توندوتیژیی چییە؟ ئەری ل وەلاتێ‌ مە توندوتیژی هەیە؟ توندو تیژی ل گەل كێ دهێتەكرن؟ ئەڤە چەندیین پرسیارن د میشكێ‌ هەركەسەكی دا هەنە یێ هزر د ئەڤی بابەتی دا بكەت، توندوتیژی كاراسەتەكا جیهانییە و تایبەتی ژی توند و تیژییا خێزانێ، گەلەك خێزان تووش دبنێ، تاكە كەس تووش دبیت كو دەستهەلاتا خۆ یان هێزا خۆ یان هەردویان بێ مەرەم یان ب مەرەم بكاردئینیت، ئەڤجا ل دژی تاكەكێ خێزانێ یان تاكە كەسەكێ دی یان ژمارەكا كەسان یان جڤاكەكا هەروەسا زیانێ یان نەخۆشیێ بگەهیننە، جڤاكی یان تووشبوونەكا دەروونی یان تێكچوون دگەشەكرنێ دا یان بێ بەهری ژێ دروست دبیت، ئەز دشێم بێژم توندوتیژییا خێزانێ ئەوە كو كەسەك د ناڤ خێزانێ دا، ڕا دبیت و هێزێ‌ یان گۆتنەكێ یان توندوتیژییا لەشی یان یا رەگەزی ل بەرانبەر كەسەكی دی دكەت د خێزانێ دا، وەكی هەڤژین یان ژن یان زاڕۆیان بكاربینیت، چێدبیت ئەڤە وە بكەت كو زیانێن لەشی یان دەروونی ل گەل ئەڤێ چەندێ دا هەبن و هندەك جاران ئەڤ توندوتیژییا خێزانێ زێدە دبیت، هەتا دگەهیتە پلەیا نەخۆشییان، ژ وان ژی نەخۆشییا دەروونی و هەروەسا دبیتە ئەگەرێ تاوانن دبیتە ئەگەر كە هەستكرن ب ئارامی ل دەڤ وی كەسی دا دمریت و باوەری د ناڤبەرا تاكەكەسێن خێزانێ دا نامینیت، هەتا دبیتە ئەگەرێ ژێكڤەبوونا خێزانێ و ئەڤە دبیتە ئەگەرێ ناڤچوونا جڤاكی، چونكی خێزانە جڤاكی پێكدئینیت، ئانكو خێزان تۆڤێ ژیانێ و جڤاكینە، خواندن گەلەكین هاتینەكرن، ئەڤە ژی ژبەر مەترسییا وێ‌ و شێوازێن وێ‌ یێن نەرێنی ل سەر تاكەكەسی و جڤاكی ب گشتی، د ئەڤان خالان دا هەولدەم ئاماژێ پێكەم كا دێ چاوا شێن توندوتیژی كێم كەین ژ ئەوان ژی:ــ
زاڕۆك خێزان پێكڤە گریددەن و زاڕۆك جڤاكی ئاڤادكەن لەورا دڤێت ژ زاڕۆكی دەستپێبكەین ڕەوشەنبیرییا زاڕۆكان ل سەر وێ چەندا دبیت توش دبن وەكی وێ‌ توندوتیژی و نەخوشی و زێدەرەوییا ژلایێ كەسانێن دی ڤە توش دبیتی و فیركرنا زاڕۆكان ل سەر وێ‌ چەندێ كا دێ چاوا خۆ پارێزن و ئەگەر تووشی توندوتیژیێ بوون و پالپشتییا وان بكەن داكو بێ ترس و شەرم بۆ بەرانبەری خۆ بێژن و تایبەتی بۆ دایكا خۆ، چونكی گەلەك جاران تووشی توندوتیژییا جەستەیی دبن. لەورا دڤێت زاڕۆك بهێتە ئاگەهداریی كرن و ئامۆژگاریی كرن هێشتا د ژیێ بچووك دا.
هەروەسا دویركەفتن ژ رێكێن شاش د پەروەردەكرنا زاڕۆكان دا وەك بكارئینانا سزایێن لەشی وەكی قوتانێ و توندوتیژییا گۆتنەكێ‌ وەكی ئاخڤتنێن كرێت و پاشڤەبرنان گوهۆرینا ئەڤان رێكان ب هندەكێن دی دێ مفاتربیت، وەكی پالپشتییا زاڕۆكی و هاندانا وان و پەسنە، لەورا ئەز دبێژمە هەمی خێزانان ئانكو دایكوبابان چاڤدێرییا خێزانێ نە بتنێ خوارن و ڤەخوارن و مەزاختنا پارەییە بۆ ئەوان، بەلكو دلۆڤانی و باشی و خۆ نێزێكی زاڕۆكێن خۆ بكەن و ل گەل برینە خوارێ ودەمەكی ل گەل بۆرینین و گوهدارییا وان بكەن، ئانكو ببنە هەڤال ل گەل زاڕۆكێن خۆ، هەروەسا گەشەكرن و پالپشتیكرنا گیانێ هاریكاریێ و دلۆڤانی د ناڤبەرا ئەندامێن خێزانێ دا هەبیت هەروەسا بهێز ئێخستنا پێكڤەگرێدانێ د ناڤبەرا تاكێن خێزانێ دا هەبیت، هەمی خێزان بلا بزانین كو توندوتیژییا خێزانێ ئەڤ رێكە یا بێ مفایە و نەجوانە ئەوا پێ سەرەدەریێ ل گەل كەسانێن دی دهێتەكرن، ئەگەرێن نەرێنی دێ‌ هەبن ژ وان ژی ژدەستدانا خێزانێ و ناڤودەنگیەكا خراب و ژناڤبرنا ژیانا زاڕۆكی و پاشەڕۆژا وان و نەخۆشیین دەروونی ل نك پەیدا بن ب هشیاری دڤێت خۆ ژێ دویر بكەین.

ئەم ل سەر دەمەكی دا دژین نەزانین پتر ژ زانینێ، ئانكو كەسانێن كیم ل دویڤ زانین و پێشكەفتنا خۆی دچین، ئەڤە ژی مەزنترین ئاریشەیە ل جیهانێ، ئەو ژی نەدیتنا راستانە ب شێوازەكێ دروست، ژ بەر ئەڤێ چەندێ مرۆڤ دكەڤیتە د ناڤ خەلەتی و گونەهێ و بێباوەری دا، مافێن خەلكی دخۆت و ب ئەرك و مافێن خۆ نارابیت و نەزانین و ل مرۆڤی دكەت كو مرۆڤ تشتان ل دویڤ راستیا وان نەبینیت و تشتان نادانیتە جهێ وان یێ گونجایی كەسێ نەزان دكەڤیتە د ناڤ تشتێ خەلەت و كەسانێن خەلەت و كێماسییان دا، هەروەسا ئەگەر نەزانین كەفتە د ناڤ مللەتەكی دا، دێ چارەنڤیسێ وی بیتە ژناڤچوون و خراب بوون ژناڤچوونا زانیین و لایەنێ ئابووری و جڤاكی و سیاسی دێ‌ چاوا خۆ ژ نەزانینێ رزگاركەین ب بەردەوامیدان ب پرۆسیسا زانین و پەروەردە و راگەهاندنێ رۆلەكێ گرنگ هەیە ب بەلاڤكرنا گیانێ هشیاربوون و هشیاركرنا وان ژ نەزانینێ و زیانین وێ‌ ل سەر جڤاكی و تاكە كەسی و نفشێ نوی، چونكی چ مللەتەك پێشناكەڤیت بتنێ ب زانینێ نەبیت، هەروەسا گۆتار و ئامۆژگاری د پرۆسێسا خواندنێ و راگەهاندنێ‌ دا بۆ زارۆكان بێژین ب شێوەیەكێ بەردەوام هەروەسا هاندانا زارۆیان ل سەر زانینی و دەرئێخستنا تشتێن پیرۆزێن زانینێ و باشیێن وێ‌، دڤێت سیستەمێ مللەتی داهاتەكی ژبۆ فێركرنا زارۆكان، ب فێركرنەكا ژێهاتی دابین بكەت و هاندانا بكەت وان داكو بلند ترین نمرەیان بدەستخۆڤە بینین، چونكی ئەو زارۆك دێ بنە نفشێ داهاتی، هەروەسا پێدڤییە گرنگیدان ب كەسانێن بسپۆر ژلایێ خواندن و فێركرن و پالپشتیا وان ڤە داكو وان شینوارەك د پێشكەفتنا مللەتی و پێشڤەبرنا وی دا هەبیت چارەسەركرنا نەزانیی نە ئەوە كو مرۆڤ دانپیدانی بكەت و حەزەكا مەزن مرۆڤی هەبیت و پالدەرەكێ تەمام بۆ داخوزكرنا زانینی دا كو رزگاربین ژ نەزانینی پشت راست بین كو نەزانین دەردەكە یان ئیشەكا جڤاكییە و زیانێن وی گەلەكن و دخرابن، هەروەسا ترسا وی ل سەر تاكەكەسی و مللەتی گەلەكن. هەر مللەتەكێ نەزانیین ل دەڤ بیت ئەو چ گوهۆرینیان ناكەن و چ شارستانیەتان ژی دروست ناكەن و رێزێ ل چ دابۆ نەریتان ژی ناگرن و چ شارستانیەتیەكێ ژی دروست ناكەن، هەروەسا دانانا دیاری و نمرەیین یێن هاندەر و بەریكانەیان بۆ بلندكرنا ئاستێ زانینی ل دەڤ تاكەكەسی و جڤاكێ، تایبەتی ل قوتابخانەیان و پەیمانگەهان هەبوونا روینشتنان و چالاكییان و ورك شۆپان ل گەل كەسانێن زانا و بسپۆر و شەرەزا و مفاوەرگرتنا پێزانینان ژ وان و هەڤالینكرنا كەسێن زانا و دویركەفتنا تاكە كەسی ژ كەسانێن نەزان و خەمسار شانازیەكا مەزنە بۆ خۆدانێن زانینێ و شەرمزاریەكا مەزنە بۆ وی كەسێ نەزان یێ كو خۆ ب زانینێ بینتەدەر، هەروەسا گۆتاریێن ئایینی ژ پێدڤییە ل سەر نەزانینێ بن بۆ هشیاركرنا تاكە كەسی بین و بەحس ل ئاریشەیێن نەزانینێ بهێنەكرن كو د ناڤ جڤاكێ و مللەتی دا پەیدا دبین چنە و مللەتی بەر ب پاش ڤە دبن بۆ نفشین داهاتی كو نەزانین بن نابنە خۆدان كەسانین بشین داهێنانی بكەن و نیشا جڤاكێ بدەن، هەروەسا كەسانین بسپۆر ژی نابن وەكی (نۆشداران و پارێزەران و برین پێچان و مامۆستا.. هتد)، هەروەسا ئەڤ چەندە كارتێكرنی ل بارێ ئابووری دكەت، ژبەركو داهینان نابن ئابوورێ دەولەتی دێ یی كێم بیت، ئەڤە ژی دێ وەكەت كو دەولەتەكا ناڤنجی بیت یان یا هەژاربیت، چونكی ئەڤ كەسەنە نەزانینێ كێم دكەن د ناڤ جڤاكێ دا مەزن دبێژن (هندی زانا بی یێ پرسیاركەر بە).

بەرێخودان بۆ هەموو لایەنان ب نەرینی دژیانی دا، هەروەسا ژبیركرنا لایەنێن ئەرێنی و گەشە و كەسانێن ئەرێنی ئەڤە كاودانەكێ‌ دەروونی یە وە كەسی دكەت كو هەموو تشتان دا بەرێخودانەكا نەرێنی و نەڤیانێ وی ژ هەموو تشتێن خۆش و باش كۆرە و بێ باربكەت لەوما دەروون گازندا ژ ژیانێ دكەت، ژبلی وان تشتێن زەوقی وی نەخۆش دكەن چ تشتێن دی نابینیت، پاشی ئاشۆب دچیتە دناڤ دەروونێ وی دا ل هڤییا تشتێن نەرێنی دمینیت وەكی موسیبەت و نەخۆشی و ژدەست دان دمینیت و ئەڤ كاودانە دبیتەكاودانەكێ‌ خەمۆكی و ب ئەڤێ‌ چەندێ دبیتەكەسەكێ پوسیدەی ژیانێ و دلتەنگی ژ ڕۆژان و چاڤەرێبوونا قەیرانان و روودانا نەخۆشی و ئێش و ئازاران پەیدادبیت و ل وی دەمی دبیتە كەسەكی خەمۆكی و دێ ل سەر زال بیت، هەروەسا نیعمەت خودێ‌ داینێ چ بها ل دەڤ نامینیت و سەركەفتنێن وی و كەسانێن ل دەوروبەرێن وی چ كارتێكرن ل دەڤ نامینیت، بەلكو دهەموو كاران دا دێ چاڤەڕێ تشتێن خراب بیت ئەڤ رەشبینیە دێ‌ وەكەت كو دووری هەموو مرۆڤان بیت و پەیوندیین وی/وێ‌ جڤاكی گەلەك دسست بن یان نەمینین هەتا پەیوەندیێن خێزانێ ژی و گەلەك هزرا وبوچوونان دا ژی بەرۆڤاژی وان بیت، چارەسەر چییە؟
هەموو دەمان پرسیار ژ خۆ بكەن ئەرێ ماتو وی تشتی دزانی یێ كو هێشتا نەهاتی داكو هەموو دەمان هزرا تشتێ خراب بكەی؟ ما چ سەركەفتنێن وەسا بۆتە نەهاتینە كو تو ل هیڤیا وان نەبووی و تە هزرا هاتنا وان نەدكر پا بۆچی تو هەموو دەمان هزرا تشتێ باش ناكەی هەروەسا بۆ خۆ وان هەڤالان هەلبژێرە ئەوێن ب چالاك و گەشبین و خو ژ كەسێن بێ خیرەت و ڕەشبین و بێ هیڤی و بێ پلان دوور بكە ئەڤ هەڤالە دێ‌ هێزەكا ئەرێنی دەنە تە د هەركار و كاودانەكی دا، خۆ ژ بتنێ بوونێ و ڤالاتیێ دووربكە بۆ دەمێن درێژ بتنێ نەروینە خوارێ بەلێ هەرە دگەل خێزانێ یان هەڤالان و چالاكییان ئەنجام بدە، هندەك ژوان بلا یێن وەرزشی بن، هە موو دەما گوهدارییا دەنگوباسێن كەسانیێن سەركەفتی ئاگەه ژی ببە و چیرۆكین كەسانێن سەركەفتی و خودان داهێنان ب خوینە هزرێن مە دبنە ژیان ئەڤجا بلا هەموو دەمان هزرێن ئەرێنی بكەین و خۆ ژ هزرێن نەرێنی دووربخێن، ژبەركو ژیاناتە ژ دروستكرنا هزرێن تەیە.

خۆپەرستی و گرنگیپێدانا زێدە ب خۆ ئێشەكا خرابە، ئەو نەفسا مرۆڤی فێری بنپێكرنا مافێن كەسانێن دی و زێدە رەوییا دڤیانا خویەتیێ دا و نەڤیانا كەسانێن دی دكەت و مرۆڤ خۆ ئینانا بەرژەوەندیێ بۆ خۆ بتنێ گەلەكێ هشیارە هەتا ئەگەر ل سەر ئەرك ومافێن كەسانێن دی ژی بیت كەسێ خۆ پەرست خۆ ڤیانەكا زۆر یال دەف هەی، كەسێ خۆ پەرست گەلەك ل سەر خۆ د ئاخڤیت، ئانكو گەلەك ستایش و مەتحین خۆ ل هەموو جهان دكەت خۆ ئەگەر جه نە یێ گونجایی ژی بیت، هەروەسا كەسێن دی بچووك دكەت، ژبلی خۆیاتیی یا خۆ كەسێ دی نابینیت چ گرنگیێ ب وێ‌ چەندێ نادەت كا ژبەر كار و كریارین وی دا مەزن بیت خوپەرستی كارتێكرنەكا نەرینی دكەتە سەر خودانێ خۆ كەس حەز ناكەت هەڤالینیا ئەوان كەسان بكەت هەروەسا كارتێكرنێن نەرینی دكەتە سەر دەورووبەرێن خۆ، لەورا نەفس ژێ دڕەڤن ئەرێ چارەسەری چییە.
1ـ دەروونێ خۆ ڕازی بكە و پێدڤییە تو هەموو تشتان دا یێ ئێكێ بی هەموو دەمان سەركەفتن بەس بۆ تەیە، چونكی هندەك بابەت هەنە یال سەر تە پێدڤییە تە دەستا ژ رێزا ئێكی بەردەی وەكی راوەستیانا تە ل رێزا نوژداری ل هڤییا گەڕا خۆ.
2ـ هەموو دەما بزانە تو پەسنا جوان سوپاسیێ ب دەستخۆڤە نائینی بتنێ ب هاریكار و پشكدارییا دگەل كەسانێن دی نە بیت خودێ دایە تە و نیعمەت پێ دگەل تە كری بدەیە وان ژی خو ژ پەرستیێ دووربێخێ ئەوا دەروونی گازی دكەتە كرنا خرابیێ.
3ـ سوپاسییا هەر كەسەكی بكە كو هاریكارییا تە كربیت خو ئەگەر چەند هاریكارییەكا بچووك ژی بیت چونكی سوپاسییا تە بۆ وان دێ ڤیان ورێز و نێزیكبوونا وان دەست تە ڤە ئینیت و دێ سالوخەتێ خۆپەرستیێ ژتە دووركەت ئەز گەلەك دگەل ئەڤێ خالێ مە وەدەت نیزیكبوونا ئەڤان كەسان پتر لێ بهێت و خۆپەرستین كێم بیت ئانكو سوپاسی و خۆپەرستی بەرۆڤاژی ئێكن.
4ـ پەروەردەكرنا زاڕۆكان رۆلەكێ گرنك هەیە د ئەڤی بابەتی دا چونكی مەزن دبێژن (چ بچینی دێ وی هەلینی) ئانكو ل دەمی زاڕۆك ب پەروەردەیەكا دروست باوەرداری ل سەر هاریكاریكرنا خەلكی و خۆ دوورخستنا نە ڤیان و خۆپەرستی ئەو تشتێ ئەوان بۆ خۆ دڤێت بلا تە بۆ دەوروبەرێن خۆ ژی بڤێت.
5ـ نەشكاندنا زارۆكان و نەگۆتنا ئاخفتنێن نەخۆش و پاشڤە نەبرنا زارۆكان.

سەرنەكەفتن ژ زەحمەترین وان ئاریشەیانە ئەوێن  كەیفخۆشییا مرۆڤی ل مرۆڤی تێكددەت و بەرۆڤاژی وێ‌ نەخۆش دكەت، ئەڤەژی ژ ئەنجامی وێ چەندێ یە ل دەمێ هەستپێدكەی ناگەهییە ئارمانجێن خۆ و بەرەف سەركەفتنا بچن و نەگەهییە وان تشتێن تو حەزژێ دكەی، هەروەسا ئەڤ چەندە بۆ هندێ‌ دزڤڕیت بۆ كێماسیكرناتە دگەهشتنا وان ئارمانجان دا یێن كو تە دڤێت و حەزژێ بكەی، بەلێ یا ل سەر تە پێدڤییە تو بزانی دێ هەر جارەكێ دژیانا خۆ دا تووشی سەرنەكەفتنێ بی ، خۆ ئەگەر چەند بزاڤێ ژی بكەی كە هەر یێ سەركەفتی بی، چونكو ئەڤە رابردووی یە، بەلایەكە، ئەڤجا دژیانا هەڤژینی دابیت یان دكاری دا یان خواندنێ یان هەر بابەتەكی دی دابیت یی كو تو نەشێی د ددەستڤە ئینانا وێ‌ دا سەربكەڤی، چونكو سەركەفتن و شكەستنە و خۆشی و نەخۆشی و هەژاری زەنگینی یە، بەلكو پتر یا خەلكی هەست ب خەمگینی و شكەستنێ و قەهر و نە خۆشیێ دكەن، ئەڤ چەندی دەروونێ مرۆڤی ژناڤچوون  و دامایی و خەمگینیێ كەت، چارەسەری چییە؟ ئێكەم پێنگاڤ كو خۆ پارێزین یان تووشی سەرنەكەفتنی نەبین  ئەوە كو ئاریشەیا شكەستنا خۆ بزانین ئەوە دانپێدانێ بكەین ب  سەرنەكەفتنێ  ئەگەرێن وێ دەست نیشانبكەین و چارەسەربكەی و وێ‌ شكەستنێ نەئێخینە سەر ملێن كەسێن دی دا كو ژ كێماسیكرنا خۆ ژلایێ دەروونی دووربكەڤین، دڤێت ئارمانجێن خۆ دەست نیشانبكەین و بجهئینانا ئەوان ئارمانجان بكەین، هەروەسا گوهێ خۆ نەدەینە كەسێن رەشبینی ل دەوروبەرێن خۆ هەروەسا د پێنگاڤا دویێ‌ دا دڤێت ب هەدار و بزاڤ و دووبارەكرنا دا بین داكو بگەهینە ئارمانجێن خۆ، بۆ نموونە گەلەك جاران ئەم دچینە د كاەكێ نوو دا گەلەك بزاڤ و دووبارەكرنا كاری دكەین هەتا ب باشترین بین دكاری دا،  هەروەسا هەكە تو د ئەزموونەكا سەرنەكەفتنێ دا راببۆری نەكە پیڤەر بۆ هەموو كاران، بەلكو هەدارێ‌ بكێشە و هزربكە كو ئەڤە سەرنەكەفتنەكا دەمكی یە و دێ بلەز بۆریت و یا دهێت دێ‌ جوانتربیت، چونكو كەسێن سەركەفتی هەموو دەمان ب هیڤینە و گەشبینی رۆژانێن خۆ دبۆرینن،  هەموو دەمان ژ هزرێن نەرینی دووربكە ڤە و هەموو دەمان ب رژدی و حەز و ڤیان كاربكە گەلەك چارەسەریێن دی ژی مە یێن هەین د بابەتێن بهێت دا دێ‌ ئاماژێ پێكەم، دوژمنێ سەركەفتنێ سەرنەكەفتنە، لەورا هەردەم بزاڤێ‌ بكەن بۆ سەركەفتنێن خۆ، مەزن ژی دبێژن ( رەشۆ ب دەستێ خۆ هەكە دێ‌ ئاڤ تەبەت).

پێش ئێخستن چییە ؟ و چاوا دێ خۆ پێش ئێخین؟ ئەس دێ‌ رێكێن پێش ئێخستنێ دئەڤێ سالێ دا بكار ئینم ؟ هەر ئێك ژمە گەلەك یا گول ئەڤان پرسیاران بوی بەلێ كێ /كی كارلسەر كرییە، ئەگەر دەستپكێ پێناسەیەكێ بدەینە پێش ئێخستنێ ئەوە هەروەدانا دەمی ژی یا هەی بۆ كرنا كارەكی یان تشتەكی كو ب دەست مەڤە بهێت یان نەهێت . ئەڤە ڤیانا من یان یا تە یە بۆ هەر تشتەكی یان كەسەكییە كو بشێن دهندەك تشتاندا دپێشكەڤین، بەلی َ ل دەمێ پێش ئێخستندبیتە بەهرە یان شیان و شاهرەزایی تشتەكێ ئاقلانەیە كو پێكولا بكەی دهەمی تشتاندا یێ/یا باش بی بەلێ چونكی مە هند دەمژمێر نینن كو دهەمی تشتێن جیهانێ دا پێشبێخین بەلێ خالا گرنگ ئەوە كو باوەری بخۆبوونا خۆ دكەی كو تو كارلسەرخۆ بكەی و خۆ زەحمەت بدەی تشتەكی ڤە یان بهرەیەكێ یان زمانەكی و هەست ب باشتربوونا خۆ بكەی بەلێ ئەڤە بۆ هندێ دزڤریت كو دپیلانا خو دا خالا ئێكێ ئەوبیت كو ئەوان تشتان یان بهرەیان بهەلبژێرین یا تۆ دگەل دگونجی یان تە دەرفەتا ب دەستڤەئینانا وێ‌ هەبییت و بشێ خۆ پێش بێخی لەورا دڤێت خۆ پێڤە زەحمەت بدەی و پێكولا هەردەم باشتر بكەی هەروەسا دڤێت ئەم دڕاستی خوازبین دڤێت بزانین كا خالێن بهێز چنە و پێش بئێخین نە لسەر خالێن لاوازێن خۆ ب راوەستین و كیماسی ب دانینن بكەینە بەهانە و راوەستین لەورا باشترین دەم بۆ گوهورینا خالێن لاواز نوكەیە دەست ژ ب هەروەدانا دەمی بەرنەدەی، ددەمەكیدا كو تو دزانی دەست ژێ بەردەی بۆچی دێ سوبەهی یان هەیڤەكا دی یان سالەكا دی دەست ژێ بەردەی ؟لەورا هندی زیتر دەست ژێ بەردەی باشترە دا بەرەڤ پێشئێخستنێ بچی لەورا كارێن خۆ دژڤانێن واندابكە هەتا ئەز مەزن بوویم من شنی گرنگییا ئەڤێ‌ خالێ زانی و تێگەهشتم كو دڤێت نەهێلم كارێن خو بو داهاتی و ددەمێ وان دابكەم دا زیتر بگەهمە وێ‌ یا من دڤێت لسەر ئەڤی بابەتی مە گۆتنەكا مەزنا یا هەی ل دەمێ دبێژن : ( كارێ ئەڤڕۆ نەهێلە بۆ سوباهی بەلێ خوارنا ئەڤڕۆ بهێلە بۆ سوباهێ ) هەردەم كاردەین بۆ پێشكەڤتنا خۆ داكۆ وەلاتێ خۆ پێشبێخین و بشێن بەربابێن ل دویڤ مە دا دهێن فێری هندەك پێزانیینان بكەین و ببەن هندەك كەسانین خودان پیزانین.

گەلەك جاران ئەم بەحسی كەسێن سەركەفتی دكەین، كەسێن سەركەفتی كینە ؟ چەوا دێ‌ بییە كەسەكێ‌ سەركەفتی؟ مە چ جاران هزر دهندێ دا كرییە كا چەوا بەرۆڤاژی ئەڤێ چەندێ ڕوو ددەت كو كەس دبیتە كەسەكێ لاواز و چ ئەگەرن؟ ب شێوەیەكێ گشتی مە گەلەك لایەن هەنە كو كارتێكرنێ دكەن داببنە كەسێن لاواز ب شێوەیەكێ گشتی ئەڤەنە:
ژلایێ لەشی ڤە كەسێن لاواز (نەخۆش، پیر، زاڕۆك… هتد) یان ژلایێ دەروونی د لاوازن (ترس، خەمۆكی، بێتاقەتن، باوەرییاكێمە … هتد) یان ژلایێ كومەلایەتی دلاوازن (دەستهەلات نینە، باوەری ب خۆ بوون نینە … هتد) بەلێ گەلەك جاران نەشێن خۆ بپارێزن یان ژی بڕیارێن بهێز بدەن، بەلێ گرنگە بزانین لاوازییا ئەڤان كەسان كیژ لایەنی ب خوڤە دگریت دابشێن بەرەف لایەنێن چارەسەریێن درۆست ببەین، چونكو گەلەك كەس دشێن ب فێربوون و پشتگریێ و باوەری ب خۆ بوونێ بهێز ببیت و ببنە كەسانێن بهێز و سەركەفتی.
ئەو رێیێن ژیانێ بەرەف نەمانێ دبەن ل دەڤ كەسانێن لاواز:
1ــ نەبوونا هیچ ڕێسایەكێ دژیانا تایبەت و گشتی یا ئەوان دا، ئانكو نەبوونا ڕێسایان هەرو ب شێوەیەكی ڕۆژا خۆ دبۆرینیت چ گوهۆڕین د ڕۆژێن وی دا نینە.
2ــ هەروەدانا دەمی بێ هیچ كارەكی بكەن یان گوهۆڕینەكێ دژیانا خو دا بكەن، گرنگترین خالە هەتا ببیە كەسەكێ‌ سەركەفتی دڤێت دەمین خۆ پیلانكەی كا هەردەمەك یان رۆژەك بۆ چییە.
3ــ مەزاختنا پارێ زێدە، ئانكو دبیتە ئەگەر كو نەشی چ گوهۆڕینان بكەی ژلایێ هزرێن نوو دكارەكی دا چ دبیت كەلەك جاران بیتە ئەگەر كو مینیە بێ پارە بیبیتە ئەگەرێ(خەمۆكی).
4ــ هەبوونا تەمبەلییەكا بەردەوام.
5ــ نەبوونا هیچ پێزانینەكێ دەربارەی (كومەلایەتی، ئابووری ، ئاینی، گشتی ، .. هتد) هەتا بشێ بیەكەسەك كو كەسان دەوڕۆبەرتە ببین كەسەكێ سەركەفتی دڤێت تە پێزانین هەمە جۆر هەبن داكو بشێ ددیوان و ڕۆنشتنان دا گەنگەشێ بكەی.
6ــ ئالودەبوون كو گەلەك تشتان ب خۆڤە دگریت، ئەو ژی گەلەك بكارئینانا مۆبایل و ئەنتەرنێتێ دبیتە ئەگەر كو گەلەك خالان ب خۆڤە بگریت وەكی (تەمبەلی، هەروەدانا دەمی، نەبوونا ڕێسایان دژیان دا… هتد)
7ــ نەبوونا هیچ خەون و ئارمانجەكێ دژیانێ دا، نەبوونا ئارمانجان دێ بیە كەسەكێ لاواز.
8ــ هەبوونا پەیوەندیێن ژەهراوی كو ژ تەمامی تەماندی دكەن.
9ــ خۆ ب مەزن زانین، ئەڤ خالە خالان ب خۆڤە دگریت كو دبیتە ئەگەر پێشڤەدچوون د كەسی دا روو نادەت.
پتریا جاران ئەڤ خالە كارتێكرنێ ل كەسێ لاواز دكەن كۆ ژیانا وی/ وێ‌ بەرەف نەمانێ دبەتن.

مرۆڤ هەردەم یێ بەرهەڤە وێ چەندێ بێژیتە تە كو ئەگەر تو وێ  نەكەی تو چ جاران سەركەفتی نابی، ئەز یا پشتراستم تە یا گوهلێبووین ئەگەر تو خۆ  زەحمەت نەدەی و گەلەك ئاستەنگان نە بینی  تو ناگەهی، ل دەمێ ئەم قوتابی مەگەلەك ئاستەنگەك و نەخۆشی و ژدەستدانا گەلەك تشت هەتا ئەم ل ئەزموونێن خو دەرچووباین ،لەورا ئەڤرۆكە ئەم دەرچووین و بووینە خودان كارەكێ گونجای، بەلێ هەر ئێك ژمە پلانەك هەبوو، بۆ ئەڤێ سەركەفتنێ لەورا دا ل ڤێری ڕاوەستین پێناسەیا سەركەفتنێ چییە و تو چەوا دبینی؟ ئەرێ بتنێ ئێك ڕێكا سەركەفتنێ هەیە كو تۆ تێرا دەربازببی و بگەهییە وێڕێ؟ كەسێن دەورووبەرێن تە هزر دكەن یاژوان ڤە بتنێ تە دڤێت تە خانیەك  و پارەكێ زۆر و كارەكێ ب رێزە، نەخێر ئەڤە نە بتنێ ئێك ڕێكە گەلەك كەسیێن هەین هەڕ ژ دەستپێكێ دەست ژ خواندنێ بەردایە، بەلێ یێن گەهشتینە كارەكێ باش و داهاتەكێ زۆر،  لەورا ئێكانە ڕێك كو دیاردكەت، ئەو چ تشتە  كو تە بەرەف سەركەفتنێ ڤە دبەت ئەوە تە وی تشتی یان وێ كەسی ببینی دێ ژیاناتە دا تە دلخۆشكەت چیدبیت بو هندەك كەسان ئەوە بیت ئەوان خانیەكێ گران بها هەبیت یان تڕۆمبێلەك یا ب كارەكێ ب ناڤونیشانەكێ مەزن هەبیت، هەكە بۆتە ژی ب ئەڤی شێوەی بیت دڤێت تە ژی ئارمانج هەبیت و پلانەكێ بۆ بدانی و بگەهییێ، بەلێ ئەگەر بۆتە ژی بڤی شێوەی نەبیت تو ئێك ژ ئەوان كەسایێ تە ئارمانجەكا دی هەبیت ل تشتەكێ دی دگەڕی،  لەورا بیرو  بووچوونێن جودا بۆ سەركەفتنێ یێن  هەین هندەكان پارە دڤێن نیشاخەلكی بدەن كو خودان داهاتەكێ زۆرن، هندەك هەست ب پاراستنێ دكەن هەكە پارەكێ زۆر هەبن هندەكان دا ژیاناكا  شاهانە بژین، لەوڕا هەر كەسەك ژمە ژ كەسەكێ دی جودایە، هندەك كەس ژی هوسا گەهشتینە سەركەفتنێ  ب ڕامانا پێكولەكا زۆرە و ئارمانجەكا ڕۆن وپلانكری، لەورا چ جاران بۆ سەركەفتنێ‌ یێ‌ بێ‌ ئومێد نە بە و یێ‌ پشت راستبە چەند ئاستەنگ و گرێ‌ دزۆڕبن دێ‌ هەر رۆژەك هێت نامینن و دێ‌ ب هەموو هیڤیێن خۆ شادبی و سەركەفتنێ‌ ب دەست ڤە ئینی، لەورا هندی دژیانێ‌ دا مابی كاری بۆ سەركەفتنێ‌ بكە و یێ‌ پشت راستبی چ دۆر یان نێزیك دێ‌ گەهیە سەركەفتنێ‌ و زەحمەت و وەستیانا تە ب هەروە ناچیت.

دەمێ‌ خودێ‌ مەزن مرۆڤ ئافرندین و ئیاینە سەردونیایێ‌، هەر وی دەمی هژمارەكا مافان پێ‌ هاتیە دان، ژوانا مافێ‌ بڕیاردانێ‌ د هەر وەختەكی دا، چو باش بیت یان خراب، هەر كەسەكی ماف هەیە بڕیارێ‌ ل سەر كارو ئەرك و چارەنڤیسێ‌ خوە بدەت و نابیت ب چو ڕەنگان كەس ژ پێش كەسێ‌ ڤە بڕیارەكێ‌ بدەت، راستە بەری بڕیاردانێ‌ هەركەسەكی یان كەسەكێ‌ مافێ‌ هەی هەكە شارەزای د بۆارەكی دا نەبیت، یان هێشتا ژیێ‌ وی نەگەهشتبیتە هەژدە سالیێ‌ و پێهەل، ئانكو سنێلەی بیت وی كەسێ‌ مافێ‌ هەی بەری دانا هەر بڕیارەكێ‌ پرسیارا دایك و باب، خویشك و برا، مام و خال، یان هەر كەسەكێ‌ نێزیكی خوە بكەت كا ئەز بۆ ڤی كاری چو بڕیار بدەم و وەرگرتنا بۆچونێن وان كارەكێ‌ رەوایە، لێ‌ بەرسڤا دووماهیێ‌ ئانكو بڕیارا دووماهیێ‌ دڤێت هەر بۆ وی بیت، چنكو چو كەس وەكو مرۆڤی شولا خوە باشتر نوزانیت، چنكو هەكە مرۆڤ تووشی ئاریشەیەكێ‌ ژی بوو چو كەس وەكو مرۆڤی زەرەرمەند نابیت، لەورا بڕیارا دانا بلەز ژی دێ‌ مرۆڤی تووشی گەلەك دەردەسەری و نەخۆشیان كەت.
یا من دڤێت ل ڤێرە بێژم راستە هەر ئێك ژمە مافێ‌ بڕیاردانێ‌ یێ‌ هەی و پێدڤیە ئەم ب خۆ خودان بڕیار بین، ئانكو گوهێ‌ مە ل كەسێ‌ نەبیت كو ئەو ژ پێش مەڤە چو بڕیاران بدەن، ئانكو ب شێوەیەكێ‌ رۆنتر بێژین پێدڤیە عاقلێ‌ مە ژ كیسێ‌ كەسێ‌ نەبیت دا هەردەم كەسێن سەركەفتی و دلخۆشكەر بین د ژیانێ‌ دا، چنكو گەلەك كەس هەبووینە خەلكەكێ‌ دی ژ پێش ویڤە بڕیارا وی یا دای و پشتی دەمەكی ئەو كەس تووشی ئاریشەیێن مەزن بوویە و گەهشتیە وی رادەی كو ئەو كەسێ‌ ژ پێش وی ڤە بڕیار دای ل تەنگاڤیێ‌ خوە لێ‌ كریە خودان و بەلكو پشتا خوە ژی دایە، لەورا دێ‌ گەلەكا گرنگ بیت، ب تایبەت لڤی سەرەمی مرۆڤ خودان بڕیار بیت، بۆ نموونە نوكە ئەم یێ‌ بەر ب هەلبژارتنان ڤە دچین و هەر ئێك ژمە باش دزانیت كا خودانێن كیژ لیستێ‌ كوردستان بەر ب كنارێ‌ ئاڤەدانیێ‌ ڤە بریە، هەروەسا كا ئەندامێن كیژ لیستێ‌ شەهید و قوربانی بۆ ئەڤرۆیا مە داینە، هەروەسا كا كیژ لیستە دێ‌ شێت ب دروستی بەڕەڤانیێ‌ ژماف و دەستكەفتێن مللەتێ‌ كورد كەت و دێ‌ باشتر پارێزیت، لەورا ل رۆژا 11/11 بێی دو دلی هەرە بنگەهێن دەنگدانێ‌ و دەنگێ‌ خوە بدە لیستا هژمارە (275) لیستا پارتی و سەرۆك بارزانی، لیستا پێشڤەبرن و ئاڤەدانكرنا كوردستانێ‌ و پشت راستبە دێ‌ بڕیارا تە یا دروست بیت.

هەر ژییەكێ هەڤژینیێ ژ ڕۆژا ئێكێ و هەتا دووماهیێ هەردەم ئاریشەیێن خوە یێن هەین، پێدڤی ب تێگەهشتنەكا دروست هەیە ئەم نابێژین پێنگاڤێن بەحسبكەین پێنگاڤێن سحرینە بۆ هەموو كەسان، بەلێ شیان و زیرەكی و تێگەهشتنێ‌ ل دەڤ مە پەیدا دبن، ئەڤان خالین بەحس دكەم دێ ژیانا هەڤژینیا مە درێژكەت ژوانا:
خالا ئێكێ: ڕێزێ ل سرۆشتی ئێكودو بگرن، خودێ ئەم مرۆڤ هوسا یێن چێكرین كو هەر ئێك ژمە سرۆشتێ خوە یێ هەی جوداهیێن ژئێكودو كەسەكێ بێدەنگە ئێك گەلەك د ئاخڤیت ئێك ترانەكەرە هەرئێك ژمە جووداهیا خوە یاهەی ئەم ب وێ جوداهیێ‌ دجوانین، بەلێ ئەگەرتشتەكێ گونەه ل دەڤ هەبوو داخوازا وی بكە كو وێ شاشیێ‌ بهێلیت وێ گونەهێ نەكەت، هەر مرۆڤەكی سەرەدریا وی/وێ وجووداهیا وی/وێ هەی رەفتاریێن هەین یا پێدڤی بەرەف خرابییێ نەچیت یا جوان ئەو كو سرۆشتێ‌ خوە ژبەر چ كەسان نە گۆهۆڕیت.
خالا دویێ: پەیوەندیێن خوە دگەل كەس وكارێن ئێك بهێزبكەی چەند پەیوەندیێن تە ب كەسوكارێن ژنكا تە یان زەلامێ تە بهێزتربن ژیێ هەڤژینییاتە دێ‌ درێژتربیت، گەلەك كەسیێن هەین بڕیارا دای ئەڤێ هەڤژینیی ب دووماهی بینیت، بەلێ شەرم ژ پەیوەندیا بهێزا وخۆش یا دگەل خەسی وخەزیرا و خێزانێ‌ دكەت.
خالاسیێی: هزرا باش ژئێك دوبكەن شكا ب ئێك و دو نەبەن، چ شك و هزرێن شاش هاتنە دناڤ پەیوەندیا هەڤژینیێ دا، زەلام یێ بشك بیت ژ ژنكا خوە و ژنك ژی یا بشكبیت ژ زەلامێ خوە ژیانا وان دێ بیتە دۆزەخ ل سەر ئەردی، لەورا دەمێ شك بو ئێك ژ وان چێدبیت دڤێت دگەل ئێكودو ب روینە خوارێ و دانوستاندنێ‌ بكەن ل سەر وی بابەتێ شك ژێ هەی هەر ئێك ژ وان.
خالاچارێ: حەزژیكرنا خوە دیاربكەن، هەموو رۆژان دەربڕینی ژ حەزژیكرنا خوە بكە بو هەڤژینێ خوە یان هەڤژینا خوە و بیژێ (ئەزحەزژ تەدكەم) شەرم نینە رەگەزێ نێر هزردكەت شەرمە، بەلێ شەرم ئەوە مرۆڤ هەستیێن خوە نە دەربریت.
خالاپێنجێ: لیبۆرینێ بخوازە، دڤیت ئەم د ئامادەبین بۆ لیبۆرینێ‌ ژكەسێ/كەسا بەرامبەر بخوازین چەوا ئەم دمەردینی و كەرامەتی دڤیت بو لیبۆرینێ ژی دحازربین زەلام ناشكێت ب هندی دەمێ‌ داخازا لێبورینێ ژ ژنكا خوە دكەتن و ژنك ژی ناشكێتن ب هندێ وەكی داخازا لێبۆرینێ ژ زەلامێ خوە دكەتن، ئەم وی دەمی دشكێین وەكی ئاریشەیێن مە دچارچوڤێ مالێ دەردكەڤن و جیران و خەلك پێ دحەسیێن كومە ئاریشەیەكا ژن و مێرینیێ یا هەی، وێ‌ دەمی ئەم دشكێیین و بێ قیمەت دبین.
خالا شەشێ: لێبورینێ‌ قەبیل بكەن، وەكی مرۆڤ داخازا لێبۆرینێ دخازیت و هەمان وەخت دا دڤێت كەسێ بەرامبەر ژی ئەوان بیت ئەوێ لێ دبۆریت ئەو كەسێ مرۆڤایەتی ل دەڤ هەبیت ئەو یێ باش و ژهەژی یە بیتە ژن ودەیك و خویشك و باب و زەلام و هەڤژین و برا و… هتد، دڤیت ئەڤ خالە ل دەڤ مە هەبیت و زێدە بكەین .