د هندەك شەڤان دا نە مرۆڤ ب تەمامی یێ ب خەمە نە ژی یێ كەیف خۆشە، هەستێ شكەستنا تشتەكی ژ ناخی دەردكەڤیت، چ جاران وێ هزرێ نەكەن كو كەسەك یێ ئارام و دل رحەتە دەمێ پەنجەرێن ژوورا خۆ دگریت و پەردان بەرددەت و ڕۆناهیان ڕەش دكەت و ب بێ دەنگێ خوە ل بەر تاریێ تەلاش دكەت.
ل ڤێرێ ژنوو مێشك هشیار دبیت بۆ دەستپێكرنا جەنگەكێ نوو و ساڕ! پەیڤ، ئاخفتن، دیتن و هەموو چركە دێ دوبارە هێنە بەرچاڤان و چاڤ د گرتی!. ژنوو دێ پەشێمانیا مەزن یا هندەك بابەتان ب سەرسەرێ خودانی دا هێتە خوار، ژ دەستدانا دەلیڤەیان، هەڤالان، خۆشتڤیان، یان خەریبیا ساڕ چ تشتی ناهێلیت ب ناڤێ ئارامی.
ژ نیشكەكێ ڤە دێ هزركەی سەرێ تە ژ هەموو لەشێ تە، نەخێر بەلكی ژ هەموو جیهانێ گرانترە و ئێدی تە شیانا ڕاكرنا وی نینن. ڕاستە دەمێ دبێژن هەر كەسەكێ تەماشەی ژ دەرڤە بكەت خەونان دبینیت و هەر ئێكێ تەماشەی ژوورڤە بكەت هشیار دبیت.
چونكی باهرا پترا مە ژیێ خۆ ب وێ چەندێ ڤە دەربازدكەن داكو ژ ژوورڤە ب ڕەڤن، هزر دكەین ئەگەر ئەم گه‌هەشتین ژ دەرڤە دێ بارێ مە سڤك بیت و هێتە گوهۆڕین (نەخێر) هندی تۆ پتر سەربكەڤی، پێشبكەڤی، هندی پتر هەڤال و خۆشتڤی ل دەوروبەرێن تە كوم ببن دێ ئەو بار گرانتر بیت! گەلەك ژ فەیلەسۆف و زانایان دبێژن: باهرا پترا خەلكی ئاریشە دگەل ژ دەرڤە نینە، لێ هەموو ژ وێ قەرەبالغ و ئاریشەیێن د ناخێ وان دا د نالن، بێی بزانن و ببینن.
لەورا خواندەڤانێ هێژا دێ بینی كەسەكی هەموو تشت یێ هەی و چ یێ ژێ كێم نینە، لێ هەست ب ئارامی و ئاشتیێ ناكەت. بەرامبەری وێ ژی كەسەكی چ نینە لێ هەر وەكی جیهان هەموو ددەستی دا، ئارام دنڤیت.

مەزنترین قەیرانا كو زەلام نوكە تێدا دژیت، كێمكرنا بها و ڕۆلێ وی یە ل سەر گشت كار و ئەركەكێ دارایی دا. دەمێ پەیوەندیێن خێزانی ئالۆز دبن، بەرهەمێ ئەڤێ ساڕبوونێ ئەوە كو زەلام نە وەكی هەڤپشكەكێ هەستپێكری، بەلكی وەك ئامیرەیەكێ دارایی (ATM) دژیت؛ جهەك كو ب تنێ داخوازی، فاتۆرە و بەرپرسیاریاتی ژێ دهێنە كێشان، ب بێ وێ چەندێ ژی پێدڤیێن وی یێن دەروونی و سەروەریێن وی یێن ئارامیێ بهێنە دیتن.
ئەڤ بۆچوونە زەلامی دئێخیتە د چوارچۆڤەیەكێ ب تنێبوونێدا؛ چونكی ئامیرە نە پێدڤی ب بێهنڤەدانێ نە، نە دماندی دبن، هەتا كارەب ژێ دهێتە بڕین یان پاتریا وی د سۆژیت! (هەتا د مریت). ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ درستبوونا جۆرەكێ «ماندیبوونا دەروونی یا بێدەنگ» كو ڕۆژ ب ڕۆژ گیانێ مرۆڤی درزینیت.
