مالا خوە ڤە فێری زمانێن بیانی یان زانستێن سەردەم ببیت.
پێشخستنا كارامەییان: فێربوونا پرۆگرامسازیێ و دیزاینێ دشێت د پاشەڕۆژێ دا ببیتە ژێدەرێ داهاتەكێ باش بۆ گەنجان.
ئاسانكاری د ڤەكۆلینان دا: گەهشتن ب پەرتووكخانەیێن جیهانی ب بێ مەزاختنا پارە و دەمەكێ زێدە.

مەترسی و زەنگێن ئاگەهداریێ
د هەڤدەم دا، پشتگوهـ هاڤێتنا چاڤدێریێ دشێت ئەنجامێن مەترسیدار ل دووف خوە بینیت، مەترسیا هەرە مەزن (دووركەفتنا جڤاكی) یە، زارۆك دشێت دناڤ مالێ دا بیت، لێ د راستی دا یێ د جیهانەكا گریمانەیی (Virtual World) دا دژیت و تووشی گۆشەگیریێ دبیت، هەروەسا كارتێكرنا توندوتیژیێ و هندەك رەفتارێن نە جوان یێن كو ل سۆشیال مەدیایێ دهێنە نیشاندان، دشێن رەوشت و هزرێن زارۆكی بەر ب ئاقارەكێ خراب ببەن.

چارەسەری و رێكارێن پەروەردەیی
بۆ ئەڤێ چەندێ، پێدڤیە دایك و باب و سازیێن پەروەردەیی ب ڤی شێوەی سەرەدەریێ ل گەل تەكنەلۆژیایێ بكەن:
1ـ هەڤسەنگی: نە قەدەغەكرنا تمام و نە ژی ئازادیا بێ سنوور. پێدڤیە دەمەكێ دیاركری بۆ بكارئینانا ئامیرێن زیرەك هەبیت.
– 2 هەڤالینی: پێدڤیە دایك و باب ببنە هەڤالێن زارۆكێن خوە د جیهانا دجیتال دا، دا كو بزانن كا زارۆك سەرەدانا چ سایت و بەرپەران دكەت.
– 3 پێشخستنا ئاستێ رەوشەنبیری: فێركرنا زارۆكی كا چەوان جوداهیێ دناڤبەرا زانیاریێن راست و یێن شاش دا بكەت.
ئەنجام تەكنەلۆژیا چەكەكێ دو سەرە، یان دێ بكارئینین بۆ ئاڤاكرنا نەوەیەكێ زانستی و رەوشەنبیر، یان ژی دێ بێدەنگ مینین تا كو ئەڤ تەكنەلۆژیا ناسنامە و رەوشتێ نەوەیێن مە ژناڤ دبەت. پەروەردە د سەردەمێ نوو دا پێدڤی ب هشیاریەكا بەردەوام هەیە نەك بتنێ چاڤدێریەكا سادە.

د دیرۆكا نێزیك و دوور یا رۆژهەلاتا ناڤین دا، كوردان چ جاران وەك ئەڤرۆ پێگەهەكێ ستراتیژی و كارتێكەر نەبوویە. هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ دەستووری و سیاسی د ناڤ ئیراقێ دا ئەڤرۆ بوویە جەمسەرەكێ گرنگ د هەڤكێشەیێن دەڤەرێ دا. لێ پرسیارا سەرەكی ئەوە: ئەرێ كوردستان دێ چاوا كاریت خوە ژ ڤان ئالۆزیێن بەردەوام پارێزیت و بەرژەوەندیێن خوە یێن نشتیمانی د ناڤبەرا زلهێزان دا دەستەبەر كەت؟
د بیاڤێ‌ خۆ یێ‌ جوگرافی و سیاسی دا پێگەیێ كوردستانێ‌ كو ل سەر هێلا ئاگرێ رۆژهەلاتا ناڤین دژیت، ژ لایەكێ ڤە كێشەیێن مێژوویی یێن وەلاتێن جیران و ژ لایەكێ دی ڤە ململانێیا زلهێزێن جیهانی وەك ئەمریكا و رووسیا و وەلاتێن ئەوروپی ل سەر دەستهەلات و وزێ. ئەڤ پێگەهێ جوگرافی كو هەڤدەم دەلیڤەیە بۆ مەترسییەكا مەزن ژی. هەرێما كوردستانێ شیایە ب سیاسەتەكا هەڤسەنگ ببیتە «دوورگەكا ئارام» د ناڤبەرا دەریایەكا ئالۆزییان دا، و ئەڤە بوویە ئەگەر كو كونسولخانە و نوونەریێن جیهانی ب گرنگی ڤە تەماشای هەولێرێ بكەن.
