Rojnameya Evro » سەلاح بەیتولا ئاكرەیی https://rojnameyaevro.com/ku Tue, 02 Jun 2026 23:12:55 +0000 ar hourly 1 https://wordpress.org/?v=4.0.38 باندۆر و ڕەنگڤەدانا پرەنسیپێ پێكڤەژیانا ئاشتیانە https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%d8%a7%d9%86%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%95%d9%86%da%af%da%a4%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%be%d8%b1%db%95%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%be%db%8e-%d9%be%db%8e%d9%83%da%a4%db%95%da%98%db%8c/263651/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%d8%a7%d9%86%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%95%d9%86%da%af%da%a4%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%be%d8%b1%db%95%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%be%db%8e-%d9%be%db%8e%d9%83%da%a4%db%95%da%98%db%8c/263651/#comments Tue, 02 Jun 2026 22:45:37 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=263651 سەلاح بەیتوللا

جڤاكا پڵوڕالیزم (فرەڕەنگ) پێكهاتییە ژ فرەییا نەتەوەیی، ئایینی، زمانڤانی و هزربوونێن جیاواز كو د چارچۆڤەكێ جوگرافی یێ هەڤپشكدا دژین و ل ڤێرە، پرەنسیپێ پێكڤەژیانا ئاشتیانە وەك ڕێسایا كایەیا سیاسی و جڤاكی كار دكەت و د غیابا ڤێ ڕێسایێدا، جیاوازی دێ بنە ئەگەرێ ململانێیەكا نەتەندروست د ناڤبەرا پێكهاتەیاندا، كو دەرەنجام دێ رەوشا جێگیرییا سیاسی و ئاشتییا جڤاكی ژ ڕێڕەوێ خۆ یێ ئاسایی لادت، بەلێ، جێگیربوونا ڤێ دۆكتۆرینێ وەك كولتوور، ئەڤێ فرەییێ دگوهۆڕیتە ژێدەرەكێ مەزن یێ هێزێ.
دەمێ گرۆپ و پێكهاتەیێن جیاواز دۆكتۆرینا قبوولكرنا یێ دی پەیڕەو دكەن و كێشەیێن خۆ ب ڕێیا دیالۆكا شارستانی چارەسەر دكەن، دیاردەیێن توندوتیژی و تۆڵەسەندنێ پاشەكشێ دكەن و كاڵ دبن، كو ب ڤێ چەندێ ژی، كەشەكێ ئارام، هێمنی و ئاسایشا جڤاكی باڵ ب سەر تەڤایا جڤاكیدا دكێشیت، ژبەر كو پێكڤەژیانا ئاشتیانە پێناسەیا ڤێ چەندێیە كو ئەم د جیاوازن، بەلێ خودان چارەنڤیسەكێ هەڤپشكن، ئەڤ تێگەهە هەستا پشكداربوونا نیشتمانی بەرهەم دئینیت و د نەبوونا ڤێ دیدگەهێدا، هەر گروپەك دێ بەرەڤ ئاراستەیا جودابوونێ ژ كیانێ دەوڵەتێ چیت، كو ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ سەرهەڵدانا نەجێگیرییا سیاسی، ل وی دەمی دێ پۆلاریزاسیۆن (ژێكڤەقەتیان) و شڵەژان د ناڤ جڤاكێد ا دروست بیت، كو ل دۆماهییێ دێ بیتە ئەگەرێ لاوازبوونا دەزگەهێن دەوڵەتێ و خستنا ئاسایشا نەتەوەیی د بن مەترسیێ دا.