دەرئەنجامێن وێرانكەر ل سەر جڤاكی و خێزانێ: دەمێ مال بێهنفەدانێ ژ دەستددەت، دەرئەنجامێن وێ ب تنێ ل سەر زەلامی ناراوەستن، بەلكو كاریگەریەكا نەرێنی ل سەر گشت پێكهاتەیا خێزانێ دكەن:
قەیرانا ناسنامەیێ: زەلام هەست دكەت كو بهایێ وی یێ گرێدایی بوویە ب هەبوونا پارەی، نەك وەكو مرۆڤەك، بابەك، یان هەڤژینەك. (ئانكو وەكی سێسركا «گڕیگۆر» كو فڕانس كافكا د ڕۆمانا «خەفس»دا باس لێ دكەت – ئەگەر ب ڤی دەست و داری بیت، ئەم هەمی سیسڕكین و نزانین كی دێ سپێدەهیەكێ هێت و ب نعالەكێ مە پەرچقینیت)
كۆمبوونا گازیان (ڕەڤین ژ مالێ): دەمێ مال دبیتە مەیدانا پرسیاركرن و پەستانێ، زەلام دكەڤیتە د لێگەڕیانا جهێن جێگر (وەك چایخانە، كارێ زێدە، یان ب تنێبوون.) دا كو ب تنێ نەچار نەبیت بچیتە د ناڤ وێ جەنگا دەروونی دا.
شكەستنا پەیوەندیان: هەستكرن ب ئامیرەبوونێ، هێدی هێدی هەستێن عەشق و ڕێزێ دكوژیت و جهێ وێ عاجزبوون و بێزاربوون تژی دكەت.
چارەسەری: ڤەگەڕاندنا پیرۆزیا «ماڵێ»
بۆ چارەسەركرنا ئەڤێ قەیرانێ، پێدڤی ب تێگەهشتنەكا نوی یا جڤاكی هەیە ل سەر بها و ئەركێن خێزانێ:
تێگەهشتنا ماندیبوونا ژ دەرڤە: پێدڤیە خێزان تێبگەهیت كو ڕووبەڕووبوونا ژیانێ ژ دەرڤە بارەكێ گرانە، و ژیانا ژ دەرڤە تژی شەڕ و جەنگێن دەروونییە؛ لەورا مال پێدڤیە «بەندەرێ ئارامیێ» بیت نەكو فەرماندەییا شەڕەكێ نوی بیت.
دیالۆگ ل شوینا داخوازیان: گۆڕینا زمانی ژ «دەستنیشانكرنا داخوازیان» بۆ «پشتەڤانی و گۆتوبێژا بەرهەمدار».
ڕێزگرتن ل ئەرك و شیانان: ل بەرچاڤگرتنا شیانێن دارایی یێن زەلامی و دویركەڤتن ژ هەڤڕكیكرنێن بێ مفا یێن جڤاكی (كو گەلەك جار فشارێن دارایی درست دكەن).
د ئەنجامدا دیار دبیت كو مال ب تنێ چار دیوار و دۆرپێچەكێ ئاڤاهییە، بەلكو بارەكێ دەروونی و خێزانییە. ئەگەر مال نەبیتە سیبەرا ئارامیێ بۆ ئەندامێن خوە ب تایبەتی بۆ زەلامی كو ژ دەرڤە د سەنگەرێ بەردەوامێ جەنگێ ژیانێدایە، ئەو مالە شێوازێ خوە یێ ڕاستەقینە ژ دەست ددەت. ڤەگەڕاندنا هۆشیاریێ بۆ ڤێ چەندێ، پێنگاڤا ئێكێ یە بۆ پاراستنا تەندروستیا دەروونی یا جڤاكی و دویركەفتن ژ هەلوەشینا خێزانان. دسەر وێ چەندێ ژی ڕا دێ بینی گەلەك هەدار یا ل دەف زەلامی هەی، لێ ئەڤە وێ چەندێ نا گەهینیت كو سنوور نینن! خۆدێ نەكەت تە هندیت ڕۆژەكێ خوە وەكی چێلا زەر لێكر و هەمی تشت لێكدانی چونەیێ كرن و خوە ئارام كر، ب هەر ڕێكەكا هەبیت چ درست یان شاش، هەلبەت ئەڤ هەلبژارتنا مەترسیدار پشتی وێ چەندێ دهێت دەمێ كەس چ گرنگیێ و دەستێ وی نەگریت و ل بن گوهێ وی تیر بكەت.

هندەك چیرۆك یێن هەین، ئەگەر ڕاستی ژی نەبن، بەلێ هەلگرێن وانەیەكا مەزنن و دبیت ئاماژەیەكا نەئێكسەر بۆ كەسەكی، جهەكی یان كۆمەكا مرۆڤان بگەهینیت بۆ مەرەما باشتربوون و پێداچوونێ ب هندەك هزر و كریارێن خوە دا. دبێژن: كو زەلامەكی بەرازەكێ مری هاڤێتە د بیرەكا ئاڤێ یا گەلەك كویر دا. دو یان سێ رۆژ بۆرین پاشی بێهنا گۆشتێ مرار ب سەر بیرێ كەفت و ئەو بێهن بۆ ئەگەر مشكێن دەوروبەرێن وێ زەڤی و مالا وی زەلامی ل دویڤ بێهنێ ب چن و چوونە د ناڤ بیرێ دا. چونكی خوارن یا مشە بوو، چ ئاریشە د ناڤبەرا وان مشكان دا چێنەبوون و هەمیان بێ ناكۆكی گۆشت دخوار، هەروەكی وان هزردكر ئەو باشترین جهە ژ بۆ ژیانێ. ڕۆژ دەربازبوون، هێدی هێدی گۆشت كێم بوو و نەما. جارەكا دی برسێ دەستپێكر. برس بوو ترس، ترس بوو تووڕەیی و تووڕەیی بوو شەڕ. مشكێن كو هەتا دوهی پێكڤە خوارن دخوار، نوكە دەست ب كوشتن و ژناڤبرنا ئێكودو كر! زەلام ژی دویر ژ بیرێ یێ ڕاوەستیایی بوو و ب تنێ تەماشە دكر، چونكی پێدڤی نەبوو بچیتە ناڤ بیرێ، نە ژی پێدڤی بوو مشكان بكوژیت. ئەوان هێدی هێدی ئێكدو ب دویماهیك ئینا.»