یا گرنگ دیپلۆماسی و پاراستنا قەوارەیێ‌ خۆ، سیاسەتا دەرڤە یا هەرێما كوردستانێ لسەر بنگەهێ «بەرژەوەندیا هەڤپشك» هاتیە ئاڤاكرن. د ئەڤرۆكە دا پاراستنا قەوارەیێ سیاسی یێ هەرێمێ تەنێ ب چەك و هێز نینە، بەلكو ب رێكا دیپلۆماسیەتەكا ب هێزە. دۆستایەتی ل گەل جیهانا رۆژئاڤا و ب تایبەت هێزێن هەڤپەیمان د شەڕێ دژی تیرۆرێ دا، پێگەهێ كوردان وەك فاكتەرەكێ سەقامگیریێ چەسپاند. لێ د هەمان دەم دا، پاراستنا پەیوەندیێن ئابووری و سیاسی دگەل وەلاتێن جیران (توركیا و ئێران) پێدڤی ب زیرەكی و هشیاریەكا زێدە هەیە دا كو كوردستان نەبیتە گۆڕەپان بۆ ئێكلایكرنا كێشەیێن وان. دەربارەی ئالۆزیێن دەڤەرێ و كارتێكرنا وان ژی، هەر گوهۆڕینەكا سیاسی یان سەربازی ل وەلاتێن دەوروبەر، ب شێوەیەكێ راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كارتێكرنێ ل سەر كوردستانێ دكەت. چ كێشەیێن ئابووری بن یان ململانێیێن سەربازی، ئەڤ هەمی فشارێ ل سەر هەرێمێ دروست دكەن. ل ڤێرە، پێدڤیە گوتارا سیاسی یا كوردی ئێكگرتی بیت. پاراستنا ناڤمالیا كوردی و ئێكدەنگی ل بەغدا، كلیلا سەرەكی یە دا كو ئەڤ هەرێمە د ناڤ ڤان پێلێن بهێز یێن گوهۆڕینان دا ب پاراستی بمینیت.
د ئارمانجێن پاشەڕۆژێ دا كوردستان وەك كاراكتەرەكێ سیاسی یێ ب هێز بمینیت، پێدڤیە پتر كار ل سەر ب هێزكرنا ژێرخانا ئابووری و سەربەخۆیا وزەیێ بهێتەكرن. ئابوورەكێ ب هێز، پشتەڤانێ هەرە مەزن یێ بڕیارا سیاسی یە. هەروەسا، گوهداریكرن ل پەیامێن جیهانێ یێن دەربارەی مافێن مرۆڤی و دیموكراسیێ، دێ رێز و گرنگیا هەرێمێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی پتر كەت. ل داویێ‌ دبێژین كوردستان ل سەر رێیەكا دژوار دچیت، لێ ب هەبوونا سەركردایەتیەكا هشیار و جڤاكەكێ ب پەرۆش، دشێت ڤان ئالۆزییان بكەتە دەلیڤە بۆ چەسپاندنا پێگەهێ خوە یێ نێڤدەولەتی. سیاسەت ل ڤێ دەڤەرێ یارییا مان و نەمانێ یە، و تنێ یێن زیرەك كار دكەن دێ شێن د ڤێ هاوكێشەیێ دا سەركەفتنێ بدەست ڤە بینن.

د جیهانا پێشکەفتی یا ئەڤرۆ دا، تێگەهێ «باژێرێ زیرەک» (Smart City) ئێدی خەیالەکا زانستی نینە، بەلکو بوویە پێدڤییەکا فەر بۆ باشترکرنا کوالیتیا ژیانا هاوڵاتییان. باژێرێ زیرەک ئانکو بکارئینانا تەکنەلۆژیایێ و داتایان بۆ رێڤەبرنا خزمەتگوزارییان ب شێوەیەکێ بلەز و ئەرزانتر. ل هەرێما کوردستانێ و ب تایبەت ل باژێرێ دهۆکێ، ئەم دشێین ڤێ ئەزموونێ بکاربینین بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن کو سالانە تووشی مە دبن، ب تایبەت د بیاڤێن هاتنوچوون و کارەبێ دا.
