سیناریۆیێن پێشبینیكری بۆ پاشەڕۆژا رەوشا ئیراقێ ل گەل هەر هەوەكا حوكمەتێ كو د بن درووشمێ چاكسازی و بەرهەنگاربوونا گەندەلیێ دا دهێتە راگەهاندن، پسیار ل سەر سنوورێن ڤان پێنگاڤان و ئەنجامێن وان یێن پێشبینیكری نوو دبنەڤە، ئیراقا كو بۆ دەمەكێ درێژ ژ قەیرنان حوكمرانیێ و هەڤڕكیا ل سەر دەستهەلاتێ دنالی، نوكە خەلك ل هەر لڤینەكا مەزنا حوكمەتێ دنێڕن وەك پێنگاڤەك بۆ گۆڕینا هەڤسەنگیا سیاسی ل وەلاتی، چ د ناڤبەرا هێزێن بەغدا دا بن یان د پەیوەندیێن د گەل هەرێما كوردستانێ دا بن. بەلێ پا هەكە ئەڤ هەوە كەسایەتیێن دیار یان هێزێن خۆدان دەستهەلاتەكا بەرفرەه د ناڤ دەولەتێ دا بگرن دێ چێبیت؟ ئەرێ پێنگاڤێن هۆسا دێ بنە ئەگەرێ ب هێزكرنا دەستهەلاتا دەولەتێ و دەزگەهێن وێ، یان دێ دەرگەهی ل بەر قەیرنان سیاسی یێن نوو ڤەكەن؟ بەلكو هندەك كەس ژ ڤێ چەندێ ژی دویرتر دچن و پسیار دكەن: ئەگەر ئەڤ هەوە د ناڤەڕۆكا خۆ دا پشكەك بن ژ هەڤڕكیەكا سیاسی یا ناڤخۆیی یان بزاڤەك بن بۆ رێكخستنا ناڤەندێن دەستهەلاتێ، پتر ژ هندێ كو پرۆژەكێ چاكسازیێ یێ پاقژ بن؟ و هەكە وەسا هات دیتن كو پێنگاڤێن حوكمەتێ ب سەركەفتن گەهشتنە كەسایەتیێن سیاسی یێن مەزن، ئەرێ دێ شێت لیستەیێن ناڤێن كەسایەتیێن حزبی یێن بەرنیاس یان بەرپرسێن خۆدان پاراستنەكا سیاسی یا بەرفرەه بگرن؟ هەكە ئەڤە چێبوو، كارڤەدانا هێزێن كو ئەو كەسایەتی نوونەرایەتیا وان دكەن دێ چاوا بیت؟ ئەرێ دێ ئەنجامێن ڤەكۆلینان قەبوولكەن یان دێ خۆ وەك ئارمانجەكا سیاسی بینن؟
ژ ئالیەكێ دی ڤە، هندەك چاڤدێر پرسیارێن گرێدایی ب سروشتێ دلسۆزی و وەلائان د ناڤ رەوشا ئیراقێ دا دكەن، ئەگەر ڤەكۆلین كەسێن تۆمەتبار ب هەبوونا پەیوەندیێن ب هێز دل گەل لایەنێن دەرڤە یان هێزێن هەرێمی یێن كاریگەر بگرن، ئەرێ كێشە دێ د چارچووڤەیێ خۆ یێ قانوونی دا مینیت یان دێ بیتە روی ب ڕویبوونەكا سیاسی كو رەهەندێن هەرێماتیك و نێڤدەولەتی هەبن؟
بەلێ ل سەر ئاستێ جاددەیێ، پرسیارا هەرەگرنگ ئەوە كا دێ بەرسڤا وەلاتیان بۆ ڤان پێشهاتان چاوا بیت، ئەگەر رایا گشتی باوەر كر كو ئەڤ هەو ب راستی گەندەلیێ دكەتە ئارمانج، دێ پشتەڤانیەكا جەماوەری یا بەرفرەه بدەستڤە ئینت، بەلێ هەكە ئەو هزرە جێگیربوو كو ئەڤە تەنێ رێكەكە بۆ ئێكلاكرنا حساباتێن سیاسی، رەنگە ببیتە ژێدەرەكێ نوو بۆ خۆنیشادان و نەڕازیبوونێن گەلی ل دژی حوكمەتێ ب خۆ.و د حالەتەكێ دا ئەگەر پێنگاڤ یان ناڤێن كەسایەتیان یان دەزگەهان یان تەنانەت كەسان ژ ناڤ هەرێما كوردستانێ بگرن، هینگی دێ گەنگەشە ژ رەهەندێ قانوونی دەرباز بیت بۆ رەهەندێن دەستووری و سیاسی یێن ئالۆزتر، ئەرێ ئەڤ پێنگاڤە دێ وەك جێبەجێكرنەكا سروشتی یا قانوونا فیدراڵی ل سەر هەموو ئیراقیان هێتە وەرگرتن؟ یان دێ وەك دەستێوەردان د دەسهەلاتێن هەرێمێ دا هێتە هەژمارتن؟ ئەرێ دێ هەماهنگی و تێگەهشتن د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا ل سەر ڤان مەلەفان هەبیت، یان ناكۆكیێن سیاسی دێ زال بن ل سەر رێڕەوێ وان یێ قانوونی؟ بۆ ڕێكخستنا نوو.
هەروەسا ئەڤ پێشبینیە پسیارێن دی ژی زێدە دكەن یێن گرێدایی ب سروشتێ پەیوەندیێن د ناڤبەرا سەرۆك وەزیرێن فیدراڵ و سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دا، ئەرێ رەنگە قووناغا بهێت ببیتە شاهدێ نێزیكبوونەكا مەزنتر د ناڤبەرا هەردو لایەنان دا د چارچووڤەیێ پرۆژەكێ چاكسازیێ یێ هەڤپشك دا؟ یان فشارێن سیاسی یێن زێدەبووی دێ هەر لایەنەكی پالدەن بۆ ب هێزكرنا هەلوەستێن خۆ یێن تایبەت و بەرەڤانیكرن ژ بەرژەوەندیێن خۆ ب شێوەیەكێ رۆهنتر؟
د دیمەنێ ئەمنی دا، پسیارا هەرە گرنگ ئەوە: ئەرێ هەموو هێزێن لەشكری دێ پێگیر بن ب بڕیارێن دەولەتێ كەن؟ ئەڤجا ئەگەر هێز یان سەركردە هەبن كو ب شێوەیەكێ سیاسی گرێدایی بن ب لایەنێن زیانڤێكەفتی ژ ڤێ هەوێ دێ چی بیت؟ ئەرێ جوداهیا دلسۆزان دێ بیتە ئەگەرێ دروستبوونا قەیرنان د ناڤ دەزگەهێن ئەمنی دا؟ یان سروشتێ سیستەمێ سیاسی یێ ئیراقێ و هەڤسەنگیێن وێ دكەن كو ب زەحمەت بیت ناكۆكیێن سیاسی دەرباز ببن بۆ ئاستێن كو گەفێ ل ئارامیا دەولەتێ بكەن؟
ئەڤ پرسیارە هەموو بەرسڤێن دوماهییێ بۆ نینن، بەلكو تەنێ دیاردكەن كا چەند ئالۆزی ل دۆرماندۆرا هەر پرۆژەكێ چاكسازیێ ل ئیراقێ هەیە، چونكی بابەت تەنێ نەك شەرێ دژی گەندەلیێ یە یان دویڤچوونا تومەتبارانە، بەلكو گرێدایی یە ب تۆڕەكا بەرفرەه ژ هەڤسەنگیێن سیاسی، دەستووری و ئەمنی، كو هەر پێنگاڤەكا چاكسازیێ دكەتە تاقیكرنەكا ڕاستەقینە بۆ شیانا دەولەتێ د سەپاندنا قانوونێ دا و پاراستنا ئارامیێ د هەمان دەم دا.