ئەگەر ئەڤ چیرۆكە ب تنێ سەبارەت ب مشكان بیت، گرنگییەكا مەزن نینە. بەلێ ئەگەر وەك هێمایەك بۆ ژیانا مرۆڤی بخوینین، دێ بینین كو وانەیەكا كویر ل پشت هەیە. گەلەك جاران، مرۆڤان بۆ پارەی، دەستهەلات، ناڤودەنگی یان بەرژەوەندی، دچنە ناڤ «بیر»ەكێ. ل دەستپێكێ هەمی تشت باش دیاردكەن. هەمی كەس هزر دكەن ئارامی و ئاسایش یا هەی. بەلێ دەمێ بەرژەوەندی كێم دبیت، یان دەرفەت سنووردار دبیت، ئەو ئارامییە دهێتە گوهۆڕین بۆ ناكۆكی و شەڕی. فەیلەسوف Thomas Hobbes دبێژیت: كو دەمێ قانوون و ڕەوشت نەبن، ژیان دبیت «شەڕێ هەمیان دژی هەمیان». هەروەسا Hannah Arendt ئاماژەیێ ب وێ چەندێ دكەت كو هەندەك جاران، مەزنترین مەترسی نە ژ كەسێن خراپ، بەلكو ژ كەسێن ئاسایی یێن كو بێ هزركرن ل دویف بارودۆخی د چن. وانەیا سەرەكی یا ڤێ چیرۆكێ ئەڤەیە كو: «مەترسی هەردەم ژ دەرڤە ناهێت. هندەك جاران، مرۆڤ د ناڤ بارودۆخەكی دا دكەڤیت كو ئەڤ بارودۆخە، بیتە ئەگەرێ ژناڤچوونا مرۆڤی ب خوە» ل دویماهیێ، گرنگترین پرسیار ئەو نینە كو كێ بەرزا هاڤێتە د ناڤ بیرێ دا. یا گرنگ ئەوە: بۆچی مشكان نەدزانی كو ئەو د ناڤ بیرەكێ دا بوون؟ ئەڤ پرسیارە نە ب تنێ بۆ مشكان یە. ئەڤ پرسیارە بۆ هەر مرۆڤەكی یە. ئەرێ ئەم ژی د ناڤ بیرەكێ دا نینین؟ ئەرێ شەڕێن مە، ناكۆكییێن مە، و دوژمنایەتییێن مە، هەمی برینداربوونا سروشتێ مەیە… یان كەسەكی دیوارێن بیرێ بۆ مە ئاڤاكرینە؟ هەندەك جاران، ئازادی ئەو نینە كو مرۆڤ بشێت بژی. لێ ئازادی ئەوە كو بزانیت، تۆ ل كیڤە دژی.

