وەكی یادیار كابینەیا حوكمەتا هەرێمێ ب سەرپەرشتیا بەرێز مەسرۆر بارزانی كەلەگ گرنگی ب بابەتێ ژینگەهێ دایە، كار سەرهندێ كریە بۆ پێشڤەبرن و چارەسەریێن مەترسیدار یێن دكەڤنە د رێیا ژینگەهێ دا، بۆ نموونە نەمانا موەلیدەیێن كەههرەبێ و كێمكرن و سنوورداركرن و نەهێلانا كارگەهێن مەزن و بێ مۆلەت یێن كارتێكرنێ ل سەر پیسكرنا ژینگەهێ دكەن و گرنگیدان ب كەسكاتیێ تایبەت كەسكرنا پایتەختی ژ بیابانێ بەر ب دارستانێ ب كەمەرا كەسك دهێتە هژمارتن چێكرنا پاركان ب شێوەیەكێ بەرفرەهـ هتد. دوماهی جار ژی ل سەر راسپاردەیا جەنابێ وی هەمی فەرمانگەهێن حوكمەتێ هەوێن پاقژكرنا ژینگەهێ د ناڤ سروشتی دا دەستپێ بكەن، ئەڤە ژی پێنگاڤەكا مەزن و كریارەكا جوانە، ژبەركو ژینگەه ئەو مالا مەزنە یا كو مە هەمییان د ناڤ خۆ دا كۆم دكەت و پاراستن و جوانی و پاقژیا وێ بەرپرسیاریەتەكا هەڤپشكە ل ڤان دووماهیان دیاردەكا جوان و شارستانی ل كوردستانێ سەرهلدایە ئەو ژی دەستپێشخەرییا فەرمانبەرێن فەرمانگەهێن میری یە بۆ پاقژكرنا جهێن گەشتیاری ب شێوەیەكێ خۆبەخش و كۆم ئەڤ كارە ژ رەهەندەكێ سادە یێ پاقژكرنێ دەربازدبیت و دچیتە د چارچووڤەیێ چاندنا كولتوورەكێ نوی دا، لەوا دڤێت ئەم بزانین دەما فەرمانبەرەك كو نوونەراتییا دامەزراوەیەكا فەرمی دكەت ب دەستێن خۆ پاشمایان ل جهێن گەشتیاری كۆم دكەت ئەڤە مەزنترین پەیاما پەروەردەیا ژینگەهی یە بۆ گەشتیاران ئەڤە نیشا ددەت كو پاقژكرن نە بتنێ كارێ كرێكارێن باژێرڤانیێ یە، بەلكو ئەركێ هەر مرۆڤەكێ دلسۆزە بەرانبەر خاك و ژینگەها وەلاتێ خۆ، هەروەسا ئەڤ جۆرە چالاكییە دهێتە هەژمارتن ب كارێن نیشتیمانی دەما فەرمانبەر ڤی كاری ب گیانەكێ رژد و وەفا دكەت دسەلمینیت كو ئەو دەرڤەی سنوورێ فەرمانگەهێ ژی هەر د خزمەتا گشتی دایە زێدەباری هندێ ئەڤە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا گیانێ هەڤكاریێ و كارێن ب كۆم، ئەڤە گەلەگە پێدڤیە بیتە كوەلتوور د ناڤ هەمی جڤاكی و دامەزراوەیێن دەولەتێ دا، ژبیرنەكەین د ناڤبەرا فەرمانبەران ب خۆ دا كو ب شێوەیەكێ ئەرێنی كار دكەتە سەر دەروون و بەرهەمێ وان یێ كارگێڕی ژبەركو جهێن گەشتیاری ل كوردستانێ سەرمایەكێ مەزنێ سروشتی یە مەهەیی تاكو كاردكەتە سەر ئابوورێ وەلاتی، هەر چەندە مخابنی ڤە وەك پێدڤی مە مفا ژ لایەنێن ئابووری یێ وێ وەرنەگرتیە و ئەم نەشیاینە بكەینە داهاتەكێ سەرەكی بۆ ئابوورێ وەلاتی، لێ هەر چاوا بیت راكرن و پاراستنا وێ ژی ژ پێدڤیێن گرنگە، ژبەركو زیانێن مەزن ل دویڤ خۆ رادهێلیت، ژبەركو پاشمایێن پلاستیكی و شویشەیی