کانتۆ (٢٨)

کییە دێ شێت دەربڕینێ ژ ڤێ هەمی خوین و برینێن من نهۆ دیتین کەت، خو ئەگەر ب پەخشانکی و دوبارەکرنا ئاخفتنێ ژی بیت؟ ب ڕاستی، هەمی ئەزمان دێ د ڤێ چەندێدا د داکەفتی بن، چونکو مەژ و پەیڤێن مە تێرا تێگەهشتنا ڤێ هەمیێ ناکەن.
ئەگەر وی خەلکی هەمیێ کۆمکەن، ئەوێن ژبۆ ڕێژتنا خوینا خوە ل سەر عەردێ ئەپۆلیا هەشپێوەر گریاین و ژبەر هێڕشێن خەلکێ ترۆی و جەنگا درێژ هلوەریاین(١)، ئەو جەنگا گوستیرکێن زێڕی کرینە دەستکەفتێن مەزن- هەروەکو لیڤیۆسێ چ جاران شاش نەبیت نڤیسی(٢)- و ئەگەر ئەوێن هەست ب ئێشانا زەرگەهان کرین، هەکو بەرسینگێ ڕوبرتۆ گویسکاردۆی دگرتن(٣) بهێنە سەر و ئەوێن دی یێن هێشتا هەستیکێن وان ل سەر عەردێ چیپیرانۆ دهێنە خڕڤەکرن(٤)، کو هەر هەڤوەلاتییەکێ ئەپۆلیا ل وێرێ خیانەتکار و درەوین بوو. و ل تالیاکوزۆ، کو ئالاردۆیێ کال بێی چەک ب سەرکەفتبوو(٥): ئەگەر ئێکی ژ ڤانا ئەندامەکێ خوە یێ بڕی یان ئێکێ دی لەشێ خوەیێ مشتی برین نیشا بدەت، موویێن مرۆڤی ژبەر گژ دبن. لێ ئەڤە هەمی ل هەمبەری گەلیێ نەهێ یێ مشت ژ ترس و بەعجینێ، نە چ تشتەکە(٦).
من ئێکێ گەروو هورزمی دیت، دفنا وی ژ بن بروویانڤە یا بڕی، مینا بەرمیلەکێ کو ئەگەر پارچا خوە یا ناڤەڕاستێ ژ دەستدا بیت ژی، چ جاران هۆسا نا پرتکیت. ڕویڤیکێن وی دناڤ هەردو پییاندا شۆر ببوون، جەرگێ وی و تویرکێ پیساییا ل دۆر د خویا بوون، یێ کو هەر تشتێ مرۆڤی خواری دکەتە گوی. ئەز ب هەمی هەست و نەستێن خوەڤە د بەرێخودانا وی وەرببووم. ل من دنێڕی و ب هەردو دەستان سینگێ خوە شەق کر و گۆت: «سەحکێ کا دێ چەوا خوە پرتکینم؛ سەحکە من کا چەوا یێ بوویمە تشابەت، ئێکێ دی ب گریان ل بەرانبەری من دمەشیا، دێمێ وی ژ ئەرزنکێ هەتا ئەنیێ یێ شەقە. و هەمی ئەوێن دی یێن تو ل ڤێرە دبینی، وان ب ساخییا خوە تۆڤێ دوبەرەکیێ یێ چاندی، ژبەر هندێیە دێمێن وان هۆسا هاتینە شەقکرن. ژ پشتڤە، شەیتانەک، مە ب دلڕەقی دهاژۆت و هەمی ئەشکەنجەدایی یێن ڤێ کۆمێ ب بێ دلۆڤانی ددەتە بەر دەڤێ تیژێ شووری. هەکو دەورانەکا مشت دەرد و ژان تەڤاڤ دکەین، بەری بگەهینە بەرانبەری وی، تەڤ برینێن مە سارێژ دبن. لێ پا تو کیی؟ ئەوێ ل سەر ڤێ پرێ ڕاوەستیایی! هەروەکو تە دڤێت ئەشکەنجەدانا خوە گیرۆکەی کو پشتی دانپێدانێ دێ بۆ تە هێتە ڤەبڕین؟!».
سەیدایێ من گۆت: «ئەڤە ئەوە یێ هێشتا نە مرن گەهشتیێ و نە چ گونەهان ئەو ئینایە ڤێرە ژبۆ سزادانێ، لێ ژبۆ هندێ هاتییە کو ڕەوشا وە ببینیت و شارەزاییەکا پتر بۆ خوە پەیدا کەت. ئەزێ مری، وی خەلەک خەلەک دناڤ ڤێ دۆژەهێدا دگێڕینم، و ئەڤ هەمی ئاخفتنا من بۆ تە گۆتی ڕاستییە».
ژ سەد کەسان پتر ل وێ دۆلێ د ڕاوەستیای بوون، هەکو وان ئەڤ ئاخفتنە بهیستین، هەمیا پێکڤە بەرێ خوە ددانە من، ژ بەهتین و سەرسورمانێ، وان ژانێن خوە ژبیر کر بوون. ئەڤجا وی ئەشکەنجەدایی سەحکرە من و گۆت: «تو ئەوێ ل نێزیک دێ چاڤێن تە ب ڕۆژێ ڕۆهن بن، بێژە دۆلچینێ(٧) برا، ئەگەر وی نەڤێت زوو د دویف منڕا بهێتە ڤێرە؛ بلا ستێڕکێ ئازۆخەی ب موکومی دابین بکەت، داکو بەفر نۆوارییان(٨) ب سەر نەئێخیت، نێ ئەگەر هۆسا نەبیت ئەو چ جاران ب سەر ناکەڤن». پاشی پییەکێ خوە بلندکر و پیێ دی ل سەر عەردی موکوم دکر، و ژ من دوورکەفت.