دار، وەك سیمبۆلا هێز، خۆڕاگری و بەردەوامیێ، د ناڤ سرۆشتی دا ب سالان بەرهنگاری سۆتنا بێ وژدانیا ڕۆژێ، با و بارانێن دژوار و زڤستانێن ساڕ دبیت، ئەو دارا ڕهـ و ڕیشالێن خۆ د عەردی دا چاندین، لافاوێن مەزن ژی نەشێن ب ساناهی وێ ژ ناڤ ببەن، بەلێ د ڕاستی دا مەزنترین و مەترسیدارترین دوژمنێ دارێ نە جیهانا دەرڤەیە، بەلكو ئەو كرمێ بچووكە ئەوێ ژ ناڤ ناخێ وێ دا ژ دایك دبیت و ب سادەیی ژ ناڤدا وێ دخۆت، ژ هەموو گۆتنێن مەزنان، گۆتنا (هەكە كرمێ دارێ ژ دارێ نەبیت فەنابوونا دارێ‌ نینە)» مەزنترین ڕاستیا ڤێ دیاردەیێ بۆ مە ڕوون دكەتن، ئەڤ گۆتنا زێڕین بتنێ بەحسێ‌ دار و خشۆكان ناكەت، بەلكو فەلسەفەیەكا كویر یا ژیانا جڤاكی، سیاسەت، مەزنكرنا خێزانێ و ناخێ دەروونیا مرۆڤی ب خۆڤە گرتینە، د ژیانا ڕۆژانە دا، جڤاك یان ڕێكخراوەك چەند یا ب هێز و سەقامگیر بیت، مەترسیێن دەرڤە گەلەك زەحمەتە بشێن ب ئێكجاری ب هێڕشێن خۆ وێ ژ ناڤ ببەن، بەلێ دەمێ‌ خیانەت، لێكترازانا ناڤخۆیی، یان ژی خیانەتا كەسێن نێزیك دهێتە د ناڤدا، وەكی وی كرمێ ل دەستپێكێ مە بەحس لێكری، هەكە سەحدكەینە مێژوویا گەلێ مە یێ كورد و گەلەك وەلاتێن دی، دێ بینین گەلەك ئیمپراتۆریەت، شۆڕەش و بزووتنەوە ژلایێ دوژمنێن دەرڤە نەهاتینە شكاندن، بەلكی ژلایێ خیانەتا ناڤخۆیی و ناكۆكیێن ناڤمالی ڤە هەڕشینە، دەمێ‌ كەسەكێ ژ ناڤ مالێ دا دگەل ئارمانجێن دوژمنی دبیتە ئێك، دوژمن پێدڤی ب ئەنجامدانا چ كارێن سەخت ناكەت، ب تنێ ل بەرهەمێ وێ بێهێزبوونا ناڤخۆیی تەماشە دكەت، ب تایبەت د بەرتەنگیان دا هندی مە شیان هەبن، ئەوا هەیی ژی هاتیە ئاڤاكرن ژناڤ نەبەین و وەكی (چێلا زەر) نەكەین. چونكی چ تشت ب ساناهی نەهاتینە هەبوونێ و ئاڤا نەبووینە، دبیت ئەز سنۆری دەرباز بكەم، لێ چ بهۆستەكا ڤی وەلاتی نینە كو هەستیێن جانگۆریەكی، شەهیدەكی د بنڤە نەبن، ل سەر خاترا وان قوربانیان بلا ئەم ببینە باشترین پەرژان ژ بۆ خوە و ناڤ مالیا خۆ.

ژبلی وەكی خواندەڤانەك یان تاكە كەسەك كو گرنگیا پەرتووك خواندنێ بزانم یان كارتێكرنا وێ د پێشئێخستن و گەشەپێدان و ئاڤاكرنا كەسایەتیێ دا، دێ ل ڤێرێ پیچەكێ بابەتی گوهۆڕم، ئەو ژی هندەك جۆرێن پەرتووكان ب ڕێژەیەكا بەرچاڤ ژلایێ هندەكان ڤە(د گۆتارێ دا دێ دیاركەین) یێن هاتین پشتگۆهـ هاڤێتن و یێن كرینە د (سندوقەكا ڕەش) دا و كلیلا وێ یا ف هندەك كەسان یان ژی تۆزا كەفتیە سەر، بۆ نموونە: پەرتووكێن مێژوو و دیرۆكا دێرین یا دروست یا كوردان، زانستێن جودا جودا وەكی بابەتێن ڤەشارتی، كەونی و گەلەكێن دی، د بیت ژی جاران بیرهاتن و ژیاننامەیێن كەسێن دیار یێن مللەتی بن.
ئەرێ ئەو كییە حەزناكەت ئەڤ جۆرە پەرتووكە ڕۆناهیێ ببینن؟! دبیت گەلەك چەق ژ ڤێ پرسیارێ بچن، لێ ئەز دێ بتنێ هندەكان باس كەم،ل ڕێزا ئێكێ، كۆما ئێكێ كو نەڤێت ئەو پەرتووك بهێنە خواندن، كۆمەكا نڤیسەر و خواندەڤانایە و ناڤێ (ڕەوشەنبیر) دانایە سەر خوە، كو ئەو ب خوە وە ناكەن خواندەڤانێ گەنج یان یێ دی ب ڤان پەرتووكان شاد ببیت، چونكی دبیت ئەو نڤیسەر یان ڕەوشەنبیر (كو د بنیاتدا چ ڕەوشەنبیری ل دەف نینە) ژ بەرهەمێن خوە ب ترسن، چونكی دزانن هەكە تشتێ باشترین هات دبیت خەلك ئێدی ب یێ باش ڕازی نەبیت.