ل لایەكێ دی، دیالێكتیكا فرەڕەنگی و ئاشتیێ دەرەنجامێ وێ دابینكرنا بازارەكێ بەرفرەهتر، ئاڵوگۆڕكرنا هزران و داهێنانا پترە و هاریكارییا د ناڤبەرا پێكهاتەیێن مەسیحی، كورد، توركمان و عەرەب دا، دینامیكیەتێ ددەتە بازار و باژێڕان، و دێ بیتە ئەگەرێ ڤەژاندن و پێشكەفتنێ د تەڤایا سكتەرێن ژیانا جڤاكی دا و ب ڕاستی پێكڤەژیانا ئاشتیانە ڕەوایەتیدانە ب مافێن لایەنێ بەرامبەر و دانپێدانا مافێن هەڤە، بۆ میناك، دەمێ تاكی د قۆناغێن سەرەتایی یێن قوتابخانێ و پەروەردەیێدا دگەل هەڤپۆلێن خۆ یێن خودان ئایین یان نەتەوەیێن جودا مەزن دبیت، فۆبیا (ترس) و نەزانییا كۆمەڵایەتی نامینن، ئەڤ پرۆسەیە ژی، پێكوتەیەكا بەرەڤانیێ یا سروشتی دژی گۆتارێن ڕقوكینە و توندڕەویێ پێك دئینیت.
زێدەباری ڤێ چەندێ، جڤاكەكا كو د ناڤخۆیا خۆ دا مۆدێلەكا ئاشتیانە پێشكەش بكەت، د ئاستێ دەرڤە دا وەك میناكەكا سەركەفتییا پێكڤەژیانێ دهێتە تەماشەكرن و ئەڤ تێڕوانینە ژی، دەرفەتێن دیپلۆماسی، گەشتوگوزار و پشتەڤانییا ستراتیژی یا نیڤدەولەتی یا زێدەتر دابین دكەت و بەروڤاژی وێ، ئەگەر ئەڤ پرەنسیپە نەبیت، جیاوازی دێ بنە ڕێگر و دیوارێن بلند، سیاسەت دێ هێتە كورتكرن د دۆسیەیا سیاسەتا ناسنامەیێدا و تەڤایا هەڤڕكییان دێ بنە ڕكابەرییا كۆنكرێتی یا ئەم ل دژی ئەوان، كو د دەرەنجامدا جڤاك دێ ژ ناڤخۆ داتەپیت و تووشی هەلوەشاندنێ بیت و تێدا زیانمەندێ سەرەكی و دوماهی دێ خۆدی جڤاك و تەڤایا پێكهاتەیێن وێ بن و ل ڤێرە ئەم دگەهینە وێ دەرەنجامێ فكری كو، پێكڤەژیانا ئاشتیانە، ژێرخانە و ستوونا سەرەكی یا ئاڤاكرنا جڤاكا فرەچەشن، مۆدێرن و ب هێزە.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%d8%a7%d9%86%d8%af%db%86%d8%b1-%d9%88-%da%95%db%95%d9%86%da%af%da%a4%db%95%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%a7-%d9%be%d8%b1%db%95%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%be%db%8e-%d9%be%db%8e%d9%83%da%a4%db%95%da%98%db%8c/263651/feed/ 0 بیرۆكا ڕاسیزمێ (ڕەگەزپـەرستی) و ئەنجامێن وێ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%db%8c%d8%b1%db%86%d9%83%d8%a7-%da%95%d8%a7%d8%b3%db%8c%d8%b2%d9%85%db%8e-%da%95%db%95%da%af%db%95%d8%b2%d9%be%d9%80%db%95%d8%b1%d8%b3%d8%aa%db%8c-%d9%88-%d8%a6%db%95%d9%86%d8%ac%d8%a7%d9%85/258219/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%db%8c%d8%b1%db%86%d9%83%d8%a7-%da%95%d8%a7%d8%b3%db%8c%d8%b2%d9%85%db%8e-%da%95%db%95%da%af%db%95%d8%b2%d9%be%d9%80%db%95%d8%b1%d8%b3%d8%aa%db%8c-%d9%88-%d8%a6%db%95%d9%86%d8%ac%d8%a7%d9%85/258219/#comments Tue, 03 Feb 2026 09:38:58 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=258219 سەلاح بەیتولا ئاكرەیی