چارەسەریا قەرەبالغیا هاتنوچوونێ
ئێک ژ مەزنترین ئالۆزیێن باژێرێن مە، قەرەبالغیا جادەیانە کو دەم و پترۆلەکا زێدە ب هەدەر دبەت. د سیستەمێ باژێرێ زیرەک دا، «ترافیک لایتێن زیرەک» دهێنە بکارئینان کو ب رێکا راداران دزانن کا کیژ جادە یا قەرەبالغە و ل دویڤ وێ چەندێ دەمێ رۆناهیا کەسک و سۆر رێک دئێخن. هەروەسا، ئەپلیکەیشنێن مۆبایلێ دشێن شۆفێران ئاگەهدار بکەن کا کیژ جادە یا گرتی یە یان قەرەبالغە و رێیێن جێگر نیشا وان بدەن. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ کێمبوونا روودانێن هاتنوچوونێ و کێمکرنا پیسبوونا ژینگێ.
رێکخستنا کارەبێ ب شێوەیەکێ زیرەک
کێشەیا کارەبێ ل کوردستانێ پێدڤی ب چارەسەریێن تەکنەلۆژی هەیە. سیستەمێ «پێوەرێن زیرەک» (Smart Meters) یێ کو نها حکومەتێ دەستپێکری، پێنگاڤەکا گرنگە بەر ب باژێرێ زیرەک ڤە. ئەڤ سیستەمە دشێت ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی داتایێن بکارهاتی ب هنێریت و رێگریێ ل زێدەگاڤیان بگریت. هەروەسا، د باژێرێن زیرەک دا، رۆناهیێن جادەیان ب تنێ دەمێ پێدڤی (دەمێ تڕۆمبێل یان مرووڤ ل بن بن) دهێنە هەلکرن، ئەڤە ژی دێ ب سەدان مێگاواتێن کارەبێ بۆ باژێری دابین کەت.
ژینگەهـ و خزمەتگوزاریێن گشتی
باژێرێ زیرەک ب تنێ کارەب و ترافیک نینە، بەلکو کۆمکرنا گلێش و بەرمایک ژی ب تەکنەلۆژیایێ دهێتە رێکخستن. کانتینەرێن زیرەک یێن بەرمایک و گلێشی دشێن ئاماژێ بدەنە کۆمپانیا پاقژکرنێ کو یێن پڕ بووین، دا کو تڕۆمبێلێن پاقژکرنێ ب تنێ بچنە سەر وان جهێن پێدڤی، ئەڤە ژی مەزاختنا گازێ و دەمی کێم دکەت. زێدەباری ڤێ چەندێ، ئەلیکترۆنییکردنا مامەلەیێن میری دێ قەرەبالغیا سەر فەرمانگەهان کێم کەت و ناهێلیت هاوەڵاتی د رێزێن درێژ دا ب راوەستن.
ئەنجام
ئاڤاکرنا باژێرەکێ زیرەک پێدڤی ب بودجەیەکا مەزن و پلانەکا درێژخایەن هەیە، لێ قازانجێن وێ بۆ پاشەڕۆژێ گەلەک ژ تێچوویێ وێ مەزنترن. دهۆک وەک باژێرەکێ گەشتیاری و زانستی، هەمی مەرجێن وێ تێدا نە ببیتە نموونەیا ئێکێ یا باژێرێ زیرەک ل سەر ئاستێ عێراقێ. ئەڤە نەب تنێ ئاسانکارییە بۆ ژیانێ، بەلکو نیشانا پێشکەفتنا شارستانی و تەکنەلۆژیا مللەتێ مە یە.

دابونەریت و نووبوون دو هزرن كو هەردەم د ژیانا رۆژانە دا مرۆڤ تووش دبیتێ. نەریت ژ ئەوان هزر و نەریتێن جڤاكی پێكدهێت كو ژ باب و باپیران بۆ مە ماینە و رۆلەكێ گرنگ بۆ پاراستنا ناسناما مللەتان و ئەخلاقێ ئێكگرتی یێ جڤاكێ هەیە، د بەرامبەر دا نووبوون ئانكو گوهۆرینا هزرێن كەڤن و هەبوونا هندەك هزرێن نوی بۆ باشتركرنا ژیانا سەردەم.