دوو: ئەو كۆما نەڤێت پەرتووكێن ڤەشارتی بهێنە دیتن، دبیت لایەنەكێ سیاسی بیت، چونكی ئەڤ پەرتووكە دبیت ب دژی پڕەنسیپ یان پەیڕەوێ وان یێ ناڤخوەیی بیت، لەوڕا ژبەر وێ چەندێ دێ ئەو پێزانین و دیرۆكا مللەتەكی یا ڤەشارتی گۆری چەند ڕێزكێن پەیرەوێ خوە كەن، جاران ژی كەسێن ئاینی (زەلامێن دینی) دبوونە ڕێگر د بەلاڤكرنا ڤان دەستكەفتیێن مللەتان دا، ب هزرا وان، هزردكر كو دانەر و نڤیسەرێن وان بەرهەمان مرۆڤێن ژ ڕێ دەركەفتینە و خواندنا بابەتێن وان كوفریە. ژبلی وان هێرشین كۆ دۆژمنان یێن كو ب سەدان پەرتووك ئاگر بەردایێ و یێن ماین ژی كرینە د ئاڤێ دا، ب دهان ژی دگەل خوە برین و بۆ خوە مفای ژێ وەردگرن.

ل لاپەرێ ئێکێ نڤیسەر بۆمە قەهرەمانێن سەرەکی یێن ڤێ شانۆیێ ددەت نیاسین کو پێکدهێن ژ شەش کەسان دگەل پێشکێشکارەکی، ب درێژییا پەرتووکێ ئەو پێشکێشکار رادبیت ب ئازراندنا هندەک پرسیار و بابەتان و بۆ وان کەسان، باهرا پترا وان بابەتان هزری و فەلسەفی نە، ئەو کەسە ژی ب هزرێن خوە یێن جیاواز، جودا و دویر ژ ئێک بەرسڤ ددەن و بۆچوونێن خوە دیار دکەن و گەلەک جاران دناڤ بەرا وان دا شەرەدەڤ رویددەت و دگەهیت رادەیێ هش(بێدەنگ)کرنێ ژئالییێ پێشکێشکاری ڤە! د هەر شەش کەسان دا هزرێن نڤیسەری د زیقن، ئانکو نڤیسەر نەشیایە خوە بێ لایەن بکەت و کارێکتەرێن وی نەدسەربەخۆنە، بەلکی دبن دەستن!. تو دشێی بێژی ئەڤە هزرێن ئێک کەسن یان ئێک کەسە دەمێ دگەل ناخێ خوە دئاخڤیت دودل دبیت، دکەڤیت شەری دناڤبەرا دلی و مێشکی دا.
پەرتووک نەیا ب زەحمەتە، نەیا سادەیە، نەیا ب ساناهییە، ئەز دشێم بێژم کو باشترە خواندەڤانێ ڤێ شانۆنامێ هەر چ نەبیت باگراوەندەکێ «پێزانینێن» باش هەبن ل سەر هندەک پرس و بابەتێن هزری، فەلسەفی و ئایینی، ئەگەر نە، دێ کەڤیت د هندەک گێلەشۆکێن هزری دا و دبیت هندەک پرسیاران ببینیت كو بەری نوکە کەسێ ژێ نەکربن و وی بخۆ ژی ژ خۆ نەکربن!.
زمانێ نڤیسەری گەلەکێ باش بوو، ب تایبەت پەیڤێن نوی یێن کوردی یا پەتی هاتینە بکارئینان کو بۆ من گەلەک ژوانان د نوی بوون. ل بنێ لاپەری یێ ب شێوەیێ «پەراوێز» رامان کرین دا بۆ مە دیار ببیت. لێ دسەر هندێ ژی را، گەلەک پەیڤێن عەرەبی یێن بکارئیناین، ئەزژی نزانم بۆچی؟ لێ نوکە هندەک زمانزان ب دژی وێ چەندێنە ئەم بێژین پەیڤێن بیانی بکارنەئینن، ل ڤێرێ من دڤێت بێژم ب تنێ مەرەما من ئەوە دەمێ پەیڤێن کوردی هەبن، پێدڤی یێن بیانی ناکەت! کۆمەکا زمانزانان ژی دبێژن شەرت ئەوە رامان بگەهێت هەما چ زمان بیت دروستە، ڕاستی ژی ئەڤ چەندە نەشێت من رازی بکەت، ئەگەر مە شوینگرێن وان پەیڤان ژی نەبان بلا، لێ هەمی مە یێن هەین، بۆ ڤێ چەندێ ژی من گۆتە نڤیسەری و وی گۆت: ما کی دبێژیت ئەو پەیڤ ئەسلێ وێ عەرەبییە؟ ما کی نا بێژیت کوردیە؟.. ئانکو نوکە یا پێدڤییە پتر ڤەکۆلەرێن زمانێ کوردی»هەولبدەن» ڤەکۆلینان ل سەر بنیات و دەستپێکا چاوک و پەیڤێن بیانیدا بکەن و جیاوازییێ و هەڤبەرییێ دگەل پەیڤێن کوردی بکەن، دبیت نیڤەکا وان پەیڤێن ئەو بکاردئینن (ب تایبەت وەلات و زمانێن دەوروبەر) بنیاتێ وان کوردی بیت، وەکی دکتۆری کەرەمکری و گۆتی.