پشكا ئێكێ

چەندین دەهـ سالان بەری شەڕێ جیهانیێ ئێكێ ل دەڤەرێ ڤەگریت، قەوارەیێن سیاسی یێن كوردان ژناڤچووبوون؛ چونكی ئوسمانیان كۆتایی ب میرنشینێن كوردی ئینابوون، سۆران ل سالا 1837، بادینان ل سالا 1843، بابان ل سالا 1850، و بۆتان ل سالا 1863. ئەڤە دەربرینێ ژ وێ چەندێ دكەت كو پتر ژ پێنجی سالان بەری جەنگێ، ئانكو بۆ ماوێ دوو نڤش و نیڤان كورد ژ گۆڕەپانا سیاسی دوور بوون، بەری كو نەخشەیێن دەڤەرێ ژ نوو ڤە بهێنە كێشان.
لێ هەكە ئەم یا دروست بێژن، دڤێت ئەم ڤێ ژناڤچوونێ ژ هەردوو لایەنان ڤە ببینن نەك تنێ ژ لایەكێ ڤە، چونكی ئەو سیاسەتا ئوسمانیان ل سەر تێكدانا قەوارەیێن كوردی دكری، بێگومان ژینگەهەكا گونجای دیت كو ببیتە ئەگەرێ سەركەفتنا وان، ئەو ژی هەڤڕكییا بەردەوام یا د ناڤبەرا میرنشینان دا ل سەر دەسهەلات و سنوورێن میرگەهێ، هەر ئێك ژ وان هەوڵدا هەڤڕكێ خۆ لاواز بكەت، و د گەلەك جاران دا دڵسۆزییا عەشیرەتگێریێ زال دبوو ل سەر دلسۆزییا نەتەوەیێ، دەمێ ئوسمانیان قەستا ژناڤبرنا میرنشینەكێ دكرێ، گەلەك جاران ب ساناهی دشیان عەشیرەتێن دی ل گەل خۆ هەڤپەیمان بكەن، ئەڤ چەندە نە بتنێ پیلانگێڕییەكا دەرەكی بوو، بەڵكو بارودۆخەكێ ئاڵۆز بوو كو تێدا تەماحكارییێن دەرەكی دگەل لاوازیا ناڤخۆیی تێكەل ببوون.
پشتی میرنشینێن كوردستانێ ژناڤچووین، دەولەتا ئوسمانی نەهێلا چ جهێن ڤالا بمینن؛ ئێكسەر قایمقام و فەرمانبەرێن خۆ یێن ئەستانبولێ ل سەرانسەری دەڤەرێ دانان ل وی دەمی، باشوورێ كوردستانێ ب وەلایەتا مووسل ڤە هاتە گرێدان، و پشتی چار سالان ژ چێبوونا دەولەتا ئیراقێ، وەلایەتا مووسل ژی ئێخستە سەر ئیراقێ؛ وەك چاوا مێژوونڤیسێ ئیراقی عبدولرەزاق ئەلحسنی د پەرتۆكا خۆ یا ب ناڤێ «تاریخ الوزارات العراقیە» (پشكا ئێكێ و دووێ) دا بەحس دكەت.
لێ د ڕاستی دا، حوكمەتا ئوسمانی نەدشیا ب دروستی كۆنترۆلا دەڤەرێن چیایی و عەشیرەتان بكەت، چونكی سەرۆك عەشیرەتان نەدڤیا دەست ژ دەسهەلاتا خۆ یا ڕەها بەردەن، د ڤێ ناڤبەرێ دا شێخ و مەلایێن ئایینی دەركەفتن دا كو جهێ میران تژی بكەن؛ لەوما تەكیا بوونە جڤاتێن چارەسەركرنا كێشەیێن خەلكی و ڕێخستنا ژیانا وان، ب ڤی ڕەنگی، پۆستێ شێخایەتیێ و سەركردایەتیا ئاینی بوونە خۆدان هێز و دەسهەلاتەكا سیاسی كو بەری هینگێ چو جاران نەهاتبوو دیتن.
نێزیكی 20 سالان پشتی ژناڤچوونا میرنشینێن كوردی و ل سالا 1880ێ، شێخ عوبەیدولایێ نەهری هات دا كو ئێكەم بزاڤا كوردی یا ب رامانەكا سیاسی یا گشتی دەستپێبكەت، ئەڤ بزاڤە ژ داخوازیێن بەرتەنگ یێن عەشیرەتی و دەڤەری دەرباز ببوو، چونكی تنێ خەم ل دەڤەرەكا بچووك نەدخوار، بەلكو داخوازا مافێن هەمی نەتەوا كورد دكر، دگەل پاراستنا مافێن پێكهاتە و كەمینێن دی یێن دگەل وان دا.
ئەڤێ بزاڤێ پشكەك ژ كوردستانا ئوسمانی و ئیرانی ب هەڤڕا گرتە خۆ، شێخ عوبەیدولای د نامەیەكا خۆ یا ناڤدار دا كو ژ مژدەبەرێ ئەمریكی دكتور جۆزیف كوكران خواستبوو بگەهینیتە بەریتانیان، نڤیسیبوو: كورد نەتەوەیەكێ سەربەخۆ نە و د جودانە ژ فارس و توركان. ئەڤە ژ ئێكەم جاران بوو كو تێگەهێ نەتەوا كوردی ب زمانەكێ سیاسی یێ نوو، مۆدێرن و ڕوون بهێتە دیاركرن؛ وەك چاوا د پەرتۆكا ڕوبێرت ئیلیۆت سبێر «The Hakim Sahib: The Foreign Doctor. A Biography of Joseph Plumb Cochran, M.D., of Persia» دا هاتی، یا كو ل سالا 1911ێ ل نیویۆركێ هاتیە چاپكرن.لێ ئەڤ بزاڤە ژ لایێ سەربازی ڤە سەرنەكەفت، ئەگەرێن وێ ژی وەك یێن میرنشینان بوون: ژ لایێ دەرڤە، شێخ كەفتە د ناڤبەر هێرشەكا نێودەوڵەتی دا؛ ئیرانێ هاریكاری ژ ڕووسیا و بەریتانیا خواست، و ئوسمانیان ژی ژ باكووری ڤە هێرش كر، لەوما هێزێن شێخی كەفتنە د ناڤ مەقەسەكێ دا كو بزاڤەكا عەشیرەتی نەدشیا ل هەمبەر خۆ بگریت.
ژ لایێ ناڤخۆ ڤە ژی، دەمێ تەنگاڤی چێبووین، ڕێككەفتنێن عەشیرەتان ژ هەڤ دەركەفتن و گەلەك ژ وان ئێكسەر بەرژەوەندیێن خۆ هەلبژاردن، لەوما سەركردایەتیا ئاینی، هەرچەندە خودان ڕێز و پێگەهەكێ ڕوحی یێ مەزن بوو لێ بتنێ نەدشیان خۆ بگرن ل هەنبەر دو ئیمپراتۆریان و تەداخۆلا دەولەتێن زلهێز.
میرنشینێن وان هاتینە تێكدان و حوكمێ وان یێ زاتی ژ دەست چۆیی، پشتی دەهـ سالان تنێ، خۆ دیتن كو دبنە سەرباز د ناڤ لەشكرێ «حەمیدیە» دا، یێ كو سەرۆكێ ئوسمانیان (سولتان عەبدولحەمیدێ دووێ) ل سالا 1891ێ ئاڤاكری، ل ڤێرە بوونە سەرباز و شەڕ بۆ بەرژەوەندییا وێ دەوڵەتێ دكرن یا كو قەوارێ وان یێ سیاسی ژناڤبری و د گەلەك جاران دا دهاتنە بكارئینان وەك ئامرازەك بۆ كپكرنا ئەرمەنی و ئاشۆریێن جیرانێن وان؛ ئانكو بوونە قارەمان بۆ وی كەسێ ئەو ژناڤ برین، و بوونە جەلاد بۆ وان پێكهاتەیێن كو دگەل وان دا د بن دەستیێ دا دژیان؛ وەك چاوا مێژوونڤیس جلیل جلیل د پەرتووكا خۆ یا ب ناڤێ ««نهضة الأكراد الثقافية والقومية في نهاية القرن التاسع عشر وبداية القرن العشرين» دا دیار دكەت.