د گەلەك جڤاكان دا ب تایبەت یێن كوردی، ئاریشە د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا ب شێوەكێ بەرچاڤ دهێنە دیتن. گەلەك جاران گەنج حەزدكەن ژیانەكا ئازادتر و نویتر هەبیت، د دەمەكی دا مالێن وان هەولددەن نەریتێن خۆ بپارێزن، ئەڤ جیاوازیا هزری دبیتە ئەگەرێ تێكچوون و ئاریشەیا د ناڤ خێزان و جڤاكێ دا.
هەروەسا تەكنولۆجیا نوو رۆلەكێ گرنگ بۆ مەزنبوونا ئەڤان ئاریشەیان دا هەیە، تۆرێن جڤاكی و میدیایا دیجیتالی شێوازێ ژیانێ و هزرێن مرۆڤان یێن گوهارتین و بووینە ئەگەر كو گەلەك نەریت بكەڤنە بەرپسیارێ و هندەك خێزان و جڤاك وەسا هزر دكەن كو هەرەشە ل سەر بیروباوەرێن كەڤن دروست دبن.
نووبوون ب رامانا ڕەتكرنا نەریتان نینە. گەلەك نەریت هەنە كو بنەمایێ ئەخلاق و رێزگرتن و هەڤپشكی و هاریكاریا هەڤدویە. ئەڤ جۆرە نەریتە دبنە ئەگەرێ بهێزبوونا مللەتان و دڤێت بهێنە پاراستن. د هەمان دەمی دا؛ هندەك نەریت هەنە ل گەل ژیانا سەردەم ناگونجن و دبنە ئەگەرێ سنوورداركرنا ژیانا مرۆڤان، ب تایبەتی ژن و گەنجان، ئەڤە دپێدڤینە ب هشیاری و تێگەهشتن بهێنە گوهۆرین.
جڤاكا پێشكەفتی ئەوە یاكو بكاریت هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا بكەت، نەریت دڤێت وەك ڕەگەز و بنەمایێ مللەتی بهێتە پاراستن، بەلێ نووبوون دڤێت وەك ئامرازەك بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن نوی و بەر ب پیشڤەچوونێ بهێتە وەرگرتن. ئەگەر هەڤسەنگی نەبوو، دێ جڤاك یا پاشڤەمای بیت یان دێ ب شێوەكێ بلەز ناسنامەیا خۆ ژدەستدەت.
هندەك نموونەیێن رۆهن یێن هەین؛ كو نەریتێن خراببوون و ل گەل ژیانا نوی دا نەماینە؛ یانژی گەلەك یێن كێم بووین وەك بێبەهركرنا كچان ژ خواندنێ كو ل سەردەمێن كەڤن دا گرنگی ب خواندنا كچان نەدهاتەدان، بەلێ د نوكە دا گەلەك ژن وەكی زەلامان یێن بووینە نۆژدار و مامۆستا رێبەرێن گەلەك كاران.
هەروەسا نەریتێ هەڤژینیا ب زوری گەلەك كێم بوویە و نوكە ماف ب كچ و كۆڕان دهێتەدان؛ هەڤژینان بۆ خۆ بهەلبژێرن. د سەردەمێن كەڤن دا نەدبوو گەنج بریارا خۆ بێژن ل دیوانەكا كەسێن مەزن لێ بن؛ بەلێ د نوكە دا گفتوگۆ و دەربرین و بۆچوون ب پشكەكا گرنگ دهێتەدانان د ناڤ جڤاكی دا. ل سەردەمەكی دا توندوتیژی ب تەربیەتەكا باش دهاتە زانین، بەلێ د نوكە دا توندوتیژی ب تاوان دهێتە نیاسین.
ل داهاتی دا جڤاك دێ كەڤیتە دەستێ وان یێ بشێت د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا رێیەكا ناڤەندی بهەلبژێریت. پاراستنا بهایێن مرۆڤایەتی ل گەل وەرگرتنا هزرێن شێوازی نوی دشێن ژیانەكا باشتر و جڤاكەكێ هەڤسەنگتر دروست بكەت.

مرۆڤ دشێت هەموو دەمان فێر ببیت، بەلێ ل دووف ڤەكۆلینان هندەك دەم هەنە ژ دەمێن دی باشترن بۆ فێربوونێ و خواندنێ، ژوانا:
سپێدە/ دەمێ زێڕین بۆ فێربوونێ.