*پەرتووکا شانۆناما ڤەڕێژ ژ نڤیسینا د. فاچل عومەر سالح. پەرتووك ژ 132 لاپەڕان پێكدهێت.

ژ نیشكەكێ ڤە ئێدی هەموو تشت لێكدانی ژمارە چنە بوون، ب ڕێژەیەكا زێدە نوكە مرۆڤ دهێنە هەلسەنگاندن(كا بەریكا وی چەند یا گەرمە) ئەڤجا ئەو و چانسێ خوە، ئێدی پرسیارێن هەرە پتر دهێنەكرن د هەر نیاسین و دەستپێكەكێ دا كو مرۆڤ ل سەر دهێنە كێشان و پیڤان، تۆ چ كاردكەی؟ تە چ هەیە؟ تۆ یێ جودایی ژ مال؟ موچەیێ تە چەندە؟…هتد.
ئەڤە پرسیارێن خودان بەرسڤ كورتن، ئانكو بوهایێ مرۆڤی ژی یێ كورت بوویی، بەلێ یان نەخێرە، د فەلسەفەیێن كەڤندا و مللەتێن بۆری دا مرۆڤ ددیت وەكی پڕۆژەیەكێ ڕەوشتی یێ خودان بوها و گرنگی، نەكو ب تنێ ماددی! لێ ئەڤرۆ یێ هاتییە گوهۆڕین بۆ (ژمارێ) كاركەرەكی، ڕۆبۆتەكی، دەمێ هەموو كلتۆر، تێگەهەشتن و هەبوون و مێشك و هزرمەندی دچیتە ڕەخەكی و ب چ نەهێتە هژمارتن و لەش و (ماددە) دبنە سەرپەرشت و خالا بڕیارێ ل سەر مرۆڤی، ئێدی چ یاسا و فەلسەفی ژی نەشێن ڤێ كریزا هندە مەزن ب سەر مرۆڤایەتیێ دا هاتی چارە بكەن.
لەوڕا تەماشەی جڤاكی بكەن، پشتی وان ژی زانی كو ئێدی ناخ(جەوهەر)نە یێ گرنگە، ئێدی هەموو یێن بووینە گۆمتلەكێ چێكری و دەستكرد، ب تنێ شەرت یا بوویە دیتنا سەرڤەسەرڤە، خەلك ژی یێ ب هەردوو ملان هەول ددەن خوە ژ سەرڤە جوان، قەشەنگ و ماقیل بكەن و پێهنەكێ ل مێشك و هزرا ڤەكری و (جەوهەری)بدەن.
ئەڤ چەندە جڤاكی بەرەڤ قەبخوازیەكا كرێت و شەڕەكێ بێ دویماهی دبەت، ئێدی هەر ئێك یێ/یا خوە بەرامبەر یێ/یا دی خوە هەڤبەر دكەت و هەموو شیانێن خوە د مەزێخیت پتر چاڤان بێخیتە سەر خوە، هەكە خوە ل سەر حسێبا ڕەوشت، كلتۆر، دابونەریت و كەسایەتیا وێ ژی بیت.
ل دووماهیێ دێ بێژم ئەو مرۆڤێ دهێتە هەلسەنگاندن ب تشتێ وی هەی(ماددە) دێ هەردەم هزرا دۆڕانێ(كەفتنێ- خوسارەتیێ) د سەری دا بیت، دێ د ژیانەكا دوودلدا دەربازبیت.

ڕاستە جاران دهێتە گۆتن كو گوهۆڕینا بارێ مرۆڤی ئەڤجا چ پۆست و بەرپرسیارەتی و حال خۆشی و هەژاری…هتد، مرۆڤی ژ ڤی دەستی بۆ ئێكێ دی د گوهۆڕن، لێ ئەو كەسێ ژبەر حالخۆشبوونا خوە مەرد ببیت، یان ب كەفتنا حالێ خوە چریك ببیت، ئەڤە نە بنەرەت و فیترەتا مرۆڤێ دروستە. چونكی كەسێن دل فرەهـ و دەستڤەكری خوە ل دەستكورتیا خوە ژی د مەرد و خێركەرن، لێ كەسێن حەفك ستویر و پێ چێبوویی دل ناهێلن تێر ب خۆن، داكو مالێ وان كێم نەبیت. ڕۆژانە ئەم جۆرێن هەڤالان دبینین و سەرەدەریێ ل گەل دكەین، دێ بینی كەسەك خودان ئاڤاهیێن مەزنە و جهێ نڤستنا وی جیاوازی ل گەل یا پاشایان نینە، ل جهەكێ دی تەماشە بكێ دێ بینی دل نادەت ب تەكسیێ بچیتە مال و دێ خوە ل بەر دەرگەهێ جهێ كاری گریت هەتا هەڤالەكێ وی دەركەڤیت و ب خێرا خوە بگەهینیتە مال! مالێ دونیایێ بۆ چییە؟ ئەگەر خودان خێرێ پێ نەكەت یان خۆشیێ بۆ بەری نەفسا خوە و پاشی بۆ خێزان و زارۆكێن خوە دروست نەكەت؟.