ئەگەر كەسەك تێگەهشتنەكا دروست بۆ ئالۆزی و كێشەیێن خۆ یێن ڕابردووی نەبیت، ئەو دێ چیتە د ناڤ قووناغەكا نوو یا ژیانێ دا، لێ دێ بینیت كو هەمان ئەو ئەزموون ل پێش چاڤێن وی دووبارە دبن؛ بتنێ ناڤ و جلوبەرگ هاتینە گوهۆڕین، بەس ئەنجام هەر ئەو ئەنجامە.
دەمێ ئەم مێژوویا میرنشینێن كوردی یێن كەڤن دخوینین، هەستەكا سەیر دكەڤیتە د دلێ مە دا؛ نە ژبەر هندێ كو ئەو ڕوودان د دوورن ژ مە، بەلكو بەروڤاژی كو ئەو گەلەك پتر ژ یا پێدڤی نێزیكی ئەڤڕۆیا مە دیار دبن.
ئەو میرنشینە بەردەوام ب دەستێ دوژمنێ دەرەكی نەكەفتینە، و پڕانیا جاران هێزەكا مەزنتر ژ دەرڤە ئەو ژناڤ نەبرینە؛ بەلكو زۆربەی وان ژ ناڤخۆ دا هەڕشین؛ ژبەر كێشانا ل سەر دەسەلاتێ، و پێشخستنا بەرژەوەندیێن بەرتەنگ ل سەر حسابا بەرژەوەندیا گشتی یا مللەتی.
ئەڤ نموونە د لاپەڕێن مێژوویێ دا یێن ئاشكەرانە و نەك د ڤەشارتی نە د پەڕاوێزان دا، میرنشینا بابان و میرنشینا سوران، كو هەردوو ژی كوردی بوون، پەیوەندیا دناڤبەر وان دا چ جاران ل سەر بنەمایێ تەواكاری و ڕێككەفتنێ نەبوو، بەلكو بەردەوام د شەڕ و پێدادانا دا بوون، شول گەهشتە وێ ڕادەیێ كو هندەك ژ میران بۆ شكاندنا میرنشینێن كوردی یێن جیران، دەستێ خۆ ددانە د دەستێ عوسمانیان یان قاجاران دا، بێی كو هزر د وێ بها (قیمەت) و باجا ستراتیژی یا دوویر دا بكەن، وەك چەوان مامۆستا و ڤەكۆلەر (جمال رشید أحمد) د ڤەكولینا مێژووا كوردی یا كەڤن دا ڕوون دكەت، سنوورێن ڤان میرنشینان و مان و نەمانا سەربەخۆیا وان، تنێ نەك گرێدایی هێز و فشارێن دەرەكی بوو، بەلكو شەڕ و ململانێیێن ناڤخۆیی فاكتەرەكێ سەرەكی و بڕیاردەر بوو د دیاركرنا چارەنڤێسێ وان دا.
بۆ پشتڕاستكرنا ڤێ چەندێ ژی، پێشتر (شرف خان البدلیسی) د كتێبا خۆ یا ناڤدار (شەرەفنامه) دا، بتنێ مەتح و سەنایێن سادە نەنڤیسینە؛ بەلكو وی نەشتەرگەریەكا زانستی و زۆر هویر ل سەر چاوانیا ئاڤاكرنا دەسەلاتێ و چەوانیا لاوازبوونا وێ كریە، تشتێ وی جودا دكەت ئەوە كو وی د وێ سەردەمێ كەڤن دا ڕەخنەیەكا ناڤخۆیی (نقد ژاتی) یا ڕاستەقینە پەیڕەو كریە كو د نڤیسینێن وی چاخی دا چ جاران نەدهاتە دیتن، ئەو بتنێ ل سەر سەركەفتنێن میران نەنڤیسیە، بەلكو دیار كریە چەوان هەڤپەیمانی ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن دەمكی دهاتنە بەستن و تێكدان، و چاوا دلسۆزی ببوو بازرگانیەك كو ل سەر حسابا قازانج و زیانێ دهاتە كێشان، نەك ل سەر بنەمایێ بیروباوەرێن جێگیر و ژبەر هندێ، كتێبا (الشرفنامە) بتنێ پەڕتووكەكا مێژوویی نینە، بەلكو بەلگەنامەیەكا كێم وێنەیە د وارێ كۆمەلناسیا سیاسی دا، كو هاتیە نڤیسین بەری ئەڤ زاراڤەیە ل جیهانێ دروست بێت.
خالا سەرنجڕاكێش ئەوە كو هەمی لایەنێن پشكدار د وان هەڤركییان دا، ب تەمامی د قەناعەت ـ پێكری بوون كو ئەون یێن ل سەر حەقیێ، ئەڤ باوەرییا وان نە ژبەر هندێ بوو كو وان دڤیا درەوان ل خۆ یان ل خەلكی بكەن، بەلكو بەروڤاژی، ئەو د وێ باوەریا خۆ دا گەلەك ڕاستگۆ و دلسۆز بوون ؛ چونكی مرۆڤی تەنێ بەڕێ خۆ ددا وی تشتی یێ كو حەز دكر ببینیت، و خۆ ژ ڕاستیێن دژوار و تال لاددا.
ب ڤی شێوازی، وان تەنێ خەلەتیێن نەیارێن خۆ ددیتن و كێماسیێن خۆ یێن مەزن ڤە دشارتن، ئەڤ دلسۆزیا كۆرە دیاردەكا گەلەك ب مەترسییە، چونكی مرۆڤی وەلێ دكەت هەست بكەت یێ بێگونەهە، د دەمەكێ دا كو ئەو بخۆ ئەگەرێ كوویركرنا قەیرانێ یە، كارەساتا مەزن دەستپێدكرل دەمێ ل دەڤ میرنشینەكی، میرنشینا كوردی یا جیران و هەڤپشكا ولاتی، دبوو مەترسیەكا گەلەك مەزنتر ژ دوژمنێ دەرەكی، هەر چەندە ئەڤ چەندە ب فەرمی ژی نەدهاتە گۆتن.»
قوربانیێ سەرەكی یێ بڕیارێن میران د وان شەڕان دا، مرۆڤێن هەژار و سادە بوون؛ وان ب بێدەنگی باجا هەرە گران یا وان هەڤركیان ددا، چ جاران پرسیار ژ خێزانێن دەڤەرێن سنووری و خەلكێ ڕەپ و ڕووت نەدهاتە كرن دەمێ میران بڕیارا گوهۆڕینا دلسۆزیێ یان هێرشكرنا سەر میرنشینێن هەڤسوی ددا، مێژوو ناڤێن وان میران دپارێزیت، لێ چ جاران ناڤێن وان كەسان ناپارێزیت یێن كو باجا بڕیارێن وان داین.
خەلك دبێژن «مێژوو خۆ دووبارە دكەت»، ئەڤە گۆتنەكا بێ مفا یە بتنێ ئارامكەرە چونكی مرۆڤی ژ بەرپرسیاریەتیێ ئازاد دكەتك لێ یا ڕاست ئەوە كو ڕوودان بخۆ دوبارە نابنەڤە، بەلكو ئەو ئەقلیەتا ڕوودانێ دروست دكەت دوبارە دبیتەڤە، دەمێ پرسیارا جەوهەری نامینیت كوو «مە پێكڤە چ دڤێت؟» و ل شوێنا وێ پرسیارەكا بچووكتر و مەترسیدارتر دهێتە پێش ئەوژی «ئەز دێ چەوا و چ دەست خۆ ڤە ئینم؟»
ل وێرێ مێژوو ل سەر لاپەڕەكێ نوی دەستپێدكەت، ب ناڤ و نیشانێن جودا، لێ ب هەمان ئەقلیەت و سروشتێ كەڤن. ژبەر هندێ، خویندنا مێژوویێ نە كۆمكرنا ناڤ و مێژووانە د سەرێ مرۆڤی دا، بەلكو تشتەكێ گەلەك زەحمەتترە ئەو ژی هەبوونا وێ وێرەكێیە كو مرۆڤ وێنەی ب تەمامی ببینیت، نە بتنێ داستان و قارەمانیان، بەلكو شاشیان ژی ببینیت، نە بتنێ كارێن دوژمنی، بەلكو كارێن خوە بخۆ ژی ببینیت، ئەڤ جۆرە خویندنە پڕی ئێش و ئازارە، چونكی بەرپرسیاریەتیێ دكەتە سەر ملێن مە، ل شوێنا هندێ كو ب هەلاوسی د ناڤبەرا جوگرافیایێ یان پلان و پیلانگێڕیان دا بهێلیت.
