ئیران ئێك ژ وەلاتێن سوننەنشین بوویە، هەر ژ سەردەمێ خەلیفە عومەرێ كورێ خەتابی د سەدسالیا 7 زایینی دا، بۆ ماوێ چەرخێن درێژ ل سەر مەزهەبێ سوننی «شافعی وحەنفی» بوویە، چەندین مالباتا حوكم ل ئیرانێ كریە، وەكی: «سەلجۆقی وغەزنەوی وتەیموری.
دیرۆكنڤیس دبێژن: بەری سالا 1501زاینی رێژەییا سوننەیان ل ئیرانێ سەر 90% دابوو، بتنێ هندەك شیعە ل باژێرێن «قم وكاشان و تەبەرستان وخوڕاسان». هەبوون. زێدەباری هندەك رێكێن سۆفیگەری هەبوون، كارتێكرنا هزرا شیعەتگەری هەتا ڕادەیەكێ ل سەر هەبوو، ژ وان رێكا سۆفیگەریا سەفەوی.
هەر چەندە؛ دامەزرێنەرێ رێیا سۆفیگەریا سەفەوی شێخ سەفیەدین ئەردەبیلی ل سەدسالیا 14زاینی زۆر داخباری هزرا شیعەتگەریێ ببوو، بەلێ نەببوو شیعەكێ تەمام. كەواتە؛ د ماوێ 200 سالان دا ئەڤ رێگا سۆفیگەری ژ بزاڤەكا ئایینی بانگخوازی بۆ بزاڤەكا سیاسی و لەشكری ل سەر مەزهەبێ 12 ئیمامی، نەخاسمە ل سەر دەمێ نەڤیێ وی «شێخ جونەید» مەزهەبێ نوی ب تەمامی پەسەندكر، هەروەسا داخوازنامە بۆ مەزنە زانایێن شیعی ل لبنان و باشورێ ئیراقێ و بەحرەینێ هنارتن، وەكو «عەلی كركی» ژبۆ: رێكخستنا بابەتێن شەرعی و فقهی ودروستكرنا حەوزێن زانستی.
پرسیار ئەوە؛ بۆچی شێخ جونەید كۆڕێ شێخ حەیدەر سەفەوی، مەزهەبێ 12 ئیمامی وەكو رێبازەكا سیاسی پەسەندكر، ژبەركو زۆر داحباری هزرا ئیمامی بوو، دەستهەلاتا دینی و دنیەوی؛ ئانكو روحی و سیاسی هەبوو، هزر دكر ب ئەڤێ رێكێ و سەركردایەتیێ دێ شێت ئیرانێ هەمیێ كونترۆل كەت، هەروەسا دڤیا ئایدولۆژیەكا سیاسی یا جودا ل گەل دەولەتا ئوسمانی ل رۆژئاڤای و دەولەتا ئۆزبەگی ل رۆژهەلاتێ هەبیت.
ل سەر دەمێ؛ شاه ئیسماعیل سەفەوی 1501 زایینی ئیمپراتۆریا سەفەوی ڕاگەهاند، مەزهەبێ 12 ئیمامی ب فەرمی پەسەندكر، سەفەوی د ماوەیێ دەستهەلاتا خۆ دا هەتا 1736 زاینیی دەستهەلات ل ئیرانێ كر، شیان هەڤكێشەیا پێكهاتەیا مەزهەبی ل ئیرانێ، بەروڤاژی لێ بكەن، سوننە بوونە كێمینە و شیعە بوونە زۆرینە سەر 90% دا، بكارئینانا دو رێیان:
– ب رێكا توندوتیژیێ و سزادان و دویرئێخستنا زانایێن سوننی، هەروەسا سەپاندنا درووشم و رێورەسمێن مەزهەبێ شیعی، فەرمانا فەرمی بۆ گوهۆرینا مەزهەبی ژ سوننەتیێ بۆ شیعەتگەریێ.
– ب رێیا بكارئینانا هەست و سۆزان و ڤیانا مالباتا پێغەمبەری «س.خ» و شەهیدكرنا ئیمام عەلی و حوسێن «س.خ» وستەملێكریا وان.