دبێژن: جارەكێ كەسەك مال ب مال دگەڕیا و بۆ خوە خواستن دكر ئانكو پارە و ئاهێن خوارنێ كومدكرن، ئەو ژی وەختەكی دچیتە بەردەرگەهێ مالەكێ كو یا دیاربوو خودانێ مالێ یێ حالخۆش و زەنگینە، هندی ل دەرگەهی دا دیت ژنەك یا د پەنجەرا ڤێلایێ دا ڕاوەستیایە، گازیكرێ و گۆتێ خێرەكێ ل گەل من بكە، ژنكێ ژی گۆتێ: وەی سەرچاڤان هەكە بەس ئەز ل خوارێ بام دا تشتەكی دەمە تە، لێ ئەز یا ل سەری! گەداكەر ئانكو خوازخوازۆكی ژی ڕێكا خوە گرت و ب دلمای چوو، دبێژن، پشتی دەمەكێ نە گەلەك دوور ئەو خوازخوازۆك هاتە وێ كولانێ و هەتا گەهەشتیە بەر دەرگەهێ وێ مالێ یا ژنك ل سەری دیتی، دیت ئەو ژن یا ل بەر دەرگەهی، گۆتێ: خێرەكێ ل گەل من بكە ئەز هەژار و دەستكورتم، ژنێ ژی گۆتێ: وەی سەرچاڤان بەس ب خودێ ئەز ل سەری بام دا بۆ تە تشتەكی ئینم، ئینا زەلامی ژی گۆتێ: ب خودێ من تۆ یا ل سەری ژی دیتی و ل بنی ژی.

ئەڤە ئێك ژ گۆتنێن نەخشەیێن ل سەر بەرانە، ئانكۆ یا مەزنایە، ئەگەر چەند چاڤ خشاندنەكان ب سەر بەری نوكە وەكی دیرۆك ب گشتی و بهێین هەتا ئەڤرۆكە ژی دێ بۆ مە دیاربیت هەردەم د جڤاكاندا كەسێن پەندڤان(حەكیم) و فەیلەسوف و تێگهەشتی د پاشڤەبریبوون، ئەو تێ نەبیت یێ زوو دەست ژ تێگەهـ و ڕاستیان بەردابا، چ ژ ترس چ ژ چریكی، ژلایێ دو كۆمێن مرۆڤان ڤە.
ئێك: خەلكێ گشتی، كۆ وان چ خواند بۆ ژیانێ نەبوون(ب تنێ، خوارن و ڤەخوارن، نڤستن و سێكس) و ل جیهانەكا دی یا خەوگرتی دلڤین بێی بژین.
دو: كەسێن هشیار و تێگهەشتی، لێ ئەوێن د خزمەتا كاركرنا خەلكی دا كاردكر و هەولددا بەرێ خەلكی و گەنجان ژ خواندنێ و هزركرنێ بگرن و مێشكێ خوە بكارنەئینن، ب ڤی شێوەیی بوو لەوڕا دێ بینین زوو ب زوو كەسێن تێگهەشتی نە ددیارن.
دبێژن: جارەكێ زەلامەك ببوو مەلا ل گۆندەكی كۆ كەسێ خواندەڤان ل وی گۆندی نەبوو، ڕۆژەكێ پشتی نڤێژا ئێڤاری مەلا بۆ خەلكێ گوندی د ئاخفت، باسێ خودێ و پێغەمبەران دكر، د وی دەمی دا گەنجەك ب ژوور كەفت و پرسیار ژ مەلای كر، ئەرێ مەلا تۆ دشێی بنڤیسی(مار) مەلایی ژی نڤیسی مار، كۆڕكی ژی كاغەز ژ دەستێ مەلای ئینادەر و وێنێ مارەكی ل سەركێشا و نیشا وی خەلكی دا و ب دەنگەكێ بلند گۆتە ئامادەبوویان: كا تەماشە بكەن، ئەڤا من چێكری پتر وەكی ماری یە یان یا مەلای چێكری؟ پشتی گەنگەشەیەكێ خەلكێ مەلا ب نەزان ل قەلەمدا و پاشی ل سەر وێ چەندێ ڕێكەفتن كۆ مەلا چ نزانیت، ڕابوون ئەو كۆڕك كرە مەلایێ گۆندی.