مەترسییا هەرە مەزن بۆ سەر پاشەڕۆژا هەر نەتەوەیەكی، نە ب تەنێ ژ كێماسیا هێزا سەربازی و ژێدەرێن ئابووری سەرهەلددەت، بەلكو د بەرزەكرنا شیان و تێگەهشتن و ناسنامەیا خۆ دا د دەركەڤیت، نەتەوەیێ كو نەوێریت مێژووا خۆ ب ڕاستگۆیی هەلسەنگینیت، نەچارە كو بەردەوام د ناڤ بازنەكا گرتی یا پرسیار و خەلەتیێن خۆ دا ل دۆر خۆ بزڤڕیت، تەنانەت ئەگەر ناڤ، ڕووخسار، و سەردەم ژی بگوهۆڕن.

د مێژوویا هەر ئیمپراتۆریەتەكێ دا، خالەكا بڕیاردەر هەیە بۆ دیاركرنا پاشەرۆژا وێ؛ كو نە د شێوەیێ شكەستنەكا سەربازی یا مەزن دا دیار دبیت، بەلكو ب بێدەنگیەكا كوور و كۆژەك سەرهڵددەت، هەرگاڤا هێزا دەسەڵاتدار شیانێن خۆ یێن تێگەهشتنا واقعێ هێزێن جودا ژ دەستدان، ژناڤچوونا وێ ژ ناڤخۆ دا دەستپێدكەت بەری بكەڤن، ئەڤە ئەو ڕاستییا مێژوویی یە یاكو مێژوونڤیس ل سەر ڕێككەفتینە، وەك د مێژوویا ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانی، ئوسمانی، و ئێكەتیا سۆڤیەتی دا دیار.
ئەو دیمەنێ ئەڤڕۆ ل پایتەختێن بڕیارێ یێن جیهانێ دهێتە وێنەكرن نیشادەرا ڤێ ڕاستیێ یە، ژ واشنتۆنێ‌ و پاریس بۆ پەكین و تاران؛ پاشان ئەڤ ململانێیە ل سەر خاكا كوردستانێ كۆم دبیت، ئەو ولاتێ چەرخەكە باجا هەڤڕكییا ئیمپراتۆریەتان (بریتانی، ئوسمانی، دیسان فڕەنسی و ئێرانی) ددەت و د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن وان دا مایە هەلاویستی.
دەما ئەمریكا تەماشەی جیهانێ دكەت، وەسا دبینیت كو سیستەمێ هەڤپەیمانیان تەنێ ب ئێك ڕێك برێڤە دچیت، هێزا مەزن فەرمانان ددەت و وەلاتێن دی تەنێ جێبەجێ دكەن، ئەڤ دیتنە بوو ئەگەرێ شاشیەكا مەزن د خواندنا پەیوەندیا د ناڤبەرا چین و ئێرانێ دا، چونكی واشنتۆن هزر دكەت تاران تەنێ تەمامكەرە و فەرمانان ژ پەكینێ وەردگریت.
ئەقلیەتا سیاسیا ئێرانی بەردەوام ل سەر ڕەتكرنا بندەستی ئاڤا بوویە؛ ژ نیشتمانیكرنا نەفتێ تا دروشمێ ‹نە بەر ب ڕۆژهەلات (سۆڤیەت) و نە بەر ب ڕۆژاوا (ئەمریكا و ناتۆ)، تاران بۆ پاراستنا سەربەخۆیا خۆ، ئامادەیە گرانترین باجێن سزایێن ئابووری هەلگریت، بەس تەسلیمی چ هێزان نەبیت.
ل ئالیێ دی، چین، ب واقیعبینەكا سار كار دكەت نە ب هەست و ئایدولۆژیەتیێ؛ تەنێ لایەنێ ئابووری، بەرژەوەندیێن بازرگانی و پڕۆژەیێ «كەمەربەند و ڕێ» وێ دلڤینن، پەكین خێرخوازیێ بۆ كەسێ ناكەت، بەلكو تەنگاڤییا ولاتان بكاردئینیت دا كو د دانوستاندنان دا مەرجێن خۆ یێن گران بسەپینیت.
ل لایێ دی یێ ئۆقیانۆسا ئەتلەسی، فەڕەنسا وانەیەكا دی پێشكێش دكەت، فەڕەنسا ژ دەرڤە وەك تابلۆیەكا ڕەنگین و پێشكەفتی خۆ نیشاددەت، بەلێ د ناڤخۆ دا، جڤاكێ وێ بەرەڤ هەڵوەشاندنەكا بێدەنگ پێنگاڤان دهاڤێژیت بۆ نموونە، دەما بزاڤا «ئێلەكێن زەر» سەرهەلدای، سەرۆك ماكرۆن و نوخبەیا تەكنۆكرات یا پاریسی هزر دكر كو ئەڤە تەنێ نەڕازیبوونەكا سادەیە ل سەر گرانبوونا بهایێ سۆتەمەنیێ، و دێ ب حیساباتێن ماتماتیكی یێن كۆمپانیان چارەسەر بیت، بەلێ د ڕاستی دا ئەو هاوارەكا كوویر بوو ژ لایێ چینێن جڤاكی یێن فەرامۆشەكری ڤە، ئەڤ كێشەیە و زێدەبوونا هێزا «لایەنێ ڕاستڕەو» ب سەركردایەتیا مارین لۆپان، نیشاددەن كو دەرزەكا مەزن د ناڤبەرا حوكمەتێ و گەلی دا پەیدابوویە؛ چونكی بەرپرس ل سەر هەسارەیەكا جودا دژین و سیستەمی شیانێن خۆ یێن سروشتی یێن پاراستنا باوەریا خەڵكی ب خۆ ب تەمامی بەرزە كرینە.
د دلێ ڤان گوهۆرینێن مەزن دا، كوردستان ل خالا ململانێێ د ناڤبەرا هێزێن مەزنتر ژ خۆ ڕاوەستایە، دیرۆك دبێژیت هێزێن مەزن گەلان ل سەر بنەمایێ ڕەوشتێ ناهەلبژێرن، بەلكو تەنێ ل سەر بنەمایێ پێدڤیاتی و بەرژەوەندیا دەمكی هەلبژێرن، كوردستان پێدڤیاتیەك بوو دەما ئێكێ پێدڤی پێ هەبوو و كاغەزەكا بێ بها بوو دەما كارێ وان پێ ب دوماهی دهات.
پرسیارا ڕاستەقینە ئەڤڕۆ نە ئەوە كا كێ دێ پشتەڤانیا كوردستانێ كەت، بەلكو ئەوە كا ئەرێ كوردستان دشێت خۆ بكەتە پێدڤیاتیەكا بنیاتی و پێكهاتەیی د ناڤ سیستەمێ نوو یێ جیهانی دا؟ ل بەرانبەر كوردستانێ سێ ڕێ هەنە یان ببیتە گۆڕەپانا شەڕی ژبەر ململانێیێن دەڤەرێ، یان پرەكا هەڤسەنگیێ ب ڕێیا دیپلۆماسیەتێ بۆ پاراستنا قەوارێ خۆ، یان ژی كاراكتەرەكێ سەربەخۆ كو ئامادەبوونا خۆ ب ڕێیا ئێكگرتنا دامەزراوەیی، ئابوورەكێ بهێز و ناسنامەیا سیاسی بسەپینیت دا كو ببیتە خودان بڕیار.