ل دەستپێكێ دخوازم ئاماژێ ب بیرا ڕەگەزپەرستی یان ڕاسیزمێ بكەم. ڕاسیزم پێكهاتیە ژ بیرۆكەیەكێ كو ڕەگەزێن جودا جودا ژ گەلەك ڕوویان ڤە ژ ئێك جودانە، ئەڤ جوداهی یە ژی ئەگەرێ دروستبوونا كێشە و گرفتانە ژ لایێ نە ئێكسانی و كەلتووری و دیرۆكی ڤە د ناڤ جڤاكان دا ب شێوەیەكێ گشتی. ل سەر ئاستێ مرۆڤایەتیێ، شارستانیەتان بیرۆكەیا ڕاسیزمێ یان ڕەگەزپەرستیێ د چەرخێ نۆزدێ و بیستێ دا وەك ئایدۆلۆژیایەكا سیاسی و جڤاكی سەرهەلدایە و كارڤەدانێن مەزن ل دویڤ خۆ ئینانە. بۆ هندێ كو ئەم ژ بیرۆكەیا ڕاسیزمێ بگەهین وەك چەمك، پێتڤیە د پانتایەكا جوگرافی، دیرۆكی، ئایدۆلۆژی و ئابووری (ئێكۆنۆمی) دا شلۆڤە بكەین، ژبەر كو بیرا ڕەگەزپەرستیێ ژ قۆناغەكێ بۆ ئێكەكا دی و ژ وڵاتەكی بۆ وڵاتەكێ دی جوداهی یا هەی. بۆ میناك، د چەرخێ شانزدێ زایینی دا ل وڵاتێ بەریتانیا، ب ئەگەرێ دەستپێكرنا بازرگانیكرنێ ب كۆیلان، چەمكێ ڕەگەزی بوو ب چەمكەكێ ئێكۆنۆمی، واتە مانا و واتایەكا ئابووری ب خۆ ڤە گرت بوو، هەروەسا ژ ڕوویێ دیرۆكی ڤە، د درێژاهیا چەرخێ 17ێ زایینی دا ڕەهەندەكێ دیرۆكی وەرگرت. چونكی هندەك ژ ئینگلێزان كو بنەچەیێ وان ژ ڕەگەزێ ئەلمانی بوو، بابەتێ ڕاسیزمێ ئازڕاند، چونكی ب ئەگەرێ دەستدرێژیكرنا نۆرماندان بۆ سەر ساكسۆنان د چەرخێ 11ێ زایینی دا، ببوو ئەگەرێ زالبوونا ڕەگەزەكێ بێگانە ب سەر ساكسۆنان دا .هەروەسا د دوماهیا چەرخێ هەژدێ و دەستپێكا چەرخێ نۆزدێ دا ل ئەوروپا و ویلایەتێن ئێكگرتی یێن ئەمریكا، دەڤۆكێ ڕەگەزی ڕەهەندەكێ فیزیكی ب خۆ ڤە دگریت، ب ڤی شێوەیەیە: ڕەشپێست وەك ڕەگەزەكێ سادە و كێم (سوك) هاتنە سەیركرن و ئەڤێ چەندێ و ڕاسیزمێ گەلەك ڕەهەندێن دی ب خۆ ڤە گرتن، كو هەتا ئەڤڕۆ ژی بیرۆكەیا ڕەگەزپەرستیێ ژ لایێ پڕاكتیكی ڤە دهێتە بجهئینان ب سەر نەتەوە و ئایین و زمانێن جودا دا، و مرۆڤایەتیێ ب گشتی باجەكا گران دایە د بن سێبەرا بیرۆكەیا ڕاسیزما زال د ناڤ دەولەتان دا، ژبلی وێرانی و كاولكارییا ماددی، مەعنەوی و مرۆڤی، چو تشتێن دی ل دویڤ خۆ نەئیناینە. سەبارەت دەڤەرا ڕۆژهەلاتا ناڤین ژی، بیرا ڕەگەزپەرستیێ زال بوویە و زالە، و نۆخبێن سیاسی یێن دەستەلاتدار هەلگرێن ئەقلیەتەكا سیاسی یا ڕاسیزمانەنە و وەك دەولەت-نەتەوەیا سەردەست حوكمرانیێ دكەن دژی كێمەنەتەوەیێن دی یێن ژبلی خۆ. ئەگەر لاپەرێن دیرۆكا دەڤەرا خۆ هەلدەین، بۆ میناك چو نەمایە نەكەن بۆ ژناڤبرنا نەتەوا كورد و ژێبرنا