ئەڤجا ئاریشە یا د وێ چەندێدا دەمێ كەسێن نەزان و نەتێگەهەشتی ڕێبەراتیێ دكەن و دبنە شڤان، هوون بێژن دێ بەرێ خەلكێ گشتی دەنە كیڤە؟ هوون بێژن دێ چ ب سەرێ پەزی هێت؟ پشتڕاست یێ ژ هەموویان پتر مفادار دێ گۆرگ بیت و دێ ڤڕڤڕكێن وی قەلەو بن، لێ ژبیر نەكەین ڕۆژەكێ ئەگەر پەز نەما دێ ژیانا شڤانی ژی كەڤیتە د مەترسیێ دا. هیڤیا مە هەموویان ئەوە كۆ نوكە ژی دەمێ پەشێمانیێ و زڤڕینێ یێ هەی، ئەم دشێین نوكە ل خوە بزڤڕین و كەسێن ژهەژی و خودان هزر و زانا، پەندڤان بدەینە بەراهیا خوە و ئێدی كەسێن بێ ئاست پێشنەئێخین، كەسێن مەزن ل كیڤەبن هەر د مەزن و خودان بوهانە ئەگەر خوە ئەم گرنگیێ ژی نەدەینێ، دبێژن هەر جهەكێ مەزن لێ ڕوینیت، ئەو سەرێ دیوانێ یە.

هەر مرۆڤەك ب تایبەت ئەگەر خودان هزر، زانست و پێزانین بیت ل دویڤ ئەوا خودێ مەزن كەرەمكری یێ بەرپرسیارە ژ وێ زانینێ، ب تایبەت پرسیارا «بەلاڤكرن» و دانا وی زانستی بۆ كەسێ بەرامبەر. پێغەمبەرێ مە سلاڤێن خودێ ل سەر بن د ئاخفتنەكا خوە یا پیرۆز دا دبێژیت (ما تصدق الناس بصدقة أفضل من علم ينشر ) « «ژێدەر: تحف العقول :364» ، ئانكۆ سەدەقە ژ وێ باشتر نینە كو زانستەك بهێتە د ناڤ خەلكی دا بەلاڤكرن. چونكی مرۆڤ وەكی پرتێن سێڤان تەمامكەرن بۆ ئێكودو ژ هەمی لایان ڤە. ئەڤجا لایێ زانستی «علمی» ئەڤە پتر دچیتە سەر ملێن جهێن بەلاڤكرنا زانستی و ئەكادیمی وەكی (زانكۆ، پەیمانگەه، سەرنتەرێن ڕەوشەنبیری و ڕێكخراوێن هشیاریێ…هتد) ل باژێرێ مە یێ دهۆكێ ژی جهێ كەیفخوەشیێ یە كو زانكۆیا جیهان-دهۆك د ڤی تشتی دا یا دەسپێشخەربوویە و دگەل زانكۆیێن جیهانێن دی ڕابووینە ب ڕاگەهاندنا دەزگەهەكی یان ڕێكخراوەكێ ب ناڤێ (دەزگەهێ زەكاتا زانستی) كو د سالێ دا ڕادبن ب دانا زەكاتێ بۆ كەسێن حەزا فێربوونێ هەی ب شێوەیەكێ گشتی، كا چاوا سالانە موسلمان زەكاتا مالێ خوە ددەن، ب ڤی شێوەیی زەكاتا زاست و علمێ خوە ژی دڤێت بدەن. ئەڤ پرۆژە نە هەر سالە دهێتە پێشكێشكرن لێ ئەڤە پێشترهاتییە دارێشتن و پەیڕەوكرن و ل سەر ئاستێ هەرێما كوردستانێ، ئیراقێ و ئەڤ سالە دێ ل سەر ئاستی جیهانێ ژی دەنگ ڤەدەت، چونكی د پلان دایە بپشكداربۆیێن ڤان خولان بگەهن ئێك ملیۆن كەسان. هەلبەت ئەڤەژی نە كارەكێ ب ساناهییە و ستاف و گرۆپەكێ مەزن دڤێت ل پشت ڤێ چەندێ كاربكەت و پال بدەت. لێ ئێك خال ئەم بۆ خوە دكەینە ئارماج ئەو ژی (The charity of knowledge is spreading it). كو ئەگەر ئەو پرۆگرامێ هاتییە دانان ب درستی بهێتە ئەنجامدان و پەیرەوكرن ل كوردستانێ كۆ هەر حەفتیێ ب تنێ 2 دەمژمێران خوەبەخشی كاركرنە، بۆ ئێك سال دێ 104 ملیون دەمژمێرێن خوەبەخشیێ هێنە پێشكێشكرن. ئەڤە ژی خزمەتەكا گەلەك مەزنە بۆ هەمێ تەخێن جڤاكی. ئەڤە چەندین سالە زانكۆیا جیهان-دهۆك ل سەر ڤێ خالێ كاردكەت و ئەڤ سالە ژی ل وەرزێ هاڤینێ ل سەر ڤەكرنا خولێن بێ بەرامبەر و كورسێن گرنگ دێ بەردەوام بن.