ئەو ڕاستیا ئیمپراتۆریەتان نەڤێت باوەر پێ بكەن ئەوە؛ دەمێ هێزەك نەشێت جیاوازیێن یێن دی قەبوول بكەت، بەر ب ژناڤچوونێ ڤە دچیت، ئەو نەتەوەیێن پاشەرۆژا خۆ تەنێ ل سەر چاڤەڕێبوونا كەفتنا نەیارێن خۆ ئاڤا دكەن، ل گەل وان دا دكەڤن، چونكو پرسیارا بنەڕەتی چ جاران ئەڤە نەبوو: دێ چ ل جیهانێ هێت؟ بەلكو هەردەم ئەڤە بوو: كێ پرۆژەیەكێ ڕۆن و بەردەوام هەیە كو هەژی مانێ بیت دەما نەخشە دهێنە گوهۆرین؟

كێشا كوردستانی چو جاران ب تنێ هەڤڕكیەك ل سەر ئەردی یان زمانی یان ناسنامێ نەبوویە، بەلكو هەردەم ب پسیارەكا كوورتر و ئالۆزتر ڤە گرێدای بوویە؛ بۆچی دەولەتێن دەڤەرێ تێكدچن هەردەمێ گەلێ كوردستانێ نێزیكی هێزێ دبیت؟ كوردستان د درێژاهیا دیرۆكێ دا، نە دەڤەرەكا گرتی بوویە، بەلكو دەرگەهەك بوویە د ناڤبەرا شارستانیەت و ئیمپراتۆریەتان دا و پەناهگەهەك بوویە بۆ گەلەك كۆچێن مرۆڤی و عەشیرەتێن جودا كو ژ لایێن جودا ڤە د هزاران سالێن بووری دا هاتینە، ل گەل شەڕێن كەڤن و هەڤڕكیێن عەشایەری و گوهۆرینێن سەقایی، گەلەك جڤاك بەر ب دەڤەرێن چیایی یێن ئارامتر دهاتن، دهێتە باوەركرن كو هندەك پێلێن كۆچبەران یێن پشتی هەلوەشاندنا «سد مأرب» عەشیرەت و گەل بەر ب باكووری پالدان، بەر ب وەلاتێ رافیدەین و چیایێن دەوروبەر، كو كوردستان ژی ئێك بوو ژ وان، هەروەسا جڤاكێن ژ دەریا قەزۆین هاتین، د ڤێ جوگرافیایێ دا پەناگەهەكا سروشتی دیتن، ژبەر پاراستنا چیایی و جهێ وێ یێ ستراتیجیك.
ژبەر هندێ كوردستان وەك دەڤەرەكا ژ ڕەگەزەكێ پاقژ یان یا گرتی دروست نەبوویە، بەلكو وەك فەزایەكا دیرۆكی یا بەرفرەه كو تێدا گەل و فەرهەنگ و پێكهاتەیێن جودا تێكهەلبوون، بەرییا كو ل گەل دەمی ناسنامەكا كوردستانی یا گشتی د ناڤ ڤێ جوگرافیا ئالۆز دا گەشە بكەت.لێ كێشە نە ل سەر ڤێ ناسنامێ ب خۆ دەستپێكر، بەلكو وی دەمی دەستپێكر دەمێ بزاڤ هاتیەكرن ئەڤ هەبوونا فەرهەنگی و جڤاكی ببیتە هێزەكا سیاسی یا كاریگەر، ل ڤێرێ ب دروستی ترسا دەولەتان دەستپێدكەت.دەما میرنشینێن كوردستانی وەك میرنشینا سۆران یان میرنشینا بەهدینان ب هێز دكەفتن، هێزێن دەڤەرێ وەك كیانێن بچووك و خۆجهی بەرێ خۆ نەددانێ، بەلكو وەك سەنتەرێن هەژموونێ ددیدن كو دشیان هاوسەنگیا دەڤەرێ بگوهۆرن، ژبەر هندێ هێزێن مەزن یێن وی سەردەمی ب هوشیاریەكا مەزن سەرەدەری ل گەل هەر بلندبوونا كوردستانی دكر، چونكی كوردستان نە ل پەراویزا رۆژهەلاتا ناڤین بوو، بەلكو ل دلێ وێ یێ جوگرافی و سیاسی بوو، ئەڤرۆ ژی، ئەستەنبۆل و تاران و بەغدا و دمشق ب هەمان لۆژیك سەرەدەریێ ل گەل هەر پێشڤەچوونەكا كوردستانی دكەن، هەركو ئامراز و بارودۆخ هاتبنە گوهۆرین ژی.
گەلەك مرۆڤ كێشێ د كورتكرنا «دوژمناتیا نەتەوەیی» دا دبینن، لێ راستی ئالۆزترە دەولەت، دەمێ هەست ب مەترسیێ دكەن، بیر ل هەستان ناكەن، بەلكو بیر ل مان و نەمانێ دكەن، هەر پرۆژەیەكێ سیاسی یێ كو سنووران ببەزێنیت، د ناڤ دەڤەرەكا تژی ژ جوداهی و پارچەبوونێ دا، وەك ئەگەرەك بۆ گوهۆرینا هەڤسەنگیان و ڤەكرنا دەرگەهێن گوهۆرینێن نەهێنە كۆنترۆلكرن دهێتە دیتن.
تەنانەت د زمانێ سیاسی یێ نێڤدەولەتی دا؛ مرۆڤ دشێت ڤێ هوشیاریێ ب رۆهنی ببینیت، هێزێن مەزن كێم جاران ناڤێ «كوردستان» وەك دەربڕینەكا سیاسی یا سەربەخۆ بكاردئینن، بەلكو پتر ب دەولەتێن هەی ڤە گرێدەن، وەك بێژن «هەرێما كوردستانا ئیراقێ» یان «كوردێن ل ئیراقێ»، د جیهانا سیاسەتێ دا، شێوازێ ناڤبرنێ نەتنێ هووركاریەكا زمانی یە، بەلكو سنوورێن دانپێدانێ و سنوورێن دلگرانیا وان ژی دیار دكەت.
بۆ نموونە ل توركیا، بادەكا كوردستانی راستەوخۆ ب ترسا ژ هەر پرۆژەیەكی ڤە گرێدای یە كو ببیتە ئەگەرێ ڤەژاندنا خەونا پارچەبوونێ یاكو پشتی شەڕێ جیهانیێ ئێكێ پەیدابووی، ل ئێرانێ ژی، كێشە ل گەل حساباتێن ئاساییێ نەتەوەیی و جوداهیا ئاكنجیان و زالبوونا (Political Hegemony) دەڤەرێ تێكهەلبوویە، ل ئیراق و سووریا ژی، بابەت ئالۆزتر لێ هات ژبەر شەڕێن ناڤخۆ و سەرهەلدانا جڤاكێن چەكدار و دەستێوەردانێن نێڤدەولەتی.
ژبەر ڤێ چەندێ پەیوەندیا دەولەتێن دەوروبەر ل گەل گەلێ كوردستانێ نەبنەجهی مایە، د گاڤێن ئارامیێ دا رەنگە زمانێ تێگەهشتنێ دیار ببیت، لێ هەر كو دەولەت هەست بكەت هەڤسەنگیا وێ یا ناڤخۆ یا ل بەر مەترسیێ یە، ئێكسەر دزڤریتە ڤە بۆ غەریزا خۆ یا ئێكێ: غەریزەیا مانێ.
ئەڤە جەوهەرێ كێشێ یە. گەلێ كوردستانێ خۆ وەك جۆمایەتەكێ دیرۆكی دبینیت كو ل دووڤ دانپێدانا سیاسی و فەرهەنگی دگەڕیت، لێ دەولەتێن دەوروبەر وەسا دبینن كو هەر بلندبوونا كوردستانی دبیت ببیتە دەستپێكا گوهۆرینێن جوگرافی و سیاسی یێن بەرفرەهتر. د ناڤبەرا ڤان هەردوو دیتنان دا قەیران بەردەوام دبیت، نە ژبەركو تنێ كێشا مافانە، بەلكو ژبەر كو ب ترسا كوور یا ژ دوبارە نەخشەكرنا رۆژهەلاتا ناڤین ڤە گرێدای یە.
رەنگە ژبەر ڤێ ئەگەرێ بیت كو كێشەیا كوردستانی وەك ئێك ژ ئالۆزترین كێشەیێن دەڤەرێ مایە؛ چونكی نە تنێ سنوورێن سیاسەتێ تاقی دكەت، بەلكو سنوورێن ترسا دەولەتان ل سەر مان و نەمانا وان و ئێكگرتنا نەخشێن وان ژی تاقی دكەت.