نەبتنێ جوانییا سروشتی تێكددەن، بەلكو مەترسیێ ل سەر ژیانا گیانەوەران و دارستانان هەیە ب تایبەت مەترسییا ئاگركەفتنێ ژبەركو ئەڤ سالە گەلەگ بارانێن بارین و هاڤینەكا دژوار د رێكا مە دایە گژوگیا ب شێوەیەكێ مەزن و بەرفرەه بلندبوویە، لەوا ئەڤ كەمپەینێن پاقژكرنێ د بنەڕەت دا پاراستنەك و دیوارەكێ ب هێزە بۆ رێگریكرنێ ژ ڤان مەترسیێن كوژەك بۆ هندێ ئەڤ كارە پتر بەرهەمێ خۆ بدەت پێدڤیە ل سەر لایەنێن پەیوەندیدار بەردەوام بن ژ ڤان جۆرە چالاكییان، تایبەت د وەرزێن سەیران و گەرمێ دا، ئەڤ كارە نەبیتە كارەكێ دەمكی بەلكو ببیتە كولتوورەكێ هەمیشەیی لایەنێن پەیوەندیدار بەردەوام پشتەڤانیێ‌ ل فەرمانگەها بكەن و كەرەستێن پێدڤی بۆ پاراستنا فەرمانبەران دابین بكەن، هەمی دەمان ئەم دبێژین بۆ هەركارەكێ رۆلێ راگەهاندنێ یێ سەرەكییە بۆ نیشادانا ڤان جۆرە كاران و هشیاریا جڤاكی؛ ژبەركو ئەڤ كارە ب رێكا میدیایێ بهێنە نیشادان دا كو ببیتە پالدەرەك بۆ چین و توێژێن دی یێن جڤاكی پاقژكرنا ژینگەهێ ژ لایێ فەرمانبەران ڤە سەلماندنا وێ ڕاستیێ یە كو وەلاتپارێزی ب درووشمان نینە ب كریارە و بەلكو ب پاراستنا پاقژیا ئاخێ وێ دیاردكەت ژینگەها مە ناسنامە و سامانێ مە یێ شارستان و نیشتیمانی یە لەوا دڤێت هەردەم ب پاقژی بهێلین گەلەگا گرنگە ئەم بزانین پاقژكرنا جهێن گەشتیاری ژ لایێ فەرمانبەرێن فەرمانگەهان ڤە ب شێوەیەكێ ب كۆم كارەكێ گەلەك بلند و گرنگە ئەڤ كارە نە بتنێ پاقژكرنە، بەلكو چەندین ئارمانجێن دی یێن ل پشت هەین وەك بلندكرنا ئاستێ هشیاریا ژینگەهێ دەما خەلك دبینن فەرمانبەرێن دەولەتێ ب دەستێن خۆ پاشمایان كۆم دكەن ئەڤە پەیامەكا ب هێزە بۆ گەشتیاران كو ژینگەهـ مولكێ هەمی مرۆڤانە ئەڤە دبیتە ئەگەرێ هندێ كو گەشتیار شەرم بكەن پاشمایێن خۆ ل پاش خۆ بهێلن بۆ بهێزكرنا گیانێ هەڤكاریێ، ئەڤ جۆرە چالاكییە پەیوەندیێن جڤاكی د ناڤبەرا فەرمانبەران ب خۆ دا ب هێز دكەن د دەرڤەی چارچووڤەیێ رۆتینا نڤیسینگەهێ فەرمانبەر وەك خێزان و ئێك تیم كار دكەن كو ئەڤە دهێتە هژمارتن دەسپێك بۆ بنیاتدانا كارێن كۆم وەكی دهێتە گۆتن سەركەڤتن یا د كۆمێ دا، هەروەسا پاراستنا سروشت و كەرتێ گەشتیاری جهێن گەشتیاری سەرمایەكا نیشتیمانینە پاقژكرنا وان دبیتە ئەگەرێ مانەوەیا جوانییا وان جهان پاراستنا گیانەوەر و رووەكێن ل وان دەڤەران راكێشانا گەشتیارێن پتر كو ئەڤە مفا و قازانجەكێ ئابووری بۆ دەڤەری هەیە، هەروەسا چاندنا هەستا بەرپرسیاریێ ئەڤ كارە نیشانا هندێ یە كو فەرمانبەر خۆ ب خۆدانێ وەلاتی دبینیت و هەست ب بەرپرسیاریێ دكەت