سپێدە باشترین دەمە بۆ خواندنێ و فێربوونێ، پشتی خەوەكا باش، مێشك گەشە و چالاكە، ئەنجامێن ڤەكۆلینان دیار دكەن كو سێ هەتا چوار دەمژمێران پشتی رابوونێ ژ خەوێ، مێشك د باشترین بارودۆخێ خۆدایە بۆ وەرگرتن و تێگەهشتنا زانیاریان، گەلەك ژ زانایان دبێژن سپێدەیان زوو باشترین دەمە بۆ خواندنا بابەتێن گران و بەرپرسیارێن هزری یێن گرنگ، چنكو د ئەڤی دەمیدا، مێشكی پتر شیانا تێگەهشتن و بیرئینانێ هەیە و كێمتر هەست ب وەستیانێ دكەت.
نیڤرۆ/ قۆناغا سستبوونێ.
پشتی فراڤینێ، ژ نیڤرۆ هەتا دەمژمێرێن ئێڤارێ، مێشك كێمتر چالاكە، بارودۆخەكێ سست و وەستیایی دروست دبیت و هندەك كەس هەست ب خەوێ دكەن. ئەڤ دەمە گەلەك گونجای نینە بۆ بابەتێن گران.
ئێڤاری/ دەمێ ئافراندن و داهێنانێ.
پشتی نیڤرۆیا درەنگ و د ئێڤاریدا، هشیاریا مێشكی دەست ب گەرمبوونێ دكەت، ئەڤ قۆناغە یا گونجایە بۆ چالاكیێن داهێنەرانە و ئافراندنێ وەك نڤیسین، ژبەر هندێ د وی دەمیدا مێشك دگەهیتە ئاستەكی چالاك و ڤەكری كو رێكا هزرێن نوو ڤەدكەت.
شەڤ/ دەمێ تێكەلكرن و لێكدانێ.
شەڤ یاگونجایە بۆ خواندنا هندەك جۆرێن زانیاریان، بەری نڤستنێ، مێشك یێ ئامادەیە بۆ تێكەلكرنا زانیاریان و دروستكرنا پەیوەندیان دناڤبەرا تشتێن فێربووی دا، ڤەكۆلینان دیار كریە كو خواندن بەری نڤستنێ هاریكاریا مە دكەت باشتر فێرببین تایبەت خواندنا ٣٠ خولەكان بەری نڤستنێ دشێت كارتێكرنەكا ئەرێنی هەبیت لسەر هزركرنێ.
-رێكێن باشتركرنا فێربوونێ د هەر دەمەكیدا.
١ـ بەرنامەیەكێ پەیرەو بكە، پەیرەویكرنا خشتەیەكێ رۆژانە هاریكاریا مێشكی دكەت خۆ ئامادە بكەت بۆ فێربوونێ د دەمێن دیاریكری دا.
٢ـ دەمێن كورت و بەردەوام، باشترە دەمێن كورت و بەردەوام بۆ فێربوونێ بكاربینی، وەك ٢٥-٣٠ خولەك خواندن و ٥ خولەك بهێنڤەدان، ژ بەركو چەندین دەمژمێران بێ بهێنڤەدان بخوینی.
٣ـ مفای ژ باشترین دەمێن خۆ وەربگرە، هەر كەسەكی دەمێن تایبەت هەنە كو تێدا باشتر فێر دبیت، گرنگە تو ڤان دەمان بزانی و پشت بەستنێ ل سەر وان بكەی.
4ـ خوارن و ڤەخوارنا ساخلەم، خوارنەكا ساخلەم و ڤەخوارنا ئاڤێ كارتێكرنەكا مەزن لسەر هزركرن و فێربوونێ هەیە، خۆ دوور بێخە ژ خوارنێن قەلە و و شەكرێ زێدە بەری دەمێن خواندنێ.
٥ـ ژینگەهەكا گونجای، ژینگەها فێربوونێ گەلەك گرنگە، بشێوەیەكی گشتی، جهێن بێدەنگ و ئارام، ب رۆناهیەكا باش و پاقژ، باشترین جهن بۆ فێربوونێ.