هەر وەكو گۆتارەكا خۆ یا دی ژی دا من ئەڤ مژارە ئینایە زمان، لێ‌ پەیوەندییا د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا، نابیتە نموونەیا ڤیانێ، بەلێ نموونەیەكا نموونەیی یە بۆ نەچاریێ، هەردو لایەن پێدڤی ب هەڤدو دبن و د هەمی تشتان دا د جودانە و نەشێن ژ ئێكجودا ببن چەند هەول بدەن ژی، هەماهەنگیا ئابووری ل گەل ناكۆكیێن سیاسی دچیتە پێش و پشتبەستنا ل سەر هەڤدو وێ پرێ ب ئاڤاكری دهێلیت؛ تەنانەت د تاریترین و ئالۆزترین دەمان دا، ئەڤە نەلاوازییە و نەژی شكەستنە، ئەڤە سیاسەتە ب ڕاستیترین و مرۆڤانەترین وێنەیێ خۆ.
ئەگەر تەماشەی مێژوویێ بكەی، دێ بینی كو بنیاتێ یاریێ هەر وەك خۆ مایە و چو نەهاتیە گوهۆرین، دەمێ كۆلۆمبۆس بەر ب رۆژئاڤا ڤە چوو، نە بۆ خۆشی و تاقیكرنێ چووبوو، ل زێڕ و رێیێن بازرگانیێ دگەڕیا، هێزێن مەزن د سەدێ پازدێ دا گەشتیێن خۆ فرێكرن دا كۆنترۆلا دەروازە و ژێدەران بكەن، بەلێ ئەڤرۆ نە مەرجە گەشتە بهێنە فرێكرن، بەلكو بەنك دهێنە ڤەكرن، گرێبەسێن نەفتێ دهێنە ئیمزاكرن، سەفارەت دهێنە ئاڤاكرن و ڕاگەهاندن دهێتە ئاراستەكرن، ئامراز هاتیە گوهۆڕین بەلێ بتنێ پەردە هاتیە گوهۆرین و ئارمانج هەر وەكو خۆ مایە ژ دەسپێكا مێژوویێ وەرە: هەر كەسێ دەست ب سەر ژێدەران دا بگریت، دێ دەست ب سەر جیهانێ دا گریت.
ژبەر ڤێ ئیكێ دیار دبیت كو ل بەرانبەر كوردستانێ ب تنێ چارەسەری ب سێ رێیان هەیە: یان بەردەوامبوون ل سەر هەڤسەنگیا نوكە ب باشتركرنەكا پلە پلە و ب سەبر، یان ژی بەر ب كێشە و ئالۆزیێن دەڤەرێ دچیت، ئەوێن كو فشارێ ل سەر زێدە دكەن و ڕێیا وێ تەنگ دكەن دا كو نەشێت ب ئازادی كار بكەت، یان ژی گوهۆڕینەكا سیاسی یا وەسا مەزن پەیدا ببت، كو هەمی یاریێ بگوهۆڕیت و ڕێكێن نوو یێن وەسا ڤەكەت كو بەری نوكە كەسێ چاڤەڕێ نەكربت، نوكە كیژوان دێ بجهـ هێت؟ كەس نزانیت، بەلێ تشتێ پشتراست ئەوە، كو بەرسڤ تەنێ د دەستێ مە دا نینە، بەلكو دێ كەڤیتە سەر وێ ڕاستییا (فترەتێ) یا كو حوكمی ل سەر هەمی لایەنان دكەت.
كوردستان نە ب تنێ پارچەكا جوگرافی یە ل سەر نەخشەیێ رۆژهەلاتا ناڤین، ئەو تاقیگەهەكا زیندی یە بۆ تێگەهشتنا هندێ كا جیهان چاوا كار دكەت دەمێ سروشت و حەز، بەرژەوندی و پرەنسیپ، و مێژوو و نوكە كو تووشی هەڤدو دبن و هەر كەسێ ڤێت ل سیاسەتا نێڤدەولەتی بێی خەملاندنا خاپاندنێ تێبگەهیت، بلا ژ ڤێرە دەست پێ بكەت، ژ ڤێ ئەردێ كو گەلەك ل سەروەت و نەفت ل بندا و جیهانەكا نە نڤستی ل دەوروبەر و ل دوماهیێ دبێژم، د درێژاهییا مێژوویێ دا قانوون نەهاتیە گوهۆڕین و دێ هەر ب وی ڕەنگی مینیت.. بەرژەوەندی یە یا بڕیارێ ددەت، و هەڤسەنگی یە یا ژیانێ ڕادگریت.

قانوونەكا بێدەنگ یا حوكمی ل جیهانێ دكەت، نە د دەستوورێن نەتەوەیان دا دبینی و نە ژی د گۆتارێن سەركردەیان دا دبینی قانوونەكە ناهێتە ڕاگەهاندن، بەلێ هەر دەمەكێ ل جهەكێ دهێتە بجهئینان، هێزێن مەزن دبێژنێ «سیاسەت»، مێژوونڤیس ژی دبێژنێ «هەڤسەنگیا هێزێ»، بەلێ یا ژ ڕاستیێ نێزیكتر ئەوە كو بێژكێ سروشتێ مرۆڤایەتی (الفگرە).
دەولەت، د بنەما دا وەكو زیندەوەرانە، ب غەریزەیا مانێ دلڤن و ل ژێدەران دگەرن، سنوورێن خۆ دپارێزن و ناهێلن چ تشتێن دی ژ وان سەركەفتیتر بن، جوداهی د ناڤبەرا دیموكراسیێ یان دیكتاتۆریێ دا نینە، نە ژی د ناڤبەرا دەولەتەكا درووشمێ ئاشتیێ بلند دكەت یان ئێكا ب ئاشكەرایی هێزێ بكاردئینت، درووشم دهێنە گوهۆڕین، بەلێ سروشت و فترەت ناهێنە گوهۆڕین و كوردستان د ناڤ جەرگێ ڤێ چەندێ دا نە یا بێبەهرە، بەلكو ئەو باشترین و ڕاستترین نموونەیە بۆ ڤێ ڕاستیا زڤر. باش بەرێ خۆ بدە نەخشەی، دێ بینی كوردستان ل خالەكێ یە كو چار جیهان لێ دگەهنە ئێك: عیراق، ئێران، توركیا و سوریا، ئانكو چار دەولەت، چار حسابات، و چار ئەجێندایێن كو د چ تشتان دا ناگونجن، ب تنێ د ئێك تشت دا نەبیت: كو دەستهەلاتا خۆ ل كوردستانێ ژ دەست نەدەن، ئەڤ جهە چو جاران ب تنێ سنورەك نەبوویە ل سەر نەخشەی، بەلكو دەروازەیا وزە و بازرگانیێ یە، و دەڤەرەكا جوداكەرە (Buffer zone) د ناڤبەرا هێزێن كو چاڤدێریا هەڤدو دكەن، سروشتێ جیۆپۆلیتیك ب روونی دبێژیت: ئەو دەڤەرێن دكەڤنە سەر یەكتربڕینا هێزان، چو جاران ئارامیا ڕاستەقینە ب خۆڤە نابینن، چونكی هەر هێزەكا جیران وێ ب پشكەكا گرێدایی ژ هەڤكێشەیا خۆ یا تایبەت دبینیت.