بەرانبەر پاراستنا سامانێن گشتی نەك بتنێ كارێ خۆ یێ فەرمی د ناڤ فەرمانگەهێ دا ئەنجامبدەت، هەروەسا كێمكرنا ئەركێ ل سەر فەرمانگەهێن پاقژكرنێ پتریا جاران ل وەرزێن گەشتوگوزارێ دا رێژەیا پاشمایان گەلەك زێدە دبیت و تیمێن پاقژكرنێ نەشێن هەمی جهان كۆنترول بكەن، ئەڤ دەستپێشخەریە دبیتە هاریكاریەكا مەزن بۆ وان زێدەباری وان خالێن مە ئاماژە پێكری چەند لایەنێن دی یێن گرنگ ژی هەنە كو دبنە ئەگەرێ هندێ ئەڤ كارە پتر بهێتە ئەنجامدان یا ژ هەمیان گرنكتر پاراستنا ساخلەمییا گشتی یە پاشمایێن خوارنێ و پلاستیكێ ل جهێن گەشتیاری دبنە ئەگەرێ كۆمبوونا مێش و مۆر و جانەوەرێن زیانبەخش كو دبنە ئەگەرێ بەلاڤكرنا نەخۆشیان پاقژكرنا ڤان جهان ژ لایێ فەرمانبەران ڤە مەترسییا بەلاڤبوونا ڤان نەخۆشیان كێم دكەت. هەروەسا هەتا كو دبیتە رێكەك بۆ بلندكرنا نافێ فەرمانگەهێ و فەرمانگەهەكا كاڕا و دلسۆز د چاڤێ خەلكی دا دهێتە دیتن، ئەڤ كارێن خۆبەخشی دبنە ئەگەرێ هندێ كو خەلك پتر متمانەیێ ب وێ فەرمانگەهێ بكەت و هەست بكەت كو فەرمانبەر د خزمەتا وان دانە دوماهیێ، من دڤێت بێژم بكارئینانا میدیایێ تایبەت سۆشیال میدیایێ وەك مەیدانەكا ڤەكری و كارتێكەر گرنگە ئەڤ كارە بهێنە نیشادان، ژبەركو ئەڤرۆ سۆشیال میدیا شیایە بیتە پرەك بۆ گەهاندنا پەیامێن كارتێكەر ل سەر جڤاكی ل دەما فەرمانگەه وێنە و ڤیدیۆیێن ڤان چالاكیان بەلاڤ دكەن ئەڤە دبیتە جۆرەكێ پڕۆپاگەندا ئەرێنی، ئەڤە نەبتنێ بۆ نیشادانا كاری یە، بەلكو بو دروستكرنا گیانەكێ مرۆڤاتی و هەڤڕكیەكا مفایە د ناڤبەرا فەرمانگەهێن دی دا كو ئەو ژی ڤان كارێن هۆسایێن مەزن نەتەوەی ئەنجامبدەن.

دەستپێكێ گرنگە ئەم بزانین ژینگەه ئەو جهێ پیرۆزە یێ كو خۆدایێ مەزن هەمی كەرەستێن ژیانێ تێدا بۆ مرۆڤی بەردەست كرین. بۆ بەردەوامیا ژیانێ ژینگەه نە ب تنێ ئاخ و ئاڤ و هەوایە، بەلكو ئەو سیستەمێ هەستیارە یێ كو هەبوونا مە پێ ڤە گرێدایە. لێ د چەند سالێن دوماهیێ دا مرۆڤایەتی بوویە گەفەكا مەزن بۆ سەر ڤی سیستەمی. ل ڤێرە ڕۆلێ سزا و قانوونێ دهێت بۆ هندێ كو سنوورەكی بۆ دەستدرێژیێن مرۆڤی دانیت، چونكی ئەگەر ویژدان نەبیتە رێگر، دێ یاسا بیتە زێرەڤان ژبیرنەكەین هەمی دەمان سزا شیایە رێگریێ هەتا رادەكێ ل كەسانێن تێكدەر بگریت ژبەركو زیانێن ژینگەهێ جینوسایدان پەیدادكەت ژبەركو زەرەر و زیانێن كۆم دروست دكەت؛ گرنگە ب رژدی ئەڤ سزا یێن هاتینەدان، دروست كار سەر بهێتەكرن هەمی كەس بەرانبەر قانوونێ دا یەكسان بن، ژ بەركو سزا دێ شێت گەلەك گوهۆرینا بۆ باشكرنا ژینگەها وەلاتێ مە كەت.