ب كورتی، باشترین دەم بۆ خواندن و فێربوونێ ددەستپێكا رۆژێ دایە، بەلێ هەر كەسەكی تایبەتمەندیێن خۆ هەنە، گرنگ ئەوە مرۆڤ دەمێن خۆ یێن باشتر بۆ فێربوونێ بزانیت و بەرنامەیێ خۆ یێ رۆژانە ل دووف وێ دانیت.

دروستکرنا سترانێن سیاسی و نیشتمانی ل دەمێ بانگەشەیا هەلبژارتن و دەنگدانێ دا گەلەک گرنگیەکا مەزن هەیە، چونکو مۆزیکێ شیانێن ب هێز هەنە کو کارتێکرنێ ل سەر هەست و هزرێن خەلکی بکەت.

ئەڤە گرنگترین خالێن رۆلێ سترانێن سیاسی و نیشتمانی یە ل دەمێ دەنگدانێ:
١- ب هێزکرنا هەست و سۆزا و کارتێکرنا سۆزداری:
مۆزیک دگەل هەستێ مرۆڤی ڕاستەوخوە د ئاخڤیت. سترانەکا ب ئاوازەکا بێهنفرەهـ یان تژی جوش و خروش و شیان هەنە کو هەستێن نیشتمانپەروەری، هیڤی و باوەریێ د دلێ دەنگدەران دا ب هێز بکەت و وان ل دۆر پارتێ کۆم بکەت، ئاوازێن نوی و بلەز، ب تایبەتی د گەل پەیڤێن کو بەحسێ سەربلندیێ و تێکۆشانێ دکەن، دەنگدەران ب هێز دکەن و پتر هانددەن بۆ چوونە سەر سندوقێن دەنگدانێ.

٢- گەهاندنا پەیامان ب شێوەکێ بلەز و سانەهی:
ستران زووی تر ژ گۆتار و دیدارێن درێژ ل ناڤ خەلکی دا بەلاڤ دبن. دەنگدەر ب سانەهی پەیڤ و دروشمێن سترانێ ژبەر دکەن و ڤەدگێڕن هەروسا ستران دروشم و ئارمانجێن پارتێ د ناڤ مێشکێ خەلکی دا ب شێوەکێ دووبارە د چەسپن، و ب ڤی شێوەیی ناسناما پارتێ ب هێز دکەن.

٣- ئێکگرتنا جڤاکی و نیشتمانی:
سترانێن سیاسی و نیشتمانی دبنە هێمایەکێ هەڤپشک بۆ هەمی لایەنگرێن پارتێ. دەمێ گەلەک کەس پێکڤە سترانەکێ د بێژن، هەستێ گرێدان و ئێکبوونێ ل دەڤ وان پەیدا دبیت، هەروەسا ب هێزکرنا ناسناما کوردی سترانێن کو ل سەر ئاواز و دەنگ و ڕەنگێ فۆلکلۆری و نیشتمانی یێ کوردی (ب تایبەتی یێ بەهدینی) هاتبنە دروستکرن، هەستێ نەتەوەیی ب هێز دکەن و نیشا ددەن کو پارت پشتەڤانیا کەلتۆرێ خۆ دکەت.

٤- کێمکرنا مەترسیا سیاسی:
د ئالۆزی و گرژیێن سیاسی دا، سترانێ شیان هەنە کو هەستێ ئارامی و چاڤەریێ ل دەڤ خەلکی دروست بکەن و گرژی و ئالوزیان کێم بکەن هەروسا هێمایێن ئاشتیێ د ئاوازێن خۆش و ئارام دا، د شێت پەیاما ئاشتی، پێکڤەژیان، و دوویرکەفتن ژ توندوتیژیێ بگەهینیت.
ب کورتی، سترانێن سیاسی و نیشتمانی نە بتنێ هێمایێ بانگەشەیێ نە، بەلکو ئامیرەیێن دروستکرنا هەست و باوەریێ نە کو شیانێن مەزن هەنە ل دەمێ دەنگدانێ دا و کارتێکرنێ ل سەر بڕیارا دەنگدەری دکەن.