و ئەشکەنجەداییەک، حەفکا وی یا بریندارە، دفنا وی هەتا بەر مژویلانکان یا بڕییە و تنێ یەک گوھ پێڤە ما بوو، دگەل یێن دی یێ ڕاوەستیایی بوو و ب سەرسۆرمایی ل من دنێڕی، وی بۆڕییا خوە یا هەناسەدانێ بەری یێن دی ڤەکر و هەمی پشکێن وێ ژ دەرڤە د سۆر بوون. وی گۆت: «تو ئەوێ چ گونەھ ژێ نەپشکفتین، ئەگەر زێدەڕۆییا شوبهاندنێ نەخاپاند بم، ل سەلاڵ من تو یێ ل سەر عەردێ لاتین دیتیی. بلا پیێترۆ دا مێدیچینا ل بیرا تە بیت(٩)، ئەگەر دێ ڕۆژەکێ ڤەگەڕێی دا گەلیێ جوان ببینی، ئەوێ ژ ڤیرچیللی دەستپێدکەت و دگەهتە مارکابۆ(١٠)، باشترین دو کەسێن باژێڕێ فانۆ بنیاسە: هێژایێ گویدۆ و ئەنگیولیللۆی(١١)، ئەگەر پێشبینی یێن مە یێن ل ڤێرە نە د شاش بن، دێ هەردووان د پاپۆرا واندا هاڤێژن و ب ئیخانەتا ستەمکارەکێ پیس، دێ هەردو ل نێزیک کاتولیکا خەندقن(١٢).
چ جاران نیپتۆنی(١٣)، چ تاوانێن هۆسا دناڤبەرا گزیرتەیێن سیپرۆس و میۆرقەدا نەدیتینە، نە ژ ڕێگرێن دەریایێ و نە ژ خەلکێ ئەرجۆ (گریکان). و ئەو خائینێ ب چاڤەکی و حوکمی ل باژێڕی دکەت(١٤)، گونەهبارەکێ ئەشکەنجەدایی یێ ل گەل من، خو ئەگەر چ جاران نەدیت بیت ژی، حەز دکەت بهێن و دانوستاندنێ دگەل بکەن، و هەکو دەریایێ دشەقینن دێ کار ل سەر وێ چەندێ کەت ئەو بکەڤنە بەر هوڕەبایێ فۆکارا بێی کو هەوجەی چ سویند و درووزەکرنەکێ ببن(١٥).
من گۆتێ: «ئەگەر تە بڤێت دەنگوباسێن تە بگەهینمە سەلاڵ، بۆ من بێژە و ڕاڤە بکە کا ئەو کەسێ خودانێ وێ نێڕینا کەسەردار کییە؟». وی دەستێ خوە دانا سەر شەویلاگا هەڤالەکێ خوە، دەڤێ وی ڤەکر و دکرە هەوار: «ئەڤە یێ لالە و نائاخڤیت(١٦)، ئەڤێ وولکری گومانێن سیزەری ڤەڕەڤاندن و هەردەم داکۆکی ل سەر وێ چەندێ دکر کو ئەوێ خوە بەرهەڤکری، ئەگەر چاڤەڕێ بمینیت ژ بلی زیانێ چ تشتێ دی ب دەست ناکەڤیت».
وەی پا کوریۆن ب ئەزمانێ خوە یێ د گەڵالیشکێ ڕا بڕی، چەند یێ پەریشان و هەلوەشیایی بوو، لێ د ئاخفتن و شیرەتا خوەدا گەلەک یێ ب جورئەت بوو(١٧). ئێکێ دی، هەردو دەستێن وی د بڕی بوون، ملێن خوە هەر د بایێ تاریدا بلند دکرن، هەتاکو دێمێ وی ب خوینێ پیسبووی، گازیکر: «بلا مۆسکا ل بیرا تە بیت، خودانێ گۆتنا: هەی مخابن «ئەوا قەومی یا قەومیی»، و ئەڤ گۆتنە بوو بوویە بنەکۆکا تێکچوونا مللەتێ تسکانا»(١٨). من بۆ ل سەر زێدەکر: «مرن بۆ تە و هۆزا تە!»(١٩). لەوا مینا مرۆڤەکێ شێت و خەمدار دچوو، ئێشانەک ل سەر ئێکا دی کۆم دکر.
لێ ئەز مامە ل وێرێ داکو سەحکەمە فتنەچی یێن دی، من دیمەنەک دیت، تنێ بەحسکرنا وی؛ بێی دیتنا ووردەکاری یێن وێ سەربۆڕێ، هەژی هندێیە من بترسینیت؛ لێ وژدانا من ئارام دهێلیت، ئەو هەڤالێ جوامێر، د بن قەلغانەکێ هەستکرنا ب تافیلکرنێ، پشتەڤانییا مرۆڤی دکەت.
من ب دروستی دیت، وەسا دیارە هێژ یێ دبینم، بەژنەکا بێ سەر، دگەل ڤی کەریێ مۆن و خەمگین ب ڕێڤە دچیت. ئەو سەرێ بڕی ژ پرچێڤە گرت و مینا گڵۆپەکێ د دەستێ ویدا بوو؛ وی هێڤ کرە مە و گۆت: «خوەلی ب سەرێ من!». وی خوە بۆ خوە کربوو گڵۆپ(٢٠)، ئەو دو بوون دناڤ ئێکیدا، یان ئێک بوو دناڤ دوواندا: ما چەوا چێدبیت؟ ئەو دزانیت یێ هۆسا حوکمی دکەت (خودێ).
دەمێ گەهشتییە بنێ پرێ، ملێ خوە ب هەمی سەرێ خوەڤە بلند کر داکو پەیڤێن وی بگەهنە مە، دگۆت: «تو ئەی ئەو کەسێ هەناسە ددەی و دچی داکو مرییان ببینی: نهۆ ژی سەحکە ڤێ ئەشکەنجەدانا ژاندار، تێندێ؛ ئەرێ ئەشکەنجەیەکا وەکو ڤێ توند و دژوار هەیە! و ئەگەر تە بڤێت دەنگوباسێن من ڤەگوهێزییە سەلاڵ، بزانە کو ئەز (برتران دی بۆرن)م(٢١)، ئەوێ شیرەتێن فتنە و خرابکاریێ ل شاهێ گەنج دکرن: من وە لێ کرن کو کوڕ و باب ل دژی هەڤ ڕاوەستێن: ئەخیتۆفیل ژی ئەڤ فێلبازییا پیس دگەل ئەبشالۆم و داودی نەکرییە(٢٢). و مادەم من ملەتەکێ ئێکگرتی هۆسا ژێکڤەکر، ئەڤجا ئەز ب مخابنیڤە یێ سەرێ خوە یێ ژ قورمی ڤەکری هەلدگرم! ب ڤێ چەندێ ژی، ئەڤ سزایێ گونجایی د مندا دهێتە دیتن».

دەهمەن:
(١) ئەپۆلیا هەمی دەڤەرا باشۆرێ ئیتالیایە. ل سالا (٣٤٣- ٢٩٠ ب. ز)ێ، هێزێن ترۆی هاتبوونە ئەپۆلیا کو داگیر بکەن و خوینەکا زۆر ژ خەلکێ ڕێژتبوو. جەنگا درێژ؛ شەڕێن ڕۆما و قرتاجنە (٢٢٤- ١٤٦ ب. ز)، کو گەلەک گوستیرکێن زێڕی ژ جەنگاوەرێن ڕۆمانییان هاتبوونە ستاندن. دبێژنێ ئەپۆلیا هەشپێوەر؛ چونکو گەلەک کارەسات ب سەری هاتبوون.
(٢) لیڤیۆس (٦٧ ب. ز- ١٧ ز): مێژوونڤیسەکێ ڕۆمانییە بەحسی جەنگا ڕۆما- قورتاجنە کرییە.
(٣) ڕوبرتۆ گویسکاردۆ (١٠١٥- ١٠٨٥ ز): دۆکێ ئەپۆلیا و کالابریا بوو. مەرەم پێ ئەو دوژمنێن ل باشۆرێ ئیتالیا بەرسینگێ گویسکاردۆی گرتین چ عەرەب بن یان خەلکەکێ دی بیت.
(٤) چیپیرانۆ: دکەفتە ل سەر توخیبێ دناڤبەرا ئەملاکێن پاپای و ناپۆلیدا. ئەو ب خوە چ شەڕ ل وێرێ نەهاتبوونە کرن کو هەستیکێن کوشتییان لێ بن، لێ ئەو دەربەندێ گەهشتنا ناپۆلییە کو ل سالا ١٢٦٦ێ، شارڵ دانجۆی هێڕش کربوو سەر ناپۆلی و هژمارەکا زۆر ژ ئیتالی و فرەنسی و ئەلمانان د شەڕێ بنڤینتۆدا هاتبوونە کوشتن و هەستیکێن وان مابوونە د مەیدانا شەڕیدا.
(٥) ئالاردۆ دی ڤالێری (١٢٠٠- ١٢٧٧ ز): د شەڕێ کەلها تالیاکوزۆدا ل باشۆرێ ئیتالیا، کو ل سالا ١٢٦٨ێ، دناڤبەرا شارڵ دانجۆ و کونڕادینۆیدا بوو، وی ب شیرەت و بۆچوونێن خوەیێن بێی بکارئینانا چەکی پالپشتییا شارڵ دانجۆی کر و ب سەرکەفت.
(٦) مەرەم پێ گەلی یان خەندەکا نەهێیە ژ خەلەکا هەشتێ یا دۆژەهێ.
(٧) دۆلچین، دۆلچینۆ (Dolcino): بریکارێ گرار دۆسکالی یێ دامەزرێنەرێ ئایینێ یاوەران (Apostoli) بوو، کو ل ساڵا (١٣٠٠)ێ، ژ ئەگەرێ هەڵگڕانا وی ژ ئایینی هاتە سۆتاندن. ل گورەی بیروباوەرێن ڤی ئایینی؛ هەمی مال و سامان و ژن و هەر تشتەکێ دی… دناڤبەرا باوەرداراندا دهاتنە هەڤپشککرن، هەموو تشت بۆ هەموویان وەکو ئێک بوو. پشتی دامەزرێنەر هاتییە سۆتاندن، دۆلچینۆ دبیتە سەرۆکێ ڤی گرۆپێ ئایینی، ل دەمێ چوونا دانتی بۆ دۆژەهێ، ئەو هێشتا د ژیانێدا ما بوو. ل ساڵا (١٣٠٦)، ژبۆ خوە خلوەکرنێ و هزرکرنا د ئایینێ خوەدا، چوو بوو د شکەفتەکێڤە، لێ بەفرەکا مەزن باری و چ ئاهێن خوارنێ نەگەهشتنێ، لەوا پەنا برە بەر دوژمنی کو نەگەلەک ژ وێ شکەفتێ یێ دوور بوو، ئەڤجا د دەستێن دژمنیدا دمریت.
(٨) نۆواری (Noare): خەلکێ نۆوارا بوون، جهێ ژ دایکبوون و ژیانا دۆلچینۆی. پاپا کلیمنتۆیێ پێنجێ فەرمان دا کو ب ناڤێ هەوا خاچپەروەریێ شەڕی دگەل دۆلچینۆی و گرۆپێ وی بکەن، باوەردارێن ڤی ئایینێ نوی پەنا برە دەڤەرێن ئاسێ یێن دناڤبەرا نۆوارا و ڤیرچیللی، ساڵەکێ ل وێرێ مان و پاشی ژ بەر برسێ خوە ڕادەستی لەشکەرێ پاپای کرن. ل سالا (١٣٠٧)ێ، بڕیار هاتە دان کو ب ساخی چاڤێن دۆلچینۆی و گەلەک هەڤالبەندێن وی ب ساخی بسۆژن.
(٩) پیێترۆ دا مێدیچینا: حاکمێ باژێڕێ مێدیچینا بوو ل ڕۆژهەلاتا پولۆنیا، ل سالا ١٢٨٧ێ، ئیمپراتۆر فریدریکێ دووێ ئەو ژبەر فێل و فتنەچییا وی ژ ڕۆمانیا دەرێخست، لێ د سەر هندێ ڕا هەر ل سەر چێکرنا فتنە و دوبەرەکییا دناڤبەرا پسمیرێن ڕۆمانیادا یێ بەردەوام بوو، ب نەمازەیی ژی دناڤبەرا بنەمالێن مالاتستا و پۆلنتا دا.
(١٠) گەلیێ جوان: وەڵاتێ لمباردیا. ڤیرچیللی ل دەشتا ڕۆژئاڤا یا لمباردیایە و کەلها ماکاربۆ دکەفتە نێزیکی ڕێژگەها ڕووبارێ پۆ ل ڕۆژهەلاتێ- ل سەر توخیبێ ڕۆمانیا.
(١١) فانۆ: باژێڕکەکە ل سەر پەڕاڤێ دەریا یا ئەدریاتیک. گویدۆ دل کاسیرۆ و ئەنگیولیللۆ دا کالیانۆ: دو هێژا و خانەدانێن باژێڕکێ فانۆنە.
(١٢) کاتولیکا: باژێڕەکە ل سەر دەریا ئەدریاتیک. ئەوێ ئیخانەتێ دکەت مالاتستینۆیە کو گویدۆی و ئەنگیولیللۆی گازی دکەتە کاتولیکا ژبۆ دانوستاندنێ، پاشی خیانەتێ لێ دکەت و دخەندقینیت؛ ڕێکا خەندقاندنێ ئەوە کو هەردووان قەید دکەت و دکەتە د گوینیکەکیدا کو کەڤرەکێ مەزن تێدایە، ئەڤجا دهاڤێژتە دناڤ ئاڤا دەریایێدا.
(١٣) نیپتۆن: خوداڤەندێ دەریایێ د میتولۆژیا ڕۆمانیدا.
(١٤) ئەوێ خائین: مالاتیستینۆ دی مالاتستایە: ب چاڤەکی ژ دایک ببوو و حوکمەکێ ستەمکارانە ل باژێڕێ ڕیمینی دکر (١٣١٢- ١٣١٧ ز).
(١٥) فۆکارا ب هوڕەبایێن توند یا ناڤدارە، ئانکو دێ ل وێرێ خەندقن.
(١٦) ئانکو ئەزمانێ وییێ بڕییە، ئەو کوریۆنە یێ کو یولیۆس سیزەر شیرەتکری کو شەڕی ل دژی کۆمارا ڕۆما بکەت. هەرچەندە شیرەتا وی دبیتە سەدەمێ سەرکەفتنا سیزەری ل سالا چلونەهێ بەری زایینێ، لێ دبیتە ئەگەرێ شەڕێ نافخوەیی ژی.
(١٧) ئانکو کوریۆن د شیرەتکرنا سیزەریدا یێ ب جورئەت بوو.
(١٨) مۆسکا دی لامبرتی: قەهرەمانەکێ فلورەنسی بوو. دەمێ هەردو بنەمالێن ئامیدی و بوندلمونتی بڕیارا خزمانیێ دای، بوندلمۆنتی ژ خواستنا کچا بنەمالا ئامیدی لێڤە بوو و ئێکا دی ژ بنەمالا دوناتی خواست. ئەڤجا دوبەرەکی دناڤبەرا هەردو بنەمالاندا چێبوو. لێ مۆسکای بابەت ب گۆتنا «ئەوا قەومی یا قەومیی و ناهێتە گوهۆڕین» ئێکلا کر و بوندلمونتی ل بەرانبەری پەیکەرێ مارس ل فلورەنسا کوشت. ئەڤجا فلورەنسی ل سەر هەردو پارتێن گویلفی و گیبلینییان هاتنە دابەشکرن.
(١٩) ئاماژەیە بۆ نەفیکرنا هەمی بنەمال و عەشیرەتا مۆسکای، کو ل سالا ١٢٥٨ێ، دگەل گیبلینییان هاتنە نەفیکرن ژ فلورەنسا.
(٢٠) ئەو سەری مینا گڵۆپەکێ ڕێکا تاری بۆ خوە ڕۆهن دکر و سەر ب خوە ژی د دەستێ ئەوێ ئەشکەنجەداییدا بوو.
(٢١) برتران دی بۆرن (١١٤٠- ١٢١٥ ز): شاعر و قەشەیەک بوو ژ باشۆرێ فرەنسا، شعرێن جەنگێ دنڤیسین، دبێژن کو وی دوبەرەکی دناڤبەرا هنڕیێ دووێ (شاهێ ئینگلستانێ) و کوڕێ وی (هنڕیێ گەنج)دا ئازراند بوو.
(٢٢) ئەخیتۆفیل: کەسەکێ جوهی بوو، هەولددان کو ئەبشالۆمێ کوڕێ داود پێغەمبەری (شاهێ ئیسرائیلێ) پاڵدەت داکو شۆڕەشەکێ ل دژی بابێ خوە بکەت و ژ سەر حوکمی لادەت، لێ ئەو ب سەرناکەڤییت و دهێتە کوشتن، هەروەکو د ئینجیلێدا هاتی.

سالح حەکیم

هەناسەیەک ژ وارێ شەوق دای
ژ ژینگەها زۆزانێن بای
ژ شڕشڕا ئاڤا ڕوبارێ ژین دای
ل باغێ هلمریسین و بێهنا
گولێن گولاڤ دای
دهەلکێشیت…
پاشی لسەر تابلۆیێ هەستا
بۆ هێلێن تیڕۆژکا ڕۆژی
نەخشا دکێشیت…
هەمی ئەلندێن سپێدێ
ب تێهزرینا مانشێتەکێ ژنوی
ژدایکبوویی دهەلیت
جاران ژی د دێمێ شەڤێ دا
دبمە ڕەڤەندەکێ زڕبارکری
هەمی ئێڤاریان ئاڤا دبیت
ل بیرۆکا خەونێن خوەیێن
سۆتی دبیتە مێهڤان
جار دبیت مەم خەما هەمی
زیندانییان هەلدگریت
ل میرگەها زینێ
ل نڤشێ عەشقێ
تەڤ بەکۆیا نەفرەت دکەت
جار ژی ب هەستەکێ تژی خۆزی
ب لەشەکێ شادی و کەنی
دناڤ گۆڕستانەکا تاری
هەمی ئۆمێدان دڤەشێریت.

محسن قۆچان

هەمی سالان
دارحلیکێن د حەوشا مە دا
ژ حلیکان تلۆڤە بوون
د گربوون، د کەسک،
زارڤەکرنا چاڤێن تە بوون
ژ تەڤنێ بیردانکا کویڤی
من دپەراستن ب دارێ ڤە
بەری ئەز وان ب رامویسم،
رویێن وان بدەمە بەر لێڤان،
تەرگ و سر د پیسن، د هارن
ئەڤێ سالێ حلیک خوارن
خەریبییا رەنگێ چاڤێن تە
خۆگرییا من یا د کارێ دا زیندان کری
خەونێن شێلی
بوونە زێلی
تەناهییا من
گۆڕستانا تەرگێ ڤەشارت
بێی کفن و گۆڕ و بێی کێلی و
ئەزیێ شاشم
شەرمێ دکەم
سەرێن ڕێیان ل من د بەرزەنە
ئەز گۆری تە
کا تو ببێژە؛
کێژ سەمایێ بۆ شەرما خۆ و
تەرگا فهێت بکەمە خێلی؟
٣٠\٩\٢٠٢٦

ل درێژاهییا پڕۆژەیێ هەڤبەرکرنا هەلبەستێن کوردی ل گەل هەلبەستێن بیانی، بۆ ڤێ جارێ مە هەلبەستا « دێ ژنوی بێژم..»(١) یا هەلبەستڤان «عەدنان مزووری» و پارچەیەک ژ هەلبەستا «مال ئانکو وەلات – Home»(٢) یا هەلبەستڤانا سۆمالی – بەریتانی «وارسان شایر Warsan Shire»(٣) هەلبژارتینە.
ب دیتنا من، هەردو هەلبەست، نە ب تنێ ل سەر دلینیێ نە، بەلکو ل سەر خەریبی و نۆستالژیا جهی نە، ئانکو چاخێ نۆستالژیا ژ ئەردنیگاریێ بەر ب ئاوایەکێ ناڤخۆیی و دەروونیڤە دچیت.
ئەم دێ ڤان هەردو کارێن ئەدەبی ل سەر تێگەهێ جهی کو هەلگرێ بیردانک و ناسنامەیێ یە و ل گۆری تیۆرییا ئەردنیگاریی یا ئەدەبی (Literary Geographies)، هەڤبەر کەین.
د هەلبەستا نوی دا جهـ نە ب تنێ باکگراوەندێ ڕویدانایە، بەلکو پشکەکە ژ «خۆد» ێ مرۆڤی و هەر دویرکەفتنەک ژ جهواری (وەلات)ی، دویرکەفتنە ژ ناخ و خۆدێ مرۆڤی ب خۆ.
د هەلبەستا عەدنان مزووری دا، خەریبی یا جهواری ل گەل خەریبی یا دلبەرێ، گەنمێ واری، تایکێن مێوا تری و رێ و دەراڤێن گوندی و شڤان و بێریان تێکهەل دبیت. بەلێ ل نک هەلبەستڤان وارسان شایرێ، خەریبی یا جهواری، دبیتە ئێش و ئازار و گەڤ، بەلێ ل سەر هندێڕا ژی، مرۆڤ هەر خەریبیێ لێ دکەت.
جوداهییەکا گەوهەری دناڤبەرا ڤان هەردو هەلبەستڤانان دا یا هەی کو ب ڤی ڕەنگی یە:
مزووری، خەریبی و نۆستالژیا یا خۆ بۆ وارێ خۆ دکەتە بەهانەیەک داکو دانپێدانەکا سۆزداری بکەت. بەلێ شایر، گەفێن ل سەر ژیانا وێ ل وەلاتێ وێ، دکەتە بەهانە دا کو کۆچبەر ببیت.
هەلبەستڤان عەدنان مزووری، د هەلبەستا خۆ دا «دێ ژنوی بێژم..» ب ڕەنگەکێ ئێکسەر نۆستالژیا یا خۆ بۆ وارگەهی خۆ دیار ناکەت؛ چونکی ئەو نابێژیت «ئەز خەریبییا وەلاتێ خۆ دکەم»، بەلکو د بێژیت:
«ژ دویر ڤە
من سلاڤ دکرە تە،
چەند م دڤییا، تە گوهـ ل من بیتن..»
ئەڤ هەڤۆکە، کلیلا چوونا ژۆرا ناڤ جیهانا هەلبەستێ یە؛ چونکی دەستەواژەیا « ژ دویر ڤە» نە سالۆخەتەکێ جهی یە، بەلکو ئاوایەکێ ویژدانییە. هەلبەستڤان نابێژیت ئەز خەریبی یا جهی دکەم بەلکو دبیژیت:

«و ئەزێ دویر..
تو د دلێ من دا، ڤەشارتی بووی،
دەمێ پێنگاڤ ڕەڤین،
و ڕێکێ..
خۆ ل من نە کریە خودان،
د ناڤ گەنمی دا بووم،
و چاڤێ م ل ئیشییێ تری بوو».
ئەڤ شێوازێ جودا ژ ئاڤاکرنا نۆستالژیایێ بۆ جهواری، ب ڕێکا سیما و ساخلەتێن وەلاتی دیارکریە «گەنم، ئیشییێ تری».
ل جهەکێ دی ژی ب «ناڤێ تە، شڤان، نهینی» دەما دبێژیت:

« ژبەر ناڤێ تە،
ژ بەر شڤانێ ژ من و تە دویر،
نەختێ نهێنییا گرانە..».
دهەلبەستا وارسان شایر دا، خەریبی بۆ جهواری، ب ئەزموونەکا دژوارتر دهێتە ئاڤاکرن؛ چونکی وەلات دڤێت پەناگەهێ مرۆڤی بیت، لێ ل نک وێ دبیتە ژێدەرێ مەترسیێ. وارسانا هەلبەستڤان، هەلقاندنا خۆ یا ب ڕەهوریشالڤە ژ وارێ خۆ، دکەتە تەوەرێ ناڤەندی یێ هەلبەستا خۆ، د کۆپلەیەکا هەلبەستا خۆ دا دبێژیت:

“I want to go home,
No one leaves home unless home
is the mouth of a shark. «
«ئەز دخوازم بچمە وەلاتێ خۆ،
چو کەسەک وەلاتێ خۆ ناهێلیت
ب تنێ دەمێ وەلات دبیتە دەڤێ سەگماسییەکی»

ئەڤی وێنەیێ هەلبەستکی، گرنگییا خۆ یا هەی؛ چونکی جهوار ل نک هەلبەستڤان شایرێ نە جهەکێ ئەردنیگارییە، بەلکو گیانەوەرەکە دڕندەیە، ڕاڤنانا مرۆڤی دکەت هەتا ژ وارێ خۆ کۆچبەر ببیت. هەلبەست داکۆکیێ ل سەر هندێ دکەت کو كۆچبەری یا ب کوتەکی، نۆستالژیایا مرۆڤی بۆ وارێ وی ناکوژیت لێ ئالۆز و سەروبن دکەت. مرۆڤ هینگی وەلاتێ خۆ ل وی دەمی بجهـ دهێلیت ژ بەرکو نە ما ئیدی مرۆڤ تێدا یێ ئارامە، بەلێ نەشێت خۆ ژێ بقەتینیت؛ چونکی وارێ مرۆڤی ب ناسنامەیا مرۆڤی ڤە یێ هەڤبەندە.
لڤێرە، ئەم دگەهینە سێ خالان کو زێدەباری جوداهییان، هەر دو هەلبەستان دگەهینیتە ئێک:
– عەدنان مزووری، خەریبی یا جهەکی دکەت کو یێ ژێ دویرکەفتی بەلێ یێ هیڤییە بۆ بزڤڕیت، بەلێ ساواران شایر یا خەریبی یا جهەکی دکەت کو ب نەچاری یا ژێ هاتییە دویرکرن و ژ بەر دڕندەیی یا هۆڤێ گەفا لی دکەت، یا بێ هیڤی بووی.
– د هەلبەستا مزووری دا. بیاڤەکێ بەر وەخت یێ دابڕانێ دناڤبەرا وارگەهی و هەلبەستڤانی یا هەی، لی د هەلبەستا شایرێ دا، هەلقاندنەکا ڕیشالکی ژ وەلاتی دبینین.
– د هەلبەستا عەدنان مزووری دا، وەلات بیردانکە، بەلێ د هەلبەستا شایرێ دا وەلات برینەکا بی ساڕیژبوونە.

(١): د هەژمارە (٤٠٤٢) یا ڕۆژنامەیا ئەڤرۆ دا ل ١٩/ ٨/٢٠٢٦ێ بەلاڤبوویە.
(٢): ئەڤ هەلبەستە ل سالا ٢٠١١ێ

https://www.facinghistory.org/resource-library/home-warsan-shire

(٣):هەلبەستڤانەکا سۆمالی- بەریتانی یە، خەلاتێ باشترین هەلبەستڤانا گەنج ل بەریتانیا یێ سالا ٢٠١٣ – ٢٠١٤ێ وەرگرتییە.

ل ئێڤارەکا درەنگی، کچەک ژ ناڤاندا بازاری ل تڕومبێلەكا تەکسی سوار بوو، ناڤونیشانێن خۆ ب شوفێری دان، پاشان ب رستەیەکێ ئەو شاش کر و گۆتێ: هندی ژتە بهێت ڕێکێ درێژ بکە.
ب گڕنژین ڤە گۆتێ:
– مەرەما تە کورت بکە؟!
– نەخێر، ئەز دزانم چ دبێژم، ب رێ بکەڤە و بۆ پارەی ژی تە خەم پێ نەبیت، هەر چەند بیت.
تڕومبێل بەرەف جادەیان برێکەفت و ئەو یا د هوورکاتیێن باژێری دا نقۆبووی، بەلگێن داران یێن لێڤێن جادەیێ ب زەراتییا خۆ خەملاندین، خوازۆکێن ل بەر چپکێن بارانێ روونشتین، وان زارۆکێن ب جلوبەرگێن قەتیایی یاری دکرن، سنێلەکا دێم دامای هەول ددا دووماهیک گولێن د دەستێن وێدا ماین بفرۆشیت.
ژنیشکەکێڤە، تڕومبێل بۆ چەند خۆلەکەکێن کێم ڕاوستیا؛ ل هیڤییا نیشانا هاتنوچوونێ تا کەسک ببیت. ناڤێ تاخی ئەو دبیردانکا وێدا زڤڕاندە زاڕۆکینییا وێ و ڕۆژانێن د ناڤ کۆلانێن ڤی تاخی دا ل بەر سەرمایا زڤستانێ بەرەف قوتابخانەیێ ڤە دچوو، چەوا تێبینی یا هندێ نەکر کو ئەڤە ئەو تاخە یێ بۆ دووماهیک جار ژدل لێ کەنی و یاری کرین و سنێلەییا خۆ لێ بەرزە کری.
د وان کۆلانان دا بۆری یێن بۆ ئێکەم جار دلێ وێ تێدا دانپێدان ب ئەڤینداربوونا وێ کری، بیرەوەریێن وی خۆشتڤیێ دەستێ وێ دگڤاشت و پیاسە هەتا نێزیکی مالا وان د گەل دا دکرن، رۆندکێن وێ زوورتر هاتنە خوار ل دەمێ چاڤێ وێ ب کورسیا ڤالا یا ل ناڤا باخچەیێ تاخی کەفتی و دگەل خۆ دگۆت: «کورسیێ، هێشتا تو یا ل جهێ خۆ و ئەز ژی یا ل ڤێرێ، لێ پا ئەڤرۆکە ئەو دگەل مە نینە! کورسیێ، کا بۆ من بێژە ما جارەکێ ئەو د گەل دۆستەکا دی دهەمبێزا تەدا ڕوونشتییە؟ یان ژی وەکی سۆزدای ب تنێ هاتییە و گازندە بۆ هەیڤێ کرینە؟».
گاڤ بۆ گاڤێ شۆفێری د قودیكا تڕومبێلێ دا تەماشەی وێ دکر، دڤیا چەند پرسیارەکا ژێ بکەت و دلەکی ل دلێ وێ بدەت، لێ پا نە دڤیا خلوەیا وێ بشکێنیت، د چاڤێن وێ دا حەژێکرنەکا مەزن ژبۆ ڤی وەلاتی دیاردبوو، لێ هەر د دەم دا یا خویا بوو بێهیڤیبوون و ئازارەکا مەزن ژێ دیتییە، لەورا، ب بێدەنگی رێکا خۆ تەمام کر و ئەو ژی وەسا د هزران دا چوو هەروەکی وی ژی خۆ دگەل وێ د وان جادەیان دا بەرزەکر. دەمژمێرەک و نیڤ بۆرین بێ کو بزانیت چەوا، شوفێری دیت یێ ل وی ناڤونیشانێ وێ ل دەسپێکێ داییێ، ئەڤجا، ب دەنگەکێ هێدی گۆتێ: «کچا من ئەم گەهشتین».
دگەل وێ گۆتنێ تەزینکەک ب سەر لەشێ نازەلینێ دا چوو و گۆتێ: «مام، دزانم نوکە کۆمەکا پرسیاران دمێشکێ تە دایە، ل دەمژمێر پێنجی سپێدێ ژڤانێ فڕۆکەیا منە، بەرەف وەلاتەکێ من چو جاران نەدیتی و چو جاران من هزر د سەرەدانا ویدا نەکری، گەشتا من بەرەف پاشەڕۆژەکا نەدیار و هەڤژینییەکا من دل ل سەر نەیە، ئەڤجا، نزانم قەدەرێ بۆ داهاتوویێ من چ ل من ڤەشارتییە، من چ دل ل سەر ڤێ وەغەرێ نینە، لێ، ما کی دزانیت، بەلکی رێکا قەدەرێ بۆ من هەلبژارتی باشتر بیت ژ وێ یا من خەون پێڤە ددیتن!».
دەنگەکی د مێشکێ ویدا ڤەدا و دگۆت: «کچا من، وەنەکی، نە وەبیت بێ دلییا خۆ بکەی، خەلەتییا مامێ خۆ دوبارە نەکەی».
لێ ب تنێ بۆ گڕنژی و گۆت: «إن شا‌و الله، مامۆ، وەغەرا تە یا خێرێ بیت و هەلبژارتنا قەدەرا تە یا باشتربیت».

مادەم ل بەرانبەری من چ نینە
کو ژ دەستبدەم
چ جارا ل دۆر خوە نازڤڕم.
*
ل وێ ڕۆژا مە ڤیای
ببین فریشتە
کەسەک ژ مە ڕزگار نەبوو.
*
د جەنگێن نوودا
خوە بکوژ ژی،
وەک کوشتییەکی خویا دبیت.
*
کەو دفڕن
چیا ژی د دویڤدا دفڕن
وەیە، کەسەک ژ بلی کوردان
د ڤێ ئێشانێ ناگەهیت!
*
ئەوا نەشێین ژبیربکەین
دنڤیسین
*
ل جهێ مری
هەمی تشتەک
مینا قەفەسکێ خویا دکەت.
*
چەند یا خوەشە ئەڤ چاڤەڕێبوونە،
هەردەم شیانا ژیانێ
دپەژرینیت.
*
پیچەک فشارێ تێرا دکەت
کو تێبگەهی
پەیڤن یێن کەفتینە خەفکێ.
*
هەردەمەکێ من ئێک ئەڤاند
ئەز دناڤ دلێ مندا کوشتم.
*
چ بەڵگەیەک
ژبۆ هەبوونا وەلاتێ من نینە
گۆڕێ دایکا من تێ نەبیت!
*
مە نەڤێت بفڕین
لێ مە دڤێت هەست پێ بکەین
کو مە ژی چەنگ هەنە.
*
ژ بلی چوونێ
چ ڕێکێن دی ل بەر مە نینن
لێ ئەم ناچینە چ جهان.
*
ئەوێن هێشتا خەونان
ب ژیانەکا دیڤە دبینن
خەونێن وان ژێ زوها بوون و مرن…!
*
د هەمی سەردەماندا
شعر یا کێمە و شاعر گەلەکن.
*
شادییا ڕۆناهیێ د تاریێدا
مینا ئاگرەکێ زەبەللاحە!
سەد پەلاتینکێن بێ ژێگرتن
خوە کوشتن.
*
ل وێ ڕێکا درێژا بەر ب مالڤە
بێدەنگی، ژ هەمی تشتان
ب ترسترە.
*
بەری بڤران،
دارڤان جوامێرەک بوو
چ ژ ڕامانا کوشتنێ نەدزانی.
*
ئەز نەهاتیمە گوهارتن،
تنێ خەمێن منن هاتینە گوهارتن
ژ ڕەش و سپی، ڕەنگاوڕەنگ بووینە…
*
برین، مالەکا نوویە
ژبۆ ژیانەکا کەڤن.
*
دوستۆ؛ هەر چ یا تو دبینی
ئەو ژی تە دبینیت
ئەڤینی ل ڤێرەیە، تو نابینی.
*
سەیرترین ڕاستی
ئەوە کو شاعر، تنێ شاعر
ل گۆڕستانان هەڵپەرستن.
*
د دلێ دارستانێدا
کەربوکینەکا ڤەشار هەیە
بڤرە.
*
کوردێن هەنێ،
ئەم نەشێین بێژین بەختەوەرن
یان دلشادن،
لێ فەرە ب ئەڤینییەکا پتر وان باخێڤین…
*
یێ هزرێ د ژنەکێدا دکەم
کو وەک ڕزگاربوونەکا سەختە
پێ ڤەژیم.
*
ب پەیڤێ.. ئەز جیهانێ هەمیێ دبینم
هەر ب پەیڤێ، خوە ژی دبینم.
*
ئەو پەلاتینکا دلێ خوە دنقینیت
وەک وێ گولێیە
یا ژ نشکەکێڤە دزانیت دژمنێن هەین.
***

* لقمان محمود: شاعر و ڕەخنەگرەکێ کوردێ ڕۆژئاڤایە (سوریا) و نهۆ ل وەلاتێ سوێدێ دژیت، ئەندامێ ئێکەتییا نڤیسەرێن سوێدی و ئەندامێ پەنا کوردە، نێزیکی ٢٨ کتێبێن چاپکری یێن ڕەخنەیی و شعرێ هەنە.
ژێدەر: لقمان محمود (2024). مئە فراشە لا علی التعیین، شعر. من منشورات (49 books)، گ1، السوید.

د ناڤ دەستێن من دا،
نەفرەتەك هەلگرتییە،
نەفرەتا ژ دەستدانا هەمی تشتان،
ئەوێن ئەز دبێژم: «یێ من».

مرۆڤ، جهـ، بیرهاتن،
ب شێوەیەکێ پاییزی
هەمی ئەوا ئەز نێزیکی دلێ خو دکەم
رێکەکێ، قۆلاچەکێ دبینیت،
داکو تێدا ب «وەریێت».