هەر ژ سەردەمێن كەڤن دا تا ئەڤرۆ مرۆڤ ژ سزایان ترسیاینە؛ هەر چ جۆرێ سزایی بیت، لەوا هەردەم مە دگۆت تاكە رێك بۆ نەهێلانا یان كێمكرن و پیسكرن و تێكدانا ژینگەهێ سزایە تایبەت سزایێ دارایی تاكە رێكە بۆ دۆرهێلێ مە، ئەوە كو بشێین سنوورەكێ بۆ وان كەسان دابنین یێن كو كێم خەم بەرانبەر ژینگەهێ، ژینگەه تنێ ئاخ و ئاڤ و هەوا نینە؛ بەلكو هەمی سروشت مالا مەیە؛ لەوا دڤێت ب پلان ئەم بپارێزین مەزنترین پلان ژی پەروەردەكرنا جڤاكێ و جڤاكا یە بەرانبەر پیرۆزیێن وەلاتی؛ ژ بەركو ژینگەه یا هەمیانە و هەمی كەسەكێ مافێ هەیی تێدا بژیت؛ لەوا گرنگی و پاراستنا وێ ئەركێ هەمیانە؛ بابەتێ ژینگەهێ وەكی جەستەیێ مرۆڤی یە ئەگەر جهەك هەست ب ئازارێ كر دێ لەش هەمی ئێشیت، ژ بەر هندێ پاراستنا ژینگەهێ ب تنێ ئەركەكێ ئارەزۆمەندانە نینە؛ بەلكو بەرپرسایەتیەكا قانوونی و رەوشتی و نشتیمانی یە ژی. گەلەگ جاران ئەم هزر دكەین تێكچوونا ژینگەهێ بەس د هاڤێتنا بەرمایكانە یان برینا دارانە نەخێر هەبوونا گارگەهێن مەزن و تێكدانا سەرچاوەیێن ئاڤێ و .هتد. كو ئەڤە كارتێكرنەكا مەزن و مەترسیدار ل سەر ساخلەمیا مرۆڤان دكەن. سزا وەك ئامرازەكێ فشارێ كار دكەت دەمێ كەسەك بزانیت كو هاڤێتنا پاشمایان یان بڕینا داران یان هەر كارەكێ دی یێن كو بنە ئەگەرێ لاوازیا ژینگەهێ دێ وی تووشی سزایەكێ مەزن یان زیندانێ كەت دێ دوبارە هزركەتە ڤە پێش ئەنجامدانا وی كاری. هەروەسا دڤێت بزانین نەبەس سزایێن دارایی هەنە سزایێن زیندانێ و كارگێری و قەرەبووی ژی هەنە؛ بۆ نموونە كەسەك سروشتی پیس بكەت دێ ب سزایی دارایی هێتە كرن؛ كەسەك كارێ قاچاخیێ ب ژینگەهێ بكەت وەك برینا داران و گیانەوەرێن كیڤی سزایی وی زیندانە، هەروەسا سزایێن كارگێری وەك كارگەهەك یان پرۆژەك بیتە ئەگەرێ مەترسیێ ل سەر ژینگەهێ حوكمەتێ مافێ هەیی داخستنا گارگەهێ بۆ دەمەكێ و یان راوەستاندنا پرۆژەیی؛ هەتاكو مافێ كێشانا مولەتێ ژی هەیە، هەروەسا سزایێ قەرەبووی ئەوە وی كەسی نەچاركەت یێ زیان گەهاندیە ژینگەهێ ل سەر ئەركێ خۆ؛ چارەسەریا وی جهی بكەت یێ كو ئەو بوویە ئەگەرێ تێكچوونا وی جهی؛ بۆ نموونە چاندنا داران یان پاقژكرنا وی جهی یێن وی تێكدای. ئەڤە هەمی قانوونێن پاراستنا ژینگەهێ نە، دڤێت هەم خەلك و هەم حوكمەت پێگربن هەر ئێك ب ئەركێ خۆ؛ ئەڤ پرۆسێسا پیرۆز ب دروست برێڤە بچیت، خۆشبەختانە وەزارەتا ناڤخۆیا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ هند؛ قانوون دەرئێخستینە لایەنێن پەیوەندیدار ژی راسپاردینە كو چاڤدێریێ بكەن؛ ئەڤە ژی جهێ خۆشحالیێ یە، ژبەركو