گەلێ كوردستانێ یێ ل بەرامبەر قووناغەكا گرنگ یا سیاسی دا، بریارا ئێك ب ئێك د ڤان هەلبژارتنان دا كارتێكرنەكا ئێكسەر دێ ل سەر پێشەرۆژ و ئێمناهی و ژیانا نەتەوی یا هەرێمێ كەی. د دەمەكی دا هەمی پارتێن سیاسی بانگەشەیا خزمەتێ دكەن، بەلێ بتنێ ئێك هێز هەیە كو دیرۆك و پێشەرۆژ و بنەمایێن خۆ ب خوین و خەبات و قوربانیێن مەزن داینە ئەوژی پارتی دیموكراتی كوردستانە.
پارتی دیموكراتی كوردستان نە بتنێ پارتەكا سیاسی یە بەلكوە قوتابخانەكا نیشتمانییە كو رێبازا پیرۆزا بارزانیێ نەمرە. لەوما دەنگدان ب پارتی، دەنگدانە ب ڤان بنەمایێن گرنگ:
١- پاراستنا ئێمناهی و دەستكەفتێن نیشتمانیی،
پارتی هێزەكا سەرەكی بوویە ل دەمێ پاراستنا قەوارێ هەرێمێ ل قووناغێن ب زەحمەت دا، ژ دابینكرنا ئێمناهیا پشتی راپەرینێ تا رووی ب روویبوونا داعشێ‌. پارتی ب شیانێن خۆ شیا پێشمەرگێ كوردستانێ بكەتە چەپەر بۆ پارستنا خاك و نیشتمانی، لەوما دەنگدان ب پارتی پشتەڤانییە ل ئاسایشا دەڤەرێ و پاراستنا داهاتوی ژ هەمی مەترسییا.
٢- گەشەپێدان و بنیاتنانا ژێرخانا ئابووری،
ل سەردەستێ پارتی، هەولێرا پایتەخت و دەڤەرێن دی یێن ل بن كونترۆلا پارتی یێن بووینە نموونەیا گەشەپێدان و پێشكەفتنێ ل ئیراقێ. پارتی هەمی گاڤا بزاڤ كرینە ژێرخانا ئابووری و وەبەرهێنانێ بهێز بكەت، ب تایبەتی د بیاڤێ نەفت و گازا هەرێمێ دا كو وەك كلیلەكا سەربەخۆیا ئابۆریا هەرێمێ دهێتە دیتن، پارتی ب بەردەوامی ب پرۆژەیێن چاكسازی و دابینكرنا ژیانەكا باشترە بۆ هاەڤوەلاتیان ددەت.
٣- خەبات بۆ سەربەخۆی و مافێ چارەنڤیسێ، پارتی نیشتمان پەروەرترین پارتە ل هەرێمێ، رابەرێ پارتی دیموكراتی كوردستان مەسعود بارزانی، پێنگاڤێن ب هێز و وێرەك بۆ سەربەخۆیا كوردستانێ هاڤێتن ئەو ژی ئانجامدانا ڕیفراندۆمێ بۆ كو هیڤی و ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ بۆ جیهانێ دیاركر، لەوما دەنگدان ب پارتی نویكرنا سۆز و پەیمانا یە دگەل ئارمانجا مللەتێ كورد.
٤- ململانێیەكا ب هێز ل گەل بەغدا و گۆرەپانا نێڤدەۆلەتی، د سیاسەتا ئیراقێ دا، پارتی وەك هێزەكا ب دروستی نوونەراتیا بەرژەوەندیێن كوردان دكەت، د گفتوگۆیێن دگەل بەغدا دەربارەی بودجە و مووچە و بجهئینانا ماددێ ١٤٠، پارتی وەك بەرەڤانەكێ بهێز دهێتە نیاسین. ل سەرانسەری جیهانێ ژی پارتی دیموكراتی كوردستان پەیوەندیێن دیپلۆماسی یێن ب هێز ل گەل گەلەك وەلاتێن مەزن هەنە كو دبنە ئەگەرێ پاراستنا هەرێمێ ل سەر نەخشێ سیاسی یێ جیهانێ.
ل دووماهیێ، دەنگدان ب پارتی دەنگدانە ب ڕابەراتیەكا ژ هەژی و خەباتەكا مێژوویی و ئەزموونەكا تژی دەستكەفت، د ئەڤان هەلبژارتنان دا بلا ئەم هەمی د ئێكگرتی بین و دەنگ بدەینە وێ پارتا هەردەم ئالایێ كوردستانێ بەرز و بلند كری و هەردەم بەرەڤانی ژ هەرێمێ كریە.