ب شێوەیەكێ گشتی بێژین، ئیرانێ ل سەردەمێ كەڤن، هەتا سەردەمێ ناڤین و نوی و هەڤچەرج د نها دا، ڤیایە ب رێكێن جودا و ب رێكا ئاین و هزرێن مەزهەبی و نەتەوەی ئیرانێ كۆم ڤە بكەت ل ژێر ئێك ئالایێ سیاسی، كەواتە؛ ئیران ببیتە ناڤەندەك یان پرەك د ناڤبەرا رۆژهەلات و رۆژئاڤایی دا و كونترۆلا بازرگانی و رێكێن هاتن وچوونێ بكەت.

هەرێما كوردستانێ جهەكێ زۆر هەستیارێ جوگرافی هەیە، هەردەما شەرێ ئەمریكا وئیرانێ دروستبوو. ژبەركو هەرێم راستەوخۆ دكەڤیتە سەر سنورێ ئیرانێ، هەروەسا دكەڤیتە دناڤ چارچووڤەیێ دەولەتا ئیراقێ دا، ئەوا دابەشبووی د ناڤبەرا هەژمۆنا ئەمریكا وئیرانێ دا. زێدەباری؛ نێزیكی ژ سنوورێن توركیا و سووریا كو پارچەكن ژ وێ هەڤركیێ. لەوما هەرێما كوردستانێ وەكو قەوارەكێ ڤەبڕ یان گۆرەپانا هەڤڕكیا نەراستەوخۆ دهێتە نیاسین. هەبوونا بنگەهێن ئەمریكا ل هەرێما كوردستانێ، ئەڤ چەندە هەرێمێ ڕادكێشیتە د ناڤ وێ هەڤڕكیێ دا. ژلایەكێ دیتر؛ هەبوونا گرۆپێن میلیشیاتێن سەر ب ئیرانێ ڤە ل ئیراقێ و ئێخستنا فشارێ ل سەر هەرێما كوردستانێ. زێدەباری؛ گرنگیدانا هەرێمێ یا ئابۆری ل سەر ئیراق و ئیران و توركیا، وەكو بازرگانی و مووچە و وزە و سەقامگێریا دارای..هتد.
پرسیار ئەوە؛ هەرێما كوردستانێ ژ لایێ ستراتیژی و جیۆسیاسی دێ چاوا شێت خۆ پارێزیت؟
خالا ئێكێ: هەرێم پێدڤیە سیاسەتا «بێلایەنی یا ژیر» پەیرەو بكەت، بێ لایەنی ڕامانا وێ چەندێ نادەت ژ ئەمریكا دویركەڤیت، بەلكو هەرێم رازینەبیت ئەردێ وێ راستەوخۆ بۆ هێرشا ل سەر ئیرانێ بهێتە بكارئینان، پەیوەندیێن خۆ یێن ئەمنی ل گەل ئەمریكا بپارێزیت. هەروەسا پەیاما پێشكێشی ئیرانێ بكەت، كو هەرێم نابیتە گەڤ ل سەر ئیرانێ.
خالا دویێ: چالاككرنا پەیوەندیێن دبلۆماسی یا فرەئاراستە. پێدڤییە هەرێم بنەمایێ هەڤالێ هەمیان و دوژمنێ كەسێ نینە پەیرەو بكەت، نەخاسمە ل گەل ئیرانێ، ئەو گرۆپێن سەر ب حزبێن رۆژهەلاتێ ڤە كۆنترۆل بكەت، پەیوەندیێن ئابۆری بهێز بكەت. دوپاتكرن كو هەرێم دێ بیتە بنیاتێ سەقامگیریێ نەك بنگەهێ هێرشكرنێ.
خالا سیێ: كێمكرنا گرنگیدانا ئابۆری سەر دەرڤە، ئابۆر و بەریێ ناڤخۆ خالا لاوازا هەر شەڕەكییە، هەمەجۆركرنا ژێدەرێن داهاتی دویر ژ گازێ. پێشئێخستنا چاندنێ و گرنگیدانا سەرخۆ، دروستكرنا یەدەكا دارای، كێمكرنا گرنگیێ سەر دەریێن سنووری.
خالا چارێ: ئێكرێزیا ناڤمالا كوردی، پەرتەوازیا سیاسی مەزنترین مەترسییە ل دەمێ شەڕان، ژ لایێ هێزێن هەڤڕك دهێتە بكارئینان، ئێكگرتنا هێزێن پێشمەرگەی و كێمكرنا هەڤڕكیێن حزبی، ئاڤاكرنا دامەزراوەیێن نیشتمانی ئێكگرتی.