ژبەر هندێ
نوکە ئەز ژ دەستدانا مرۆڤان ناتڕسم،
ئەز ژ هوگربوون و پێڤەگرێدانێ دتڕسم،
چونکی ب ڤان دەستان من دیتییە!
کا ژیان چەند زووی «یا من» دکەتە «ڕۆژەکێ هەبووی».

١
بەلگێن زەر نەمان،
با هات و ل گەل خۆ برن،
دار بێ سیبەر مان.

٢
ژ بەرزییێ هات،
خەلک دبوونە هەلمێژ،
بێهنا ئاخێ.

٣
شەوق بوو نە ڕۆژ بوو،
بێدەنگ و ئارام بەخش بوو،
ڕۆناهییا هەیڤێ.

٤
دلۆپێن ئاڤێ،
ئەردی ب ڤیان هەمبێزدکەن،
گژۆگیا سەرهەلدەن.

٥
ژ زەلالبوونێ هات،
دار خەملاند ب دەنگێ خۆ،
کوکوختییا جوان.

٦
شەڤا کرومت،
چیا خەملاند ب ڕۆناهییا خۆ،
گەلاڤێژا گەش.

٧
بێ نان زڤڕی ڤە،
ب توند نایلۆن هەمبێزکر،
لەرزینا هەژار.

٨
بێ دەستووری هات،
دناڤ باژێڕێ دلێ من دا،
ناڤێ تە لێ نویسیا.

٩
ژەنینا هەوایە،
دگەل بەلگێن زەرێن داران،
سەمایا دوماهی.

١٠
چرایەک ڤەمریا،
هەمی جهـێن ژۆر بوونە ئێک،
دوماهییا ژیانێ.

11
گەرمەکا تووند،
هەر سیبەرەك دبیتە ئامانج،
چلێ هاڤینێ.

بەختێ من هاتو فەلەك
ل بەر وێ بورجا بەلەك
كـــەتە دلێ من گەلەك
ئەو كەچـــكا جزیـــری

من گۆ تو ژكیــژ مالێ یی
هو شـــاها جــوانیێ یی
قەی ژمالـباتا زیـــنێ یی
بجوانیێ ژێ نە دویـــری

ئەز لاوكێ زاخوییـــمە
هـــەر ل پرا بەریـــمە
لسەر خاترا تە هاتیـمە
ژ باژێـــڕێ خابـــــیری

مە گوستیرك لێك گوهارتن
ناڤونیشان ژێك خواستن
ئەم بۆ ئێك خوەش خەلاتین
پرسێ ناكیـــن ژ وەزیـری

بەكـــرۆك و عەوان نینن
نەشـێن مە ب خاپیـــنن
هەمی ســـتی و تاجدینن
دێ تە خــوازم ژ میـــری

1- سترانبیژ
ئه‌ز دێ نیڤه‌كا ژیێ خوه‌ دم
ئه‌وێ بشێت وی زارۆكێ دگریت، بكه‌نیتن.
و ئه‌زێ نیڤا دی دم
دا گوله‌كا كه‌سك ژ مرنێ رزگاربكم
دێ هزار سالان ل دویڤ سترانه‌كێ چم
و دێ هزار نوهالێن ب چه‌پ وچیربڕم
هه‌ر ده‌ریایه‌كا هار شه‌قینم
دا گولاڤێ ل ده‌ف لێڤێن له‌یله‌كێ كۆم بكم
ئه‌ز به‌شه‌رییه‌تم د گه‌ودێ مرۆڤه‌كێ دا
خوینا زه‌لال یا دهێته‌ ڕشتن
ما دێ چاوا ته‌نا بم!!
ژبۆ ژیانێ سترانان دبێژم
ژبۆ ژیانێ من هه‌می هه‌لبه‌ستێن خوه‌ كرنه‌ دیاری
و هه‌لبه‌ستێن من هه‌می ملكێ منن.

2- وه‌رن
وه‌رن هه‌لبه‌ستڤانینۆ
ل سه‌ر هه‌ر لێڤه‌كێ
بنه‌فشه‌كێ و كه‌مانجه‌یه‌كێ بچینین.

وه‌رن پاڵه‌ینۆ
ئه‌ڤێ دنیایا پیر
گوله‌كا گه‌ش ڤه‌گه‌رینین..
وه‌رن زارۆكینۆ
خه‌ونان ب سوبه‌هی یا بهێت ب بینین
و كا چاوا دێ هه‌یڤێن وێ گرین.

3- گازی وه‌ دكم
ده‌ستێن وه‌ دگڤێشم و
ئه‌ردێ ل بن پیێن وه‌ ماچی دكم و
دبێژم: گۆری وه‌ بم و
رۆنیا چاڤێن خوه‌ دیاری وه‌ دكم و
گه‌رماتیا دلی ددم وه‌
نێ ده‌رده‌سه‌ری یا پێ دژیم
به‌هرا منه‌ ژ ده‌رده‌سه‌ری یا وه‌.
**
گازی وه‌ دكم
ده‌ستێن وه‌ دگڤێشم
**
ل وه‌لاتێ خوه‌ بێ زه‌فه‌ر نه‌بوویمه و‌
من ملێن خوه‌ شۆڕنه‌كرینه
ئێتیم، تازی، پێخواس
به‌رامبه‌ر زالمێن خوه‌ راوه‌ستام.
من خوینا خوه‌ ده‌ینا سه‌ر ده‌ستێ خوه‌ و
من ئالایێن خوه‌ نه‌ئینان خوارێ و
من گیایێ ل سه‌ر گۆڕێن بابكالكێن خوه‌ پاراست
گازی وه‌ دكم .. ده‌ستێن وه‌ دگڤێشم.

4- به‌ری بهێن
گول ل سه‌ر په‌نجه‌ركا مالا من
ڤه‌بوون وگه‌شبوون
ئویشیێن تری ژ داران شۆڕبوون و
هزار پێسترك ژی كه‌سكبوون
و مالا من ل به‌رتیرۆژكێن ڕۆژێ پاڵڤه‌دا
خوه‌ گه‌رم دكر
و ئه‌زێ خه‌ونان ب نانی بۆ هه‌می خه‌لكێ دبینم
خه‌ونان دبینم
ئه‌ڤه‌ به‌ری ئه‌و ل سه‌ر تانكه‌كا ب خوینێ ره‌شاندی بهێن.