هونەرێ بێدەنگبوونێ ئەو شیانن كو مرۆڤی دبەنە ئاستەكێ دەروونی یێ كویر و بێ ئاگەهـ و بێ دەنگ و ئاخفتن و بتنێ دل هەستان دكەت، رامانا بێدەنگ بوونێ نە ئاخفتن بتنێ نینە بەلكو هونەرەكێ ژیانێ یە كو برێكا وی مرۆڤ دشێت هەستێت خۆ بهێز بێخیت و هزرێن خۆ بەرچاڤ بكەت و دناڤ قەرەبالغیا جیهانێ دا بۆ خۆ جهەكێ ئارام دبینیت.
بێدەنگی هونەرەكێ گەلەك گرنگە كو دناڤ جیهانا مەیا ئەڤرۆ دا گەلەك جاران بهایێ وێ ناهێتە دیتن، د ڤێ جیهانا قەرەبالغ و پڕ دەنگ دا، بێدەنگی دبیتە كانییەكا هێزێ و بەرهەمدارییێ كو گەلەك ژ مە ژێ بێ بەهر بووینە، بێدەنگی هونەرەكە كو مرۆڤ دشێت پێ ژیانا خۆ دەولەمەند بكەت، دەمێ مرۆڤ فێر دبیت چاوا دێ بێدەنگییێ قەبوول كەت، دێ هەست ب ئارامی و ئاشتییا ناڤخۆیی كەت كو دناڤ قەرەبالغییا رۆژانە دا زەحمەتە بهێتە دیتن. مەزن دبێژن (ئەگەر ئاخفتێن زیڤ بیت نە ئاخفتن زێڕە) ئانكو هندەك جاران و ل هندەك دیوان و روینشتنان دەمێ مرۆڤ بزانیت دئ ئاخڤیت دڤێت گەلەك هزرا خۆ دوێ ئاخفتنێ دا بكەت بەری بێژیت چونكە گەلەك جاران ئەزمان درێژی و پیربێژی بەلانە بۆ خۆدانی، لەوما گەلەك جاران نە ئاخفتن و بێدەنگی زێڕن، بێدەنگی هونەرە چونكە پێدڤی ب راهێنان و هشیارییێ هەیە.
گەلەك ژ مە د ژیانا رۆژانە دا هەست ب نەرەحەتییێ دكەین گاڤا بێدەنگی دهێتە ناڤبەرا مە و كەسەكێ دی، و لەزێ دكەین دا ڤێ بێدەنگییێ تژی بكەین ب ئاخڤتنێن بێ مفا، لێ ئەو كەسێن كو هونەرێ بێدەنگییێ فێر بووینە، دزانن كو بێدەنگی نە تشتەكێ خرابە، بەلكو دەرفەتەكە دا مرۆڤ گوهدارییا دەنگێن ناڤخۆیی و ئەو تشتێن دوروبەرێن خۆ بكەت كو جاران نابینیت یان نابهیسیت.
گەلەك ڤەكۆلینان دیاركریە كو بێدەنگیێ مفایێن ساخلەمی و دەروونی یێن هەین، د چەند خولەكێن بێدەنگییێ دا هەر رۆژ، مرۆڤ دشێت ئاستێ سترێسێ كێم بكەت، فشارا خوینێ نزم بكەت، و باشتر هزرا خۆ بكەت، زێدەباری ڤێ چەندێ بێدەنگی دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا ئافراندنێ و چارەسەركرنا ئاریشەیان ب رێكێن نوو و داهێنەرانە.
بێدەنگی رۆلەكێ گرنگ د پەیوەندیێن مرۆڤان دا دگێریت، گاڤا مرۆڤ د بێدەنگییێ دا گوهدارییا یێ بەرامبەر دكەت، نە بتنێ پەیامان باشتر تێ دگەهیت، بەلكو كەسێ بەرامبەر هەست پێ دكەت كو ئەو بقیمەتن و رێز لێ دهێتە گرتن.
بێدەنگی د پەیوەندیان دا دبیتە نیشانا ژیری و رێزگرتنێ، ئەم دشێین رۆژانە هونەرێ بێدەنگ بوونێ بجهـبینین ب رێكا دەستپێكرنا رۆژانە چەند خولەكان و بێ گوهداریا مۆبایلێ یان تیڤی یێ یان هەر دەنگەكێ دی بكەی دێ پێنگاڤ و دەستپێكەكا باشبیت.