خالا پێنجێ: ئاڤاكرنا بەرگریا مەدەنی و ئاسایشا ناڤخۆ، مەرەم ژێ نە ئەوە؛ دژایەتیا ئیرانێ یان ئەمریكا بكەن، بەلكو پاراستنا باژارێن مەزن و ژێرخانەیا ووزێ ژ هێرشێن درۆن و مۆشەكان و بهێزكرنا هەوالگەریا ناڤخۆ.
خالا شەشێ: هەرێم ڕۆلێ ناڤبژیڤانیێ د ناڤبەرا ئەمریكا و ئیرانێ ببینیت، جهێ دانوستاندنان د ناڤبەرا هەردولابیت، دەڤەرا هەڤسەنگیێ و بەرژەوەندیێن هەڤپشك بیت.

وەكی دیار؛ یۆغسلاڤیا ل دوماهیا جەنگا جیهانیا ئێكێ ١٩١٨ وەكو شاهنشینەكا ئێكگرتی دهێتە دامەزراندن، وەكو هەولەك بۆ ئێكگرتنا مللەتێن سلاڤی و پتریا وان ل سەر مەزهەبێ ئەرسودۆكسی «كەنیسا رۆژهەلاتی»، ئەڤ ئێكگرتنە د ناڤبەرا 7 مللەتان دهێتەكرن، ژ وان «سلۆڤی، كرواتی، بۆسنی، مەقدۆنی و سڕبی و چیایێ ڕەش»، پشتی جەنگا جیهانیا دووێ ئەڤ قەوارە ب كۆمارا ئێكگرتیا یۆغسلافیا دهێتە نیاسین، هەلبەت ئێكگرتنا د ناڤبەرا ئەڤان مللەتان ڕەهەندێ خۆ یێ دیرۆكی هەیە ڤەدگەریت بۆ سەدسالیا ١٩ز، نەخاسمە سەرهلدانێن وان دژی دەولەتا ئۆسمانی..هتد.
پشتی ژناڤچوونا ئێكەتیا سۆڤیەتی ١٩٩١، نەخاسمە مژویلبوونا رۆسیا ب كێشێن ناڤخۆ و دویربوونا وێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی، دەرفەت بۆ ئەمریكا و ناتۆ دروستبوو مایتێكرنا لەشكری د ناڤخۆیا یۆغسلافیا بكەن، بۆ پێنج دەولەتان هاتە دابەشكرن، ژ وان «سلۆڤینیا، كرواتیا، بۆسنا، مەقدونیا و سڕبیا».
كەواتە؛ هەر جارا رۆسیا ڕۆلێ وێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی كێمبووی، ئەمریكا و ناتۆ گوهۆرینێن مەزنكرینە، كا چاوا ل باشورێ رۆژهەڵاتێ ئەورۆپا كرین و پێنچ دەولەتێن نوی دروستبووین.
پرسیار ئەوە؛ دویركەفتنا ئەڤێ جارێ یا رۆسیا ژبەر شەرێ ئۆكرانیا، ئەرێ هەمان چیرۆك دێ ل رۆژهەلاتا ناڤەراست و نەخاسمە ل ئیرانێ دێ دوبارەبیت، تایبەتی پشتی دەستهەلاتا ئەسەدی ل سووریا رۆخیای. ئەو ئیرانا ژ چەندین نەتەوەیان پێكدهێت، ئەوا بریتانیا ل سالا ١٩٢٥ ب رێكا دانانا حاكمەكێ لەشكری ئیران ژ پارچەبوونێ رزگاركری و ل سالا ١٩٤١ شاهێ وێ گۆهارتی.. ژبەركو تێكچوونا ئیرانێ دێ تێكچوونا تەڤایا رۆژهەلاتا ناڤەراست ل دویڤ خۆ ڕا ئینیت.
ب كورتی؛ شەڕێ ئۆكرانیا گەلەك ژ هندێ مەزنترە، هندەك كۆمپانیێن ئەمریكا چەكێ خۆ بفرۆشن، یان دەست ب سەر هندەك كانزا و كەرەستێن گرانبها دا بگریت، بابەت گرێدایە ب لاوازكرن ومژویلكرنا رۆسیا وئەنجامدانا گوهۆرینكاریێن جیۆسیاسی ل دەڤەرێ و دوبارە كونترۆلكرن و نەخشەكێشانا رۆژهەلاتا ناڤەراست و جیهانا سیێ و سەركێشیكرنا جیهانگیریێ.