مە سروشتەكێ جوان و سەرنجراكێش هەیە ئەم هەمی دەمان قەردارێن ڤی وەلاتینە، لەوا گرنگە ئەم ب هەمی هەست و ڤیان رەفتارێ دگەل بكەین دابشێن هەردەم جوان و نازك بهێلین. ل دوماهیێ و یا گرنگ من دڤێت دیاركەم سێگۆشەیا خەلك حوكمەت راگەهاندن، ئەگەر ئەڤ هەرسێ یە ب دروست و رژدی كاربكەن دێ ژینگەها مە وەكی مەدڤێت دروست و جوان بیت ئەو ژی؛ دڤێت خەلك پێگیربیت ب قانوون و رێنمایان هەمی پارچەیێن ڤی وەلاتی مالا خۆ بزانیت و حوكمەت ژی زەمینی خۆش بكەت و هاریكار بیت بۆ بەردەستكرنا ئالاڤێن پاراستنا ژینگەهێ، بۆ نموونە بەلاڤكرنا سەلێن بەرمایكان ل جهێن گەشتیاری، هەروەسا ب یەكسانی سەپاندنا قانوونێ و راگەهاندن ئەركێ وێ یێ پیرۆز و گرانە؛ دڤێت رۆلەكێ مەزن و بەرچاڤ هەبیت بۆ بەلاڤكرنا كولتوورێ هشیاریا ژینگەهێ د ناڤ خەلكی دا؛ تایبەت نیشادانا مەترسی و زیانێن ژینگەهێ بۆ مرۆڤان و سروشتی.

پەروەردە و فێركرن پێنگاڤا ئێكێ‌ یا قوتابی یە پشتی خێزانێ بەر ب قوتابخانێ ڤە دچیت؛ واتە بۆ بەردەوامیا رەوشت و فێركرنی دێ ل وێرێ دەست پێكەت و جهەكێ گەلەكێ گرنگ و هەستیارە بۆ قوتابی ژبەركو جیهانەكا دی یە ژ دەرڤەیی بازنێ خێزانێ و هەڤنیاسینا هند كەسان و رەفتارانە بوی یا نوی یە لەورا گەلەگ گرنگە یەكەم پێنگاڤ ماموستا قوتابی ڤێربكەت دێ چەوا حەژ وەلاتێ خوكەت و دێ چەوا پارێزیت و گرنگیا ڤی ئاخێ و ژینگەهێ ب شێوەیەكی بەردەوام و كارتێكەر ب گەهینتە قوتابی تاكو ببیتە كلتورەكێ جوان و هەردەمی ژبەركو وەلاتێ مە خودان شارستانیەكا مێژوویی و سروشتەكێ بەرڤرەهو جوان و سەرنجراكێشە لەورا پاراستنا وێ ئەركە ل سەر هەرتاكەكێ ڤی وەلاتی تایبەت تەخا خواندەڤانان ژبەركو ئەو دێ بنە رێبەر و بەرپرسێن ڤی وەلاتی ژبەر ڤێ ئێكێ؛ دڤێت هەر ژ دەستپێكا پەروەردەیا خو ئێكسەر ئانكو هەر ژ دەستپێكا ژیێ خۆ فێری حەزژێكرنا ئاخێ ببن و هەمی ژینگەها ڤی وەلاتی ب پیرۆز ببینن؛ گەلەك رێكین هەیین كو پەروەردە بكەتە بەرنامێ كارێ خۆ. لێ مخابن گەلەك كەم و كورتی مە هەنە ئەم نەشیاینە وەك پێدڤی بكەین بۆ پەروەردەیا قوتابی. گرنگە هەمی قوتابخانە تایبەت یێن سەرەتایی قوتابی هەول بدەن كارێن پاراستن و پاقژكرنا ژینگەهێ ئەنجامبدەن؛ تایبەت ب رێكێن پڕاكتیكی و مەیدانی هەر بگرە ژ پاقژیا جهێن گەشتیاری و چاندنا داران وز ئامادەكرنا خوارنێ بو گیاناەوەرێن كیڤی و پاراستنا سەرچاوەیێن ئاڤێ…هتد. دا دەستپێكێ قوتابی بزانیت تێكدانا ژینگەهێ چەندا ب ساناهییە، لێ پاقژكرن و پاراستنا وێ چەند یا ب ماندیبوونە وەكی مەزن دبێژن خرابكرنا ب ئاسانە، لێ ئاڤاكرنا ب زەحمەتە هەروەسا ب رێكین وانەیێن پەروەردەیی و چالاكیێن تایبەت یێن ژینگەهێ ب رێكا چیرۆك و هۆزان و شانۆگەرێن هونەری نیشادانا پارچە فلمێن ژینگەهی ب رێكا شاشە و داتاشۆیان و ئامۆژگاریان، دا ب هەمی رێكان قوتابی ڤی بابەتی گرنگ وەربگریت و ببتە كولتوورەك هەردەمی ل گەل ژیێ خۆ هەمیێ لێ مخابن ئاریشەیا مەزن هەتا نوكە وەزارەتا پەروەردێ نەشیایە بابەتێ ژینگەهێ د پرۆسێسا خواندنێ دا زێدە بكەت وەكی هەر بابەتەكێ دی یێ سەرەكی، لەورا مامۆستا ژی رەنگە، ژبەر وانەیا وی یا سەرەكی هند دەرفەت نەبیت، وەك پێدڤی خزمەتا ڤی بابەتی بكەت، ئەڤە ژی هەتا رادەكێ مامۆستایێ بێگونەهە، ئەو نابیتە چارەسەری سالێ جارەكێ قوتابخانەیەك یان چەند قوتابخانەك هند چالاكیان بكەن و بەس. راستە ئەڤە ژی گرنگە و ژ بێ چالاكیێ باشترە لێ ئارمانجا سەرەكی؛ دڤێت بابەت گشتگیر بیت و سەرتاسەری پرۆگرامێ پەروەردی ببیتە وانەك ژ وانێ قوتابخانێ و تاكو مامۆستایێن تایبەت بهێنە مەشق و راهێنانكرن بۆ خزمەتا ئەڤی بابەتێ هۆسایێ گرنگ.
هند رێكین دەستپێكی هەنە ئەم قوتابی پێ ئاڤا بكەین، هەروەسا سیستەمێ پەروەردێ پێشڤەببەین ئەو ژی خالا دەستپێكی، دڤێت قوتابی شارەزاهیەكێ ل دەڤ پەیدا بكەین و زانیاریێن باش یێن ژینگەها مە و وەلاتێ مە وەك (دەشت و چیایی، كانی و رویبار و گیانەوەر و داروبار و كەسكاتی) نیشا بدەین پێ ئاشنا بكەین و بەحس ل گرنگیا وێ بكەین كو سەرچاوەیێ ژیان و ساخلەم و جوانیا مەیە، هەروەسا زەرەر و زیانێن مەزنێن ژینگەهێ بەحس بكەین كا چەند كارتێكرن هەیە هەتا كو كارتێكرنێ دكەتە سەر تێكدانا ژیانا مرۆڤان ژی، پاش هزرا پاراستن و پاقژیا وێ بكەینە د ناڤ مێشك و دەروونێ وی دا. دا ب گیانەكێ نیشتیمان پەروەری و هەستا پاراستنا ژینگەهێ دەڤ پەیدا بكەین دا ب هزر و بزاڤا جانگوریان (شەهیدان)، رەفتارێ ل گەل ڤێ ئاخێ بكەت، هەم دێ مە وەلاتەكێ ئاڤەدان و جوان هەبیت، هەم دێ مە قوتابیەكێ رەوشەنبیر و چالاك و دلسۆز هەبیت. پڕانیا وەلاتێن پێشكەڤتی و خۆدان ئەزموون گەلەگ گرنگی ب ژینگەهێ دەن ب تایبەت قوتابێن سەرەتایی وەكی وەلاتێ یابان، ئەلمانیا، دانیمارك، نەرویچ و فنلەندا.هتد. ئەگەر تو بهێی تەماشایی وان وەلاتان بكەین، سنوورێن وان مەزنن ژی و خۆدان كارگەهێن پێشەسازیێن مەزنن، تایبەت وەلاتەكێ وەكی ئەلمانیا لێ پەروەردە و سیستەمێ وان یێ‌ ساخلەم شیایە بكەتە وەلاتێن نموونەی یێن پاقژی و جوانی ئەڤ كارە ب رێ و پرۆگرامێن رێكخستی دهێنە ئەنجامدان و بۆ ب هەول و بزاڤێن لایەنێن بەرپرس و پەیوەندیدار ڤە دهێنە ئامادەكرن و چاڤدان، تایبەت حوكمەت، هەژییە بێژین رێكخراوا جیهانیا unesco د هەولدایە د بەرنامە دایە بكەتە پرۆگرامێ گشت جیهانی و یێ كار ل سەر دكەت و ژ بەر گرنگیا وێ پتریا وان وان وەلاتێن وان كارسەركری، هەتا رادەكێ دپێگرن لێ یامن دڤێت بێژم وەلاتێ مە یێ جوان و پاقژە مە دڤێت ئەم ب خۆ وی هەستی و ل دەڤ خۆ پەیدا بكەین و وژدانا خۆ ئارام بكەین بەرانبەر ئاخ و نفشێ نوی. و وەزارەتا پەروەردێ و حوكمەتا هەرێمێ ئەڤی بابەتی گرنگ بزانن و ب رژدی كار ل سەر بكەن، گەلەك یا پێدڤی و گرنگە وانەیا ژینگەهێ بهێتە زێدەكرن ل قووناغێن سەرەتایی، ژبەركو درەنگە و نەزوی یە و رۆژانە ئەم یێن قوربانیا كارەساتێن ژینگەهێ ددەین، ژبەر نەبوونا سیستەمەكێ تایبەت و رێكخستی ۆ پێشڤەبرنا پەروەردەیا ژینگەهێ د ناڤ جڤاكێ دا، د ئەنجام دا زیانێن ژینگەهێ ل سەر دێمێ وەلاتێ مە دیارن.

ئەگەر ئەم ل دەستپێكێ باسێ رۆلێ راگەهاندنێ بكەین؛ مەرەم ژ راگەهاندنێ (تەلەڤزیۆن. رادیۆ. میدیا دیجیتال. گۆڤار. رۆژنامە. سۆشیال میدیا) رۆلەكێ گرنگ و بەرچاڤ هەیە بو ئازراندنا بابەتان و چارەسەریێن بنەجه ژبەركو ئەڤرۆ راگەهاند شیایە بیتە پرەك د ناڤبەرا خەلكی و لایەنێن پەیوەندیدار دا بۆ گەهاندنا پەیام و زانیاریان گڤاشتنێن رژد بكەت بۆ چارەسەریا ئاریشەیان ئەڤرۆ راگەهاند شیا هزرا كۆم پەیدا بكەت تاكو بۆچوونان بگوهۆریت، لەورا گرنگە خۆ ل بابەتێن بەرژەوەندیا گشتی بكەتە خۆدان، داكۆكیێ‌ ل سەر بكەت، هندەك بابەت هەنە دڤێت سەرەدەریەكا تایبەت و هەستیار ل گەل بكەت؛ ئەگەر ئەم بێن باسێ رۆلێ راگەهاندنێ بكەین د بابەتێن ژینگەهێ ژبەركو ژینگەه هەڤپشكا ژیانا هەمی مرۆڤان و مرۆڤایەتیێ یە دا؛ ژبەركو ئەڤرۆ جیهان هەمی بوویە قوربانێ زەرەر و زیانێن ژینگەهێ وەلاتێ مەژی بێ بەهرنەبوویە ژ ڤی زیانێ؛ ژبەركو ئەم ژی پارچەكین ژ ڤێ جیهانێ، تایبەت د نوكەیا مە دا، سەردەمێ بازرگانی و پێشەسازیێ یە هەبوونا پێشەسازیەكا مەزن یا بكارئینانا پلاستیكی هەبوونا كارگەهان و دیكێلێ، ئاریشە بۆ ژینگەهێ پەیدابووینە هەمی یێن د ڤێ رەوشێ دا نالن وەلاتێن مەزن و پێشكەڤتی یێن رێكێن چارەسەرەریێ دگەرین، ژبەركو ئەڤرۆ پلاستیك، شەش جاران هندی گۆیا زەمین لێ هاتیە، ئەڤە ژی كارەساتە؛ ژبەركو راستەوخۆ كارتێكرنێ ل سەر ژیانا مرۆڤ و گیانەوەران و سروشتی پەیدا دكەت؛ دبیتە ئەگەرێ نەخۆشیێن كوژەك و هەتاكو كارتێكرن ل سەر ئاڤ و هەوای ژی هەیە كو ئەڤە هەردو رێكێن سەرەكیێن ژیانێنە مەرەما من یا سەرەكی، دڤێت ئەڤرۆ راگەهاندنا كوردی رۆلەكێ مەزن بگێریت وەك دایكەكا دلۆڤان كو هەمی لایەنێن تێگەشتنا