خاك و زمان و كەلتوورێ وێ، واتە ژێبرنا هەر تشتەكێ كو دەربرینێ ژ ناسنامەیا نەتەوەیی یا كورد بكەت، لەوما ڕۆژهەلاتا ناڤین د درێژاهیا قۆناغان دا د ناڤ ئاژاوە، ئاشۆب، خوینڕشتن و كاولكاریان دا دەرباز بوویە هەتا ئەڤڕۆ. د دوماهیا گوتارا خۆ دا، پێتڤی یە بێژین هەتا بیرا ڕەگەزپەرستیێ، واتە بیرۆكەیا ڕاسیزمێ، زال بیت د ناڤ ئەقلیەتا نۆخبەیا سیاسی یا دەولەتێن دەڤەرێ دا، ئەم كورد وەك نەتەوەیەكا جودا ژ عەرەب، تورك و فارس، چارەنڤیسێ كورد و كێمەنەتەوەیێن دی ژی دێ هەر د بن هەرەشە و مەترسیێ دا مینیت، و نموونە ژی گەلەكن و پێدڤی ب بەحسكرنێ ناكەت.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a8%db%8c%d8%b1%db%86%d9%83%d8%a7-%da%95%d8%a7%d8%b3%db%8c%d8%b2%d9%85%db%8e-%da%95%db%95%da%af%db%95%d8%b2%d9%be%d9%80%db%95%d8%b1%d8%b3%d8%aa%db%8c-%d9%88-%d8%a6%db%95%d9%86%d8%ac%d8%a7%d9%85/258219/feed/ 0 ئـەڤـەیە چـارەنڤیسێ‌ دیكتاتۆریـەتـێ‌ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a6%d9%80%db%95%da%a4%d9%80%db%95%db%8c%db%95-%da%86%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%95%d9%86%da%a4%db%8c%d8%b3%db%8e%e2%80%8c-%d8%af%db%8c%d9%83%d8%aa%d8%a7%d8%aa%db%86%d8%b1%db%8c%d9%80%db%95%d8%aa%d9%80/257677/ https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a6%d9%80%db%95%da%a4%d9%80%db%95%db%8c%db%95-%da%86%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%95%d9%86%da%a4%db%8c%d8%b3%db%8e%e2%80%8c-%d8%af%db%8c%d9%83%d8%aa%d8%a7%d8%aa%db%86%d8%b1%db%8c%d9%80%db%95%d8%aa%d9%80/257677/#comments Sun, 11 Jan 2026 09:25:53 +0000 https://rojnameyaevro.com/ku/?p=257677 سەلاح بەیتولا ئاكرەیی

ل سەر ئاستێ مرۆڤایەتیێ زۆرن ئەو دەولەتێن كو سیستەمێ وان یێ سیاسی دیكتاتۆری و (شمۆلی) یە، كو ب زۆرداریێ خوە ل سەر هەمی جومگەیێن وەلاتی دا سەپاندینە. ئەڤ رژێمە دژی هەر گاڤەكا دیموكراسی نە و چو بهایەكی بۆ دەستاودەستكرنا دەسهەلاتێ، ئازادیێن سیاسی و مەدەنی و سەروەریا یاسایێ دانانێن. ئەو ب خوە یاسانە و ل سەرو یاسایێ ڕا ب كەیفا خوە بڕیاران ددەن.
سیستەمێن دیكتاتۆری و شمۆلی ئەگەرێن سەرەكی یێن پاشكەفتن و جەقبەستنا جڤاكانە ب گشتی. ژ بلی ڤێ چەندێ ژی، ئەو ژێدەرێ بەلاڤبوونا هزرا توندڕەویێ و تیرۆرێنە، كو بەرهەمێ هزرا خوەسەپاندنێ یە. چونكی ژ دەرڤەی هزرا وان، رێ ب چو بیروبۆچوونەكا دی یا سیاسی یان خەباتەكا مەدەنی یا راستەقینە نادەن و بۆ مانەڤەیا خوە، دەسهەلات هەمی قورخ و داگیر كرینە.
د سیستەمێ دیكتاتۆری دا، میلیتاریزم زالە و پەنابرن بۆ هێزا سەربازی و ئەمنی د ئەولەویەتا وان دایە، داكو خەلكی چاڤ ترسیایی بكەن و ل سەر كورسیكا دەسهەلاتێ بمینن.
پرسیار ل ڤێرێ ئەوە:
ئەگەر بەری نوكە كارێ رژێمێن دیكتاتۆر چووبیتە سەر، ئەرێ د ڤێ قۆناغێ دا دێ بۆ وان چیتە سەر؟ بۆ بەرسڤدان ل سەر ڤێ پرسیارێ، خۆشبەختانە مە دیت كا سەدام و بەعس چاوا رۆخیان پشتی 35 سالێن حوكمڕانیێ ب ئاگر و ئاسنی، كو ب ملیۆنان مرۆڤێن سڤیل ژناڤبرن و پشكا شێری ژ وێ وێرانكاریێ بەر كوردان كەفت. بەلێ چارەنڤیسێ خوینرێژەكی وەك سەدام و دارودەستێ وی ب كووڤە گەهشت؟ ئەو روورەش و ریسوا بوون و تا هەتایێ ناڤێ وان د زبلدانا دیرۆكێ دا دێ مینیت. هەروەسا مە د ڤان سالێن دوماهیێ دا ب چاڤێن خوە چەندین رژێمێن دی یێن مینا سەدامی دیتن.
هەژی گۆتنێ یە كو هەر سیستەمەكێ سیاسی ئیرادا گەلێ خوە ب هند وەرنەگریت، زوو یان درەنگ نەك هەر نەشێت بەردەوام بیت، بەلكو ب ساناهی دێ ژناڤ چیت. د دیرۆكا مرۆڤایەتیێ دا نموونە گەلەك زۆرن و پێدڤی ب بەحسكرنێ ناكەت.
د قۆناغا نوكە دا، گەلەك ژ دەولەتێن دیكتاتۆر و شمۆلی بووینە مەترسی و گەف بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشا جیهانێ ب گشتی. بۆ میناك مە د ڤان رۆژان دا دیت كا چاوا «مادۆرۆ» سەرۆكێ ڤەنزوێلا هاتە دەستەسەركرن و برنە بەردەم دادگەها تاوانێن نیڤدەولەتی، سەرەرای وێ چەندێ كو د تۆنێلەكا كۆنكریتی یا بن ئەرد دا خوە ڤەشارتبوو. ڤێ دیمەنی ئێكسەر سەدام و بەعس ئینانە بیرا من؛ ئا ئەڤەیە دوماهی و چارەنڤیسێ هەر سیستەمەكێ دیكتاتۆری. دەستەسەركرنا مادۆرۆ پرۆسەیەكا بەردەوامە و هەمی وان رژێمێن سیاسی دگریتەڤە یێن كو بووینە كەلەگا و ژ بلی كوشتن و وێرانكاریێ چو زمانێن دی تێنەگەهن. بەلێ چارەنڤیسەكێ رەش ل چاڤەرێیا وانە و دێ ب دەردێ یێن بەری خوە چن.
ل دوماهیێ دبێژین؛ ژیان پڕە ژ پرەنسیپێن جوان و سیمایێ شارستانی یێ وەلاتان گرێدایی زالكرنا كلتوورەكێ سیاسی یە كو مرۆڤایەتیێ بەرەڤ تەناهیا سیاسی، ئەمنی، جڤاكی و كلتووری ببەت. داكو پێكڤەژیانا ئاشتیانە جهێ هەر هزرەكا توند یا سیاسی و ئایینی بگریت، ژ پێخەمەت پاراستنا جوانییا ژیانێ ژ هەمی لایەكی ڤە.

]]> https://rojnameyaevro.com/ku/%d8%a6%d9%80%db%95%da%a4%d9%80%db%95%db%8c%db%95-%da%86%d9%80%d8%a7%d8%b1%db%95%d9%86%da%a4%db%8c%d8%b3%db%8e%e2%80%8c-%d8%af%db%8c%d9%83%d8%aa%d8%a7%d8%aa%db%86%d8%b1%db%8c%d9%80%db%95%d8%aa%d9%80/257677/feed/ 0