ئەگەر نەفت ل بن ئاخا كوردستانێ نەبایە، دا چیرۆكا وێ یا جودا بیت، بەلێ ئەرد ب دەستێ خۆ نینە كا دێ چ سەروەت و سامانەك د دلێ خۆ دا هەلگریت، و جوگرافیا ژی ڕەحمێ ب كەسێ نابەت، كوردستان خۆدانا یەدەكەكێ نەفتێ یێ بەرچاڤە، و نێزیكی تەنگاڤا هورمزە، ئەو رێڕەوێ تەنگ یێ كو دەمارێن وزەیا جیهانێ تێدا دەرباز دبن، ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت كو كوردستان نە بتنێ جهەكە ل سەر نەخشەی یە، بەلكو چەكەكێ ب هێزە د دەستێ وی كەسێ دا یێ بزانیت چاوا مفای ژێ وەربگریت، دەستەسەركرنا نەفتێ و رێیێن گەهاندنا وێ، ئێدی نە تشتەكێ زێدە یە، بەلكو ئەسلێ هێزێ یە د ڤی سەردەمی دا، دەولەتێن مەزن باش د ڤێ یاریێ دگەهن، لەوما چاڤێن وان ب چ ڕەنگان ژ كوردستانێ ڤەنابن، واشنتۆن ئارامیێ دڤێت چونكی ئاڵۆزیا گەفێ ل دابینكرنا وزێ دكەت و دەرگەهی ل بەر هەڤڕكێن وێ ڤەدكەت، تاران بەرفرەهبوونێ دڤێت چونكی كووراتییا وێ یا ستراتیژی ب وێ چەندێ ڤە گرێدایی یە یا ل رۆژئاڤایێ سنورێن وێ روو ددەت، ئەنقەرە ژی كۆنترۆل دڤێت چونكی هەر قەوارەیەكێ كوردی یێ ب هێز حساباتێن وێ یێن ناڤخۆیی تێكددەت و هەڤسەنگیا وێ یا لەرزۆك دئێخیتە مەترسیێ دا، چار یاریزان، چار پرۆژە، و كوردستان د ناڤبەرا وان دا ب زەحمەت ل وێ پاناتییا تەنگاڤ هەناسێ دكەت، بەلێ ڕاستە ئەڤ دەولەتە د دژی یەكترن، بەلێ هەر ئەڤ ناكۆكییە بوویە سەدەم كو كوردستان وەك قەوارە بمینیت و نەهێتە ژناڤبرن.
كەسێ ڕۆخیانا وێ نەڤێت چونكی ڤالاهی ژ ڕەوشا نوكە مەترسیدارترە، و كەسێ ژی نەڤێت یێ دی كۆنترۆلێ ل سەر بكەت، لەوما هەڤسەنگیا هویر دبیتە تاكە چارەسەر كو هەمی ل سەر ڕازی بن، ژ نەچاریێ نە ژ حەزێ.

ل ڤان سالێن دووماهیێ، ئێدی وەرگر (متابع) وەك بەریا نوكە نەمایە، دیمەنێ ڕاگەهاندنێ كو رۆژەكێ ژێدەرەكێ سەرەكی یێ زانین و شرۆڤەكرنێ بوو بۆ گەلەك كەسان بوویە گۆڕەپانا گومان و دودلیێ. دگەل زێدەبوونا قەیران و شەڕان، نەك بتنێ باوەری ب نوچەیان كێم بوویە، بەلكو شێوازێ هزركرنێ بخۆ ژی هاتیە گوهۆڕین. ئەم نە ل بەرامبەر قەیرانا پێزانینانە، بەلكو ئەم ل بەرامبەر قەیرانەكا كوور یا باوەریێ نە، كو وەكریە مرۆڤ شێوازێ تێگەهشتنا خۆ بۆ جیهانێ ژ نوو ڤە رێك بێخیت.
ئەم د سەردەمێ لافاوا پێزانینان دا دژین، نوچە و شرۆڤە ژ هەمی لایەكان ڤە دهێن، بەلێ ئەڤ زێدەهیا پێزانینان نەبووە ئەگەرێ روونكرنێ، بەلكو بووە ئەگەرێ سەرداچوونێ، كەناڵێن جودا و چیرۆكێن دژبەیەك و شرۆڤەكارێن كو د هەمی تشتان دا د جودانە، و پێشبینیێن ب باوەریەكا مەزن دهێنە گۆتن و پاشێ ناهێنە دیاركرن، ئەنجامێ ڤێ چەندێ، ئێدی ئەو پرسیارا وەرگر دكەت نە ئەوە: «راستی چیە؟» بەلكو بوویە: «ئەرێ ئەسڵەن راستیەك هەیە؟» د ڤێ سەقایێ دا، شرۆڤەكرنا سیاسی پێگەهێ خۆ ژ دەست دا، ئێدی نەبووە ژێدەرێ ئێكێ وەك جاران، نە بتنێ ژ بەر شاشیێن شرۆڤەكاران، هەستەكێ زێدە ل دەڤ خەلكی هەیە، كو راستیێن هاتینە ڤەشارتن یێن هەین و نەهاتینە گۆتن، و ئەوا دهێتە نیشاندان نە وێنێ تەمامە، ئەڤ هەستە، چ درست بیت یان زێدەگاڤی تێدا بیت، بووە ئەگەرێ ئەنجامەكێ دیار: كێمبوونا باوەریێ ب شرۆڤەكرنا كلاسیك، و سەرهلدانا گومانێ وەك حالەتەكێ گشتی.
بەلێ مرۆڤ بێی لێكدەرەڤە (تفسیر) ناژیت. دەمێ باوەریا خۆ ب شرۆڤەكرنێ ژ دەست ددەت، ژ گەریانێ نەراوەستیت، بەلكو بەرەڤ بەدیلێن دی دچیت، ل ڤێرێ پێشبینی، فەلبازی (نبو‌وات) و تیۆرێن پیلانگێڕیێ (نڤریات المۆامرە) وەك بەدیلەكێ ئامادە دیار بوون، ئەڤ شێوازێن هزركرنێ تشتەكێ پێشكێش دكەن كو شرۆڤەكرنا سیاسی پێشكێش ناكەت: «پشتڕاستی» ل شوینا گومانێ، و «بەرسڤێن قاگع» ل شوینا ئەگەران و ژبەر هندێ، ئەم یێ دیمەنەكێ سەیر دبینین، كو هندەك كەس ب پێشبینیێن غەیبی پتر باوەر دكەن ژ راپۆرت و شرۆڤەكرنێن سیاسی یێن ل سەر بنیاتێ پێزانینان هاتیە ئاڤاكرن.
بەلێ مەترسی نە بتنێ د بەلاڤبوونا ڤان هزران دایە، بەلكو د كارتێكرنا وان یا كوور دایە ل سەر هشیاریا جڤاكی، دەمێ ئەڤ شێوازێ هزركرنێ كۆنترۆلێ دكەت، شرۆڤەكرنا ئەقڵانی پاشدكەڤیت، و ترسا ب كۆم زێدە دبیت، و مرۆڤ ژ هزرڤانەكی دگوهۆڕیت بۆ وەرگرەكێ سادە، بەلكو یا ژ وێ مەترسیدارتر ئەوە كو جڤاك ئامادە دبیت بۆ قەبوولكرنا هەر سیناریۆیەكێ، كو چەند زێدەگاڤی ژی تێدا بیت، بێی دیڤچوون یان پرسیار، ل ڤێرێ پێشبینی ژ هندێ ددەركەڤن كو بتنێ هزر بن، و دبنە ئامرازەكێ كارتێكرنا دەروونی كو دشێت رایەكا گشتی دروست بكەت.
د ناڤ ڤێ راستیێ دا، دشێین بێژین ئەم د جۆرەكێ «شەڕێ هشیاریێ» دا دژین، ئەگەر ب شێوەیەكێ رێكخستی یان ب مەبەست ژی نەبیت، ناڤەرۆكا بپەرۆش پتر بەلاڤ دبیت، و خوارزمیات (Algorithms) وان تشتان بهێز دكەن یێن دبنە ئەگەرێ ترس و شۆكێ، و راگەهاندن ژی مەیلا هندێ هەیە روودانان مەزن بكەت دا كو سەرنجا خەلكی رابكێشیت، ئەنجام ژینگۆكا نموونەییە بۆ بەلاڤبوونا دلتەنگییا ب كۆم، كو تێدا پێشبینی ل سەر ترسێ دژین، و ترس ژی ل سەر پێشبینیان مەزن دبیت.
ئەم نەشێین بێژین هەمی تشت درەون، چونكی ب راستی جیهان د ناڤ كێشە و فشارێن مەزن دا دەرباز دبیت، و گەلەك دەڤەر د قووناغێن هەستیار دا دەرباز دبن، بەلێ كێشە ئەوە ئەڤ فشارە هندەك جاران دهێنە مەزنكرن ب رەنگەكێ وەسا دهێتە وێنەكرن كو وەكی دووماهیكا جیهانێ یان روودانەكێ گەردوونی یێ مەزنە، ل ڤێرێ فەرە ئەم جوداهیێ بكەین د ناڤبەرا شرۆڤەكرنا ل سەر بنیاتێ پێزانینان، و د ناڤبەرا سیناریۆیێن ل سەر بنیاتێ ترسێ یان حەزا بپەرۆشكرنێ.
ب كورتی ئەم ل بەرانبەر گوهۆڕینەكا كوور د هشیاریا مرۆڤی دانە، دەمێ باوەری ب راگەهاندنێ دهەرەست، و شرۆڤەكرن باوەرپێكرنا خۆ ژ دەست ددەت، «غەیب» دهێتە پێش دا كو ڤێ ڤالاتیێ پڕ بكەت، ل ڤێرێ كێشە نە ڕوودانێ دایە، بەلكو د وان مێشكان دایە یێن ل دەورێ وێ دروست دبن، چونكی ئەو جڤاكێ باوەریا خۆ ب ئەقڵی ژ دەست بدەت، و ل شوینا شرۆڤەكرنێ «باوەركرنا كوێرە» دانیت، دێ پتر كەڤیتە بن كارتێكرنێ، و ب ساناهیتر دهێتە برێڤەبرن، و كێمتر دشێت ل راستیێ بگەهیت وەكی خۆ.

د جیهانەكێ دا كو روودانێن سیاسی و ساخلەمیێ ب لەزاتیەكا بێ وێنە برێڤە دچن، ئێدی ئاستەنگ بتنێ نە ئەوە كو ئەم دویڤچوونا وان روودانان بكەین، بەلكو یا بوویە شیانێن ژێكجوداكرنا راستیێ و ئەو تشتێ وەكی راستیێ دهێتە نیشادان، د ناڤ ڤی دیمەنی دا، هندەك چیرۆك بەلاڤ دبن كو ئایین، سیاسەت و زانستی تێكەل دكەن و هندەك راڤەكرنان ددەن كو ل دیار ب هەڤگرتی دیاردبن، لێ د ناڤەرۆكا خۆ دا فەقیرن ژ بەلگە و میتۆدێن زانستی.
د ڤی بیاڤی دا، ئاراستەیەكێ زێدەبوویی دیاردبیت بۆ گرێدانا روودانێن هەڤچەرخ، وەكی خوەپێشاندانێن ل ئەوروپا یان گرژیێن ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست، ب بناڤێ «پێشبینی» یان راڤەكرنێن غەیبی، هەرچەندە ئایین پێگەهەكێ سەرەكی د هەستێن جڤاكان دا هەیە، لێ سەپاندنا ڤان راڤەكرنان ل سەر راستیەكا سیاسی یا ئالۆز رەنگە ببیتە ئەگەرێ خواندنەكا شێواندی بۆ روودانان. چونكی پەیوەندیێن نێڤدەولەتی، لڤینێن جەماوەری و هەڤڕكیێن هەرێمی، ب ئەگەرێن رۆهن دهێنە رێڤەبرن كو پەیوەندی ب بەرژەوندی، هەڤپەیمانی و فشارێن ئابووری ڤە هەیە و نە یا دروستە ئەم وان كورت بكەین د چارچۆڤەیێ «سزا» یان «سیناریۆیێن غەیبی» یێن نەساخلەم دا.
هێزا راكێشەرا تیۆرێن پیلانگێڕیێ ژ وێ چەندێ دهێت كو دشێن یاریێ ب هەستێن دلگرانی و ترسێ یێن مرۆڤان بكەن. ئەڤ تیۆرە پرانیا جاران ل سەر بنەمایێن وەكی مەزنكرن، تەمومژ و ئاماژەدان ب هەبوونا «زانینەكا نهێنی» دهێنە ئاڤاكرن كو بتنێ هندەك كەسێن كێم دزانن. ئەڤ جۆرە ئاخفتنە هەستەكێ ساختە یێ جوداهی و تێگەهشتنا كویر ددەتە وەرگری، د دەمەكێ دا كو نەبوونا بەلگەیێن باوەرپێكری سیفەتێ هەرە دیار یێ ڤان چیرۆكانە.
ئێك ژ وان بوارێن كو زێدەترین چەواشەكاری ب سەر دا هاتی، بابەتێ پێكۆتانان (لقاحات) بوو، هندەك گۆتگۆت بەلاڤ بوون كو دگۆتن پێكوتان دبنە ئەگەرێ نەخۆشیێن مەترسیدار وەكی شێرپەنجێ، یان كار دكەنە سەر جینێن مرۆڤی. لێ راستیێن زانستی پێچەوانەی ڤێ چەندێ دسەلمینن. جینێ ب ناڤێ p53، یێ كو رۆلەكێ گرنگ د پاراستنا لەشی دا دژی هندەك جۆرێن شێرپەنجێ دگێڕیت، ب چو شێوەیان نەهاتیە سەلماندن كو پێكوتان كار لێ بكەن. هەروەسا، سیستەمێ كاركرنا پێكۆتانان ل سەر هاندانا سیستەمێ بەرگریێ یە بۆ ناسینا ڤایرۆسان، بێی كو چو دەستێوەردانێ د ترشێ ناوكی (DNA) یێ مرۆڤی دا بكەت.
ئەو كەسێن دبێژن توندوتیژی و تیرۆر بتنێ ژبەر «ئایینی» یە یان «نیشانێن دوماهیا جیهانێ نە»، ئەڤە یا درست نینە و مروڤی چەواشە دكەن. راستی ئەوە كو ئەڤ گرۆپێن توندڕەو ژبەر ڤان ئەگەران پەیدا بووینە: ژ لایەكێ دی ڤە، گرێدانا دیاردەیا توندوتیژی و تیرۆرێ ب راڤەكرنێن ئایینی یان «پێشبینیان» كورتكرنەكا زیانبەخشە بۆ راستیەكا گەلەك ئالۆز. گرۆپێن توندڕەو د ناڤ بارودۆخێن سیاسی و ئەمنی یێن دیاركری دا پەیدا بوون، وەك ئەنجامێ شەڕ و ئالۆزی و ڤالاهیێن دەستهەلاتێ، و ئەڤ گرۆپە ژ لایێ زۆربەی هەرە مژنا موسلمانان ڤە بەریا هەر كەسەكێ دی دهێنە رەتكرن. كورتكرنا ڤێ دیاردێ د چارچووڤەیەكێ غەیبی دا هاریكاریێ د تێگەهشتنا وێ دا ناكەت، بەلكو رەنگە ببیتە ئەگەرێ چەواشەكرنا رایا گشتی.
د ناڤ ڤی واقیعی دا، گرنگیا هوشیاریا رەخنەگرانە وەكی ئامرازەكێ سەرەكی بۆ سەرەدەریێ دگەل لەهیا پێزانینان دیار دبیت. بەرپرسیاریەت ئەڤرۆ بتنێ ڤەگوهاستنا نووچەیان نینە، بەلكو پشتراستبوونا ژ وانە، و تێگەهشتنا سیاقێ وان، و ژێكجوداكرنا تشتێ پشت بەستنێ ل سەر بەلگەی دكەت ژ وی تشتێ ل سەر گۆمانان دهێتە ئاڤاكرن. د ناڤبەرا سۆز و ئەقڵی دا، پەنابرن بۆ مەنتق و زانینێ رێكا هەرە ب سلامەتە بۆ تێگەهشتنا جیهانا دەوربەری مە.
ناهێتە قەبوولكرن كو ئالۆزیێن جیهانێ د ناڤ چیرۆكێن سادە یان راڤەكرنێن گشتی دا بهێنە كورتكرن. راستی پتریا جاران ئالۆزترە، و پێدڤی ب بزاڤەكا زێدەتر هەیە بۆ لێگەرێیان و شرۆڤەكرنێ. د سەردەمەكێ دا كو دەنگ تێكەل بووین، دەستگرتن ب ئەقل و زانینێ نە هەلبژارتنە، بەلكو پێدڤیاتیەكا حەتمی یە.