پاقژی پاراستنا ژینگەهێ ب ئیمانەت بگەهینە زارۆكێن خۆ داكو پەروەدەیەكا جوان بگەهینی تە د ناڤ خەلكی و بەلاڤ بكەت دا مە جڤاكەكا هشیار و رەوشەنبیر هەبیت، ژبەركو ئەم خۆدان ژینگەها مەزن و سروشتەكێ جوانین خۆدایێ مەزن كەرەمەكا مەزن ل گەل مە خەلكێ كوردستانێ یا كری؛ تایبەت هەبوونا چار وەرزان ئیك ل دویڤ ئێك؛ ئەڤە بەس ل بەهشتی یا هەیی ژبۆ راگرتنا ڤێ نیعمەتێ ئەم پێدڤی پاراستنێینە، مخابن راگەهاندنا وەك پێدڤی گرنگیێ د بابەتێن ژینگەهێ نادەت ب تەحدی ڤەدبێژم یەك دەزگەهێ كوردی ئەڤرۆ نەشیایە وەك پێدڤی خزمەتا ژینگەهێ بكەت؛ ژبەركو هیج كەنالەك نینە بەرنامەیێن تایبەت هەبن د وارێ ژینگەهێ دا كو حەفتیانە یان رۆژانە باس لێ بكەت تاكو بەرنامەیێن مەیدانی ژیك ب شێوەیەكێ مەزن هەبن، ئەو نابیتە چارەسەریی چەن مەهەكا جارەكی یان د رۆژا جیهانیا ژینگەهێ یان دەما ئاریشەكا ژینگەهێ رویدەت تو بهێی بەرنامەكێ ل سەر چێ بكەین دڤێت رۆلەكێ بەرچاڤ هەبیت بۆ پێشئێخستنا جڤاكی و بكەتە كولتۆرەكێ هەرۆژ، هەر دەڤ هەرتاكەكێ ڤی وەلاتی بونمونە ئەگەر توبهیی پرسێن سیاسی ئەڤرۆ هەمی خەلك بوینە سیاسەت مەدار و شارەزایێن ئابوری و بودجەی و موچەیی ژبەركو ئەڤ هەردو بابەتەن بووینە بەشەكێ مەزنێ د شاشەیێن راگەهاندنا مە دا كا چاوا پێدڤیە سیاسی رەوشەنبیریا سیاسی هەبیت، ئابووریناسی رەوشەنبیریا ئابووری هەبیت، هونەرمەندی رەوشەنبیریا هونەری هەبیت..هتد. لێ بەروڤاژی دڤێت هەمی تاكێ كورد رەوشەنیریا هشیاریا ژینگەهێ هەبیت، ژبەركو ئەم خۆدان ژینگەها مەزن و جوانین پاقژین دا بشێین دروست سەرەدەریی ل گەل ڤێ ژینگەهێ بكەین وەك پێدڤی پارێزین ژبەركوكارتێكرنا ژینگەهێ ل سەر وەلاتی گەلەكە وەكی دارەكا كەڤنار و شوینواری رەهێن وێ یێن د ئاخا مەدا چووینە خار كارتێكرنەكا بەرچاڤ یا هەیی د هەمی بیاڤان دا، تایبەت ئابووری رەوشەنبیری جڤاكی مرۆڤایەتی ئاینی تاكو سیاسی ژیك لەورا گرنگە ئەم ڤێ دارێ ب چاڤدانەكا باش ب گیانەكێ پێشمەرگەیاتی و قوربانیا شەهیدان رەفتارێ دگەل بكەین، یا من دڤێت دوماهێ بێژم نەراگەهاندنا مە شیایە ڤی پرسێ وەك پێدڤی بئازرینیت، نە خەلكی مە شیایە وەك پێدڤی سەرەدەریی ل گەل سروشت و ژینگەها مە بكەت؛ بۆ نموونە هاڤێتنا بەرمایكان ل جهێ گەشتیاری و تێكدانێ جوانیا وێ یا رەسەن و بڕینا داران و كوشتنا گیانەوەرێن كیڤی كو ژ دەنگ و رەنگێن وان بێ بارین نەچارن دویر ژدەستێن مرۆڤان بژین، مەرەما خۆپاراستنێ و دویرئێخستنا ژ دەستێن نێچیرڤانان. لەورا ئەم هەمی پێدڤی هشیاریا ژینگەهێ ینە چارەسەریا مەزن و دوماهیێ ئەوە.