گوهۆرینا سەرۆكێن ئەمریكا ب تنێ گوهۆرینا سەرۆچاڤایە، هەمی سەرۆك ل سەر ئێك پلان وستراتیژیەت دچن، ئەوا ژلایێ كۆنگرێسی و تەخا بیرۆكراتی و سەنتەرێن ڤەكۆلینان بۆ دهێتە دارێژتن، نەهەڤالێن بەردەوام و نە دوژمنێن بەردەوام، بەلكو بەرژەوەندیێن بەردەوام.
ب تنێ هەر سەرۆكەكی شێواز و رێكا خۆ یا تایبەت د پەیرەوكرنا سیاسەتا دەرڤەیا ئەمریكا دا هەیە. مادەم ئارمانجێن ئەمریكا ژ شەڕێ ئۆكرانیا هاتنە بجهئینان، ئێدی پێدڤی ناكەت شەڕ بەردەوام بكەت، ڤێجا چ ئۆكرانیا رازی ببیت یان نە، ژبەركو بتنێ ئۆكرانیا وەكو گۆرەپان و ئالاڤەكی سیاسی و لەشكری هاتیە بكارئینان.
یا گرنگ؛ لاوازبوونا رۆسیا ومژویلبوونا وێ ب شەڕێ ئوكرانیا ڤە ژ سووریا و رۆژهەلاتا ناڤەراست هاتە دەرئێخستن، وەكو ئاستەنگ بەرامبەر ئەمریكا نەما.
ئەمریكا ب توندی نەڤێت ئێدی ئەڤ شەڕە بەردەوام بیت، دا هەڤسەنگیا هێزێ تێكنەچیت، ژبەركو زێدەتر لاوازكرنا رۆسیا، دێ بیتە نێچیرەكا ب ساناهی بۆ چینێ، نەخاسمە رۆژهەلاتێ رۆسیا یا كێم مرۆڤ هەڤسنۆرە دگەل دەولەتا چینێ یا پڕ مروڤ. كەواتە: د ئەڤی شەڕی دا؛ ئەمریكا دو چویچك ب بەرەكی كوشتن، ئێك: رۆسیا لاوازكر و ب سەدان هزار سەربازێن وێ هاتنە كوشتن و ئابۆرێ وێ دا رۆخاند، هەروەسا رۆسیاپێگەهێ خۆ یێ نێڤدەولەتی یێ جاران ژدەستدا، دا بتنێ ببیتە دەولەتا گوهدار بۆ ئەمریكا. دو: بۆ ماوەیێ چەند سالێن دیتر، ئەمریكا شیا رۆسیا وەكو هێزەكا وزەیێ، هەروەسا ئەورۆپا وەكو هێزەكا پیشەسازی ژ هەڤ دوور بكەت، ئەگەر ئێكگرتن د ناڤبەرا هەردولا دروست ببایە. ئەمریكا دترسیا هاتبا پشتگوه هاڤێتن وپێگەهێ وێ یێ نێڤدەولەتی لاوازببا.
ل دوماهیێ: ئیدارا تڕەمپی دڤێت نها خۆ دەستڤالا بهێلیت، بۆ دوبارە دیزانكرن و كونترۆلكرنا رۆژهەلاتا ناڤەراست، وەكو سەنگەربەندیا ئێكێ بەرامبەر هەژمۆنێ ئۆمپەراتۆریەتا ئابۆری و بازرگانیا چینی.
ژبەر ئەڤێ چەندێ ئیران ژ مەترسیا دۆخێ نها یا بێدەنگە و توركیا یا پرۆپاگندەیا ئاشتیێ دگەل كوردان دكەت.
كەواتە؛ شەڕێ نهایێ ئۆكرانیا نە شەڕەكێ ئایدولۆژیە وەكو سەردەمێ ساڕ دا هەتا دوماهیێ بەردەوامی بكێشیت، بتنێ ئەمریكا ڤیایە ئۆكرانیا وەكو ئالاڤەكی بكاربینیت بۆ لاوازكرنا رۆسیا و دویرئێخستنا بۆ ماوەیەكی، دا ئەمریكا بتنێ بشێت هندەك گوهۆرینێن جیۆستراتیژی ل رۆژهەلاتا ناڤەراست و هندەك دەڤەرێن دیتر بكەت بێی ئاستەنگ..
*ماجستێر ب دیرۆكا هەڤچەرخ/زانكۆیا دهۆكێ