ل دەمژمێر پێنجی ئیڤاری، وەک هەرجار دەنگێ فیتکا قۆریێ چایێ بێدەنگا ژۆرا مەزن شکاند، خاتینا خەدیجا ب پینگاڤێن گران و بلەز بەرەف لێنانگەهێ ڤە چوو، چا د ناڤ قۆری دا باش کەلی بو و بێهنا وێ د ناڤ مال دا بەلاڤ ببوو، وێ ب دەستێن خۆ یێن لەرزۆک سێنیا داری ئینا دەر.
ل سەر سێنیێ دیمەنەکێ ڕۆژانە ڕوودا کو هەر کەسەکێ ببینیت دێ دلێ وی ئێشیت، وێ پێنچ پەرداخێن شووشەی یێن بچویک کرنە د سێنیێ دا، هێدیکا چا بۆ هەمیا تێکر و شەکر كرێ و ب کەفچکەکێ بچووک تیکڤەدا هەتا دەنگێ لێدانا کەفچکی ب رویێن پەرداخێ چایێ ڤە ل دیوارێن مال ڤەدای، پاشی سێنییا خۆ برە ژۆرا مەزن و دانا سەر مێزا داری یا ل نیڤا وێ ژۆرێ.
مێزە گەلەک یا بێدەنگ بوو، ل دەوروبەرێن وێ پێنچ کورسی یێن داری هەبوون، خاتین خەدیجا ل سەر کورسیا خۆ ڕوینشت بوو و ل لایێ دی کاک ئەحمەد کو هەڤژینێ وێ ناڤسال چوی بوو و ڕەهێن وی سپی ببوون، تەماشەی ڕوژنامەیا خۆ یا ڕۆژانە دکر بێی کو چ لاپەرەکی ڤە بکەت، چاڤێن وی لسەر سەردێرەکێ راوستیا بوون بەلێ مێشکێ وی سەد قویناغا یێ دویر بۆ ژوان پەیڤان.
ب دەنگەکێ نزم و تژی حەسرەت ڤە خەدیجایێ گوت «چایا بەرهەڤە». ئەحمەدی هێدی هێدی ڕۆژنامە دانا سەر مێزێ و تەماشەی سەر مێزێ کر کو پێنچ پەرداخێن چایێ بوون و هەلما وا بسەر کەت بوو بەلێ بتنێ دو مرۆڤ د وێ مالا مەزن دا بوون و سێ کورسیێن دێ ب تەمامی د بەتال بوون.
کورسییا لایێ ڕاستێ یا ڕێبازی بوو، کوڕێ وان یێ مەزن کو بەری سێ سالان بڕیارا کۆچکرنێ دا و نوکە د وەلاتەکێ سار یێ ئەوروپا دا دژیت. ئاخفتنێن وی نوکە تنێ ب ڕێیا نامەیێن دەنگی یێن کورت دگەهنە وان. کورسییا نیڤێ یا سۆزانێ بوو، کچا وان یا پڕ ب کەنی و بزاڤ کو ل سالا بۆری شوی کربوو و چوو بوو باژێرەکێ دی ژیانا خۆ ئاڤاکر بوو. کورسییا سێیێ ژی یا دیاری بوو، کوڕێ وان یێ بچووک کو ل زانکۆیێ دخوینیت و هەمی دەمێ وی د ناڤ جیهانا ئینتەرنێتێ و هەڤالێن وی دا دەرباز دبوو.
خاتین خەدیجە ب بێدەنگی پەرداخەک هلگرت و دانا بەرامبەر کورسییا بەتال یا ڕێبازی. پاشی پەرداخەکێ دی دانا بەرامبەر کورسییا سۆزانێ. ئەو نە یا بێ ئاگەهـ بوو، بەلکو ڤێ ڕەفتارێ تنێ هێز ددا دلێ وێ دا کو باوەر بکەت مالا وێ هێشتایا ئاڤایە و خەونا بەرێ نەمرییە.
کاک ئەحمەدی ب نەرمی دەستێ خۆ درێژ کر و دەستێ هەڤژینا خۆ گڕت. هەردوکان ب بێدەنگی تەماشەی چاڤێن ئیکودو کر، د وێ سەحکڕنا کویر دا، ب سەدان ئاخفتن، گەنگەشە، و بیرهاتن دهاتنە بیرا وان. بیرهاتنێن وان دەمان؛ دەمێ ئەڤ ژۆرە ژ دەنگێ کەنی، شەڕێن بچووک یێن زارۆکان، و قەرەبالغیا ئێڤارییان دهەژیا. وی دەمی بۆ وان مێز گەلەک یا بچووک بوو… بۆ وان هەمیان و دەنگێ زارۆکان کێم نە دبوو، نوکە مال گەلەک یا مەزن بووی، بەلێ گەلەک یا چۆل و سار بوو.
«ئەو د باشن…» کاک ئەحمەدی ب دەنگەکێ نزم کو هێزا خۆ ژ کویراتییا دلێ وی وەردگرت گۆت. «مە ئەرکێ خۆ ب دوماهی ئینا خەدیجا.. وان پاشەرۆژ و ڕێکا خۆ یا ڤەدیتی.»
دلۆپەکا ڕۆندکێ ژ چاڤێ خاتین خەدیجایێ کەتە سەر دێمێ وێ یێ قورمچی و وێ سەرێ خۆ ب ڕەزامەندی لڤاند. وێ دزانی کو ئەحمەد ڕاست دبێژیت. زارۆکێن وان مەزن ببوون و بەرەف جیهانا خۆ فڕی بوون، وەکو بەلەکێن کو هەوا وان دبەت، بەلێ د ناخێ هەر دایک و بابەکی دا، وەک بیرهاتنەکا بێدەنگ، ئەو دەمە بەرەف پاش دزڤڕیت؛ دەمێ مال پڕ ژ ژیانێ.
هەردوکان ب بێدەنگی دەست ب ڤەخوارنا چایا خۆ کر. هەلما چایێ بەرەف سەری دچوو و د ناڤ بێدەنگییا ژۆرێ دا بەرزە ببوو. مێز بەتال بوو ژ مرۆڤان، بەلێ د ناخێ وان دا مالا پڕ بوو ژ بیرهاتنێن زارۆکێن وان یێن هەردەم ساخ و چ جارا نەمرن.

(سەیدایێ تیرێژ) نە تەنێ ناڤەکە د مێژوویا ئەدەبیاتا ڕۆژئاڤایێ کوردستانێ دا، بەلکی دەنگەکێ ڕەسەن و ڕەوتەکێ شێعری یێ تایبەتە، کو کاری فۆلکلۆر و ڕەسەناتیا کوردی ب مۆدێرنیتەیا نەتەوەیی ڤە گرێدا.
د قۆناغەکێ دا کو ناسنامەیا کوردی هەمبەری سڕینەڤە و بێدەنگکرنێ ببوو، شێعرێن (تیرێژ) وەکی پردەکی د ناڤبەرا کولتوورێ دەڤۆکی یێ گەل و هۆشیارییا سیاسی یا نوو دا دیار بوون و ئەوی کاری زمان بکەتە کەلهەک بۆ پاراستنا بوون و دیرۆکا نەتەوەیەکێ.
ناڤەرۆکا شێعرێن وی لەسەر بنەمایێ واقیع و ژینگەها دەوروبەران هاتینە داڕشتن، چونکی ئەو هۆزانڤانێ ناڤ حوجرێ و ناڤ خەلک و کۆلانێن حەسەکە و عاموودێ بوو، ئەڤ پاشخانا دەولەمەند ژی وەکر کو واقیعێ ژیانا سادە یا گوندی و جوانییا زۆزان و چیایێن کوردستانێ ب شێوازەکێ جوان و سادە وێنە بکەت.
ئەڤ تێکەلکرنا د ناڤبەرا جوانییا سروشتی و ئازارا وەلاتی دا، ب کورایی د ئێك ژ شاکارێن هەرە بەرنیاسێن وی دا ب ناڤێ (ئەی بلبلێ دلشاد) ڕەنگ ڤەددەت.
(تیرێژ) د ڤێ شیعرێ دا هێمایا کلاسیکی یا (بولبول) بکار دئینیت، بەلێ دۆخەکی بۆ دیالۆگەکا فەلسەفی و نەتەوەیی د ناڤبەرا خۆ و چوچک (بالندەی) دا دگۆهڕیت.
د وی دەقی دا بولبول تەنێ چوکەکا (بالندەکا) ئاسایی نینە کو بۆ گولێ بخوینیت، بەلکی هێمایەکە بۆ خودی هۆزانڤان و ڕۆحا بێداربوویا تاکێ کورد کو د ناڤبەرا شادییا سروشتێ کوردستانێ و ژانا ژێردەستییێ دا دتەلیت (دمینیت).

هۆزانڤان دەما هاوارێ لێ دکەت و دبێژیت:
ئەی بلبلێ دلشاد هەلا وەر بکە فیغان
دەردێ مە گرانە ئەی برا برینا مە کوورە
گۆری تە بکن جەرگ و دل و مێلاگ و هەم جان
دەنگێ تەیە خوەشتر ژ نەی و نای و بلوورە

ئەو د ڤان دو ڕێزێن دەستپێکا دەقێ خوە دا دووئیەکا ستاتیکی یا ناوازە دئافرینیت؛ شادی بۆ جوانییا خاک و نیشتمانی و کەسەر و خەم ژی بۆ دۆخێ کۆتوبەندکری یێ گەلێ خۆ.
ڕاستی ئەوە، ئەڤ شیعرە ئاوێنەیا جیهانبینا (تیرێژ)ە، کو تێدا بێدەنگیا سروشتی دشکینیت و هانا بولبولی دددەت کو د شونا شیوەنێن بێ مفادا، نەغمەیا ئازادی و ڕزگاریێ بچڕیت و ببتە دەنگێ ڕاستەقینە یێ بەهار و نیشتمانی.
د ڤی چوارچۆڤەی دا، سەرنجدانەکا هورتر د ڤی تێکستێ لیریکی یێ نیشتمانپەروەری دا، مە دبەتە سەر ڕەهەندەکێ دراماتیکی و پڕ ژ ناسۆر کو تێدا هۆزانڤان داخا کورا خوە ژ دیاردا (خۆخۆریا) و بەلاڤبوونا ناڤخۆیی یا کوردی دەردبڕت.
دەستێ تەوقەیێ ئیرۆ کو ئەم هەر و هەر بدن هەڤ چەند سال و زەمانێن د خەراب ئەم ژین دگەل هەڤ دنیا ب خوە دەورانە دگەر گەهـ رۆژە گەهـ شەڤ
گەهـ تاری و دوومانە و گەهـ ڕەوشەن و نوورە
ل دەڤ (تیرێژ)، ئەگەرێ سەرەکی یێ مانا د ڤی دۆخێ خەمناک دا تەنێ دڕندەیییا داگیرکەران نینە، بەلکی نەبوونا ویستەکا ناڤخۆییە بۆ ئاشتەواییێ و ڕەتکرنا تەوقەیا برایەتییێ. ئەڤ خۆخۆریا د دەمەکی دا یە کو کورد د بن چەنگ و ددانێن چار گورگێن هارێن داگیرکەر دا یە، دژمنێن کو بێبەزەییانە دەستێن خوە کرینە بەرهنۆکا خاکی و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ب ستراتیژییەتێن جیاواز؛ مژوولی پارچەپارچەکرنا ڤی جەستەیێ ماندوو نە.

چار هاویر مە دز و کەلەشن تەڤ دانە دژمن
مە ژ هەڤرا دقەتینن بڕ ب بڕ حەیف و مخابن
قەت چارە و هێڤیا مە نەمایە بلبلێ من
مەیدانە ژ بۆ هرچ و چەقەل گور زوورە زوورە

(تیرێژ) ب ڕێیا گۆتارا خوە یا ڕەخنەیی دەسەلمینە، کو ئازارا ناپاکیێن بچووکێن ناڤخۆ و نەسازان هەمبەر دۆزا هەڤبەش، زۆر ب ئێشترە ژ زەبرا دژمنێن دەرەکی، چونکی یەکگرتوویی دکارت ببتە کەلها پۆلایین بەرامبەر گورگێن برسی، لێ بێباکی و ناتەبایییا ناڤخۆیی، پێش هەمی تشتەکی ڕێیێ بۆ زیاتر پارچەکرنا جەستەیێ نیشتمانی خۆش دکەت. لۆما داخوازیێ ژ بولبولی دکەت کێمەکێ دەڤ وی بنیشیت دا کو دەردەدلا خۆ بۆ بکەت، دەردەدلا هندێ کو نیشتمانێ وی بوویە مەیدانا تەڕاتێنا داگیرکەرێن دڕندە و جانەوەران و شمشێرا بێبەزەیی ئاها بەسەر گەردن و ملێ ڕۆلەیێن گەلێ وی دا یە و دبێژیت:

مەیدانە ژ بۆ هرچ و چەقەل رۆڤی و کەفتار
گۆری تە مە بلبل ژ سەرێ دارێ تو وەر خوار
دا پێکڤە مژول بم ب خوە چەند رۆژێن د دژوار
ئیرۆ ل مە فەرمانە ل سەر گەردەنێ شوورە

ئەڤ جۆرە شیعرە بەرجەستەکارێن ڕەهەندێ ستاتیکی و هونەری یێ تایبەتیێ (تیرێژ)ن، کو دکارت ب (سادەییا مەزن) بیێتە ناڤکرن، چونکی ئەوی زمانەکێ زۆر ڕەوان و پاراو بکار ئینا یە، کو دوورە ژ ئاڵۆزییا زمانەڤانی، بەلێ د هەمان دەم دا کوراتیەکا فەلسەفی و دەروونی د خۆ دا دحەوینیت.
هەڤدەم میوزیکا ناڤەکی و کێشا لیریکی و توندوتۆلییا هۆزانێن وی، وەکر یە ب هێسانی ببن ستران و بچنە سەر زارێ خەلکی و هونەرمەندان، ب جۆرەکێ دەما ئەم گۆهبیستێن وان دبین، وێنەیێن شیعری یێن زیندی وەکی تابلۆیەکا ڕەنگاوڕەنگ ل بەر چاڤێن مە زیندی دبنەڤە.
ئەڤ لایەنێ هونەری ژی ب تەمامی د خزمەتا پەیاما وی یا نەتەوەیی و نیشتمانی دا یە، چونکی بۆ وی، شیعر تەنێ جوانیەکا ڕووت نەبوو، بەلکی بەرپرسیاریەتەکا دیرۆکی و چەکەکێ هۆشیارییێ بوو کو وەسا بیر دکر کو نەبوونا یەکێتییێ و نەزانین؛ دژمنێن گەورەیێن کوردانە.
دیماهیک، نڤیسینا ڤێ شیعرا بپێز ب زمانێ دایک د وی سەردەمی دا، خۆ د خۆ دا شێوازەکێ بەرگرییا بێدەنگ بوو، کو کاری شیعرێ ژ بازنەیا تەسکا دەستەبژێر دەربێخیت و ببەتە دناڤ کوراهیا جەماوەری دا و تا نوکە ژی وەکی (تیرێژ)ێن ڕۆژێ، کایەیا ئەدەبیاتا کوردی ڕووناک بکەتەڤە.

کانتۆ (23)

ئەم هەردو ب تنێ، بێدەنگ و بێ هەڤال ب ڕێڤە دچووین، ئەز ل پێشیێ بووم و ڤیرجیلۆ ژی ل دویڤ من دهات کو من ژ هەر هێرشەکێ بپارێزیت، مینا قەشەیێن مینۆری ل سەر ڕێکێ دچووین(١). ئەڤ شەڕێ بەری نهۆ، هزرا من بەر ب چیڤانۆکا ئیسۆپیڤە بر کو بەحسی بەقێ و مشکی دکەت(٢)؛ وەکهەڤییا «ڤێگاڤێ» و «نهۆ» نەپترە ژ وەکهەڤییا هەر ئێکێ بۆ یادی، ئەگەر ب مەژەکێ هۆشیار هەردوان دناڤبەرا دەستپێک و داویێدا پێکڤە گرێدەی. و کا چەوا هزرەک ژ ئێکا دی دبیت، هەروەسا دبیت چیڕۆکەکا دی ژی ژ ڤێ ببیت، ئەڤجا ترسا من یا ئێکێ پتر لێ هات (ئانکو ترسا ژ شەیتانان).
من هۆسا هزرکر: «ژ بەر مە، ترانە ب ئەڤان شەیتانان هاتنە کرن، ب شێوەیەکی زیان و تنازپێکرن ژێ دیت. یا ژ منڤە گەلەک پێ هەرشین و دلگران بوون. و ئەگەر تووڕەبووون ژی هاتە سەر ئنیەتا وان یا پیس، ئەو دێ ب دڕنداتییەکا هۆڤانەتر، وەک وی صەیێ ب دویڤ کڕۆشتنا کێڤرویشکەکا کویڤیڤە، ل دویڤ مە هێن. من وە هەستکر موویێن لەشێ من ژ ترسادا یێ گرژ دبن، ئەز ب ئاگەھ ل پاشیێ ڕاوەستیام و من گۆت:
– سەیدایێ من، ئەگەر تو من و خوە بلەز نەڤەشێری دێ گەهنە مە، نێ ئەز ژ شەیتانان د بەعجم: ئەو یێن ب دویڤ مەڤە، یێن دهێنە پێش چاڤێن من و ب ڕاستی یێ دەنگێ وان دبهیسم.
– ئەگەر ئەز خۆدیکەک بام، من هۆسا بلەز ڕوخسارێ تە نەددیت، هەروەکو وێنەیێ تەیێ نهۆ ژ ناڤدا دبینم. ب تنێ نهۆ هزرێن من و تە وەکهەڤ و هەڤگونجاینە، لەوا دێ هزرا پلانەکێ ژ هەردوان دانم. ئەگەر پەڕاڤێ لایێ ڕاستێ بەتەنەکا وەسا بیت کو بشێین خوە لێ بداهێلینە گەلیێ دی، ئەم دێ ژ وێ مەترسییا د هزرا مەدا ڕزگار بین.
هێشتا ژ خویاکرنا بڕیارا خوە تەڤاڤ نەبووی، من ئەو ب شاپەڕێن وان یێن ڤەکریڤە دیتن، بەر ب مەڤە دهاتن، گەلەک ژ مە د دوور نەبوون، دڤێیان مە بگرن. ڕێنیشاندەرێ من، وەک وێ دایکا ل سەر هەرایەکێ هشیار دبیت و گوڕییا ئاگرەکێ گەش ل نێزیکی خوە دبینیت، کوڕێ خوە هەلدگریت و بێی ڕاوەستان دڕەڤیت، تنێ بنکراسکەکێ دبەر و ئەو وی پتر ژ خوە دپارێزیت، ئها وی ژی وەسا ئەز گرتم و دپاراستم.
ل هنداڤی وی پەڕاڤێ ب چەپوچویر، وی بلەز خوە داهێلا و کەفتە سەر وی کەڤرێ لایەکێ گەلیێ د دویڤدا دگریت. چ ئاڤ ب وێ لەزاتییا وەک لەزاتییا سەیدایێ من، ژ سەروکانیێ نە هوڕیاینە بەر دمکێ خرخالا ئاشەکێ عەردی کو بلڤینیت. وی ئەز ب بەر سینگێ خوەڤە هەلگرتبووم هەروەکو ئەز کوڕێ وی، نە هەڤالێ وی.
هەکو پی یێن وی گەهشتینە بنێ نهالا ل خوارێ، ئەو شەیتان گەهشتبوونە هنداڤی مە، لێ ئەو ب وێ چەندێ نەشەپڵی؛ چونکو پەندەورییا بلندا خودایی ئەو کربوونە زێرەڤانێن خەندەکا پێنجێ و شیانێن ژێ دەربازبوونێ بۆ نەهێلا بوون، لەوا ئەم ب ئێکجاری ژ مەترسییا وان ڕزگاربووین.
ل بنێ نهالێ مە خەلکەک دیت جلکێن ڕەنگاوڕەنگ ل بەر بوون(٣)، ب پێنگاڤێن هێواش هێواش ل دۆر خوە دزڤڕین و دگریان، لاوازی و قەڕمتن ب سیمایێ وانڤە خویا دکر ژبەر گرانییا وان جلکێن ل بەر. هندەک عەبایێن کومدار ل سەر ملان بوون و کومێن وان دادلەقیانە پێش چاڤان، وەکو وان هاتبوونە چێکرن یێن قەشەیێن کلۆنی دکرنە بەرخوە(٤). ئەڤ کومێن هە، ژ دەرڤە ب زێڕی د ڕوویکری بوون کو چاڤ ب نک خوەڤە دکێشان، لێ ژ ناڤدا ب قورشۆنێ سەنگین (رەساس) د پڕکری بوون، وەسا خویا دکرن کو کومێن فریدریکی ل بەر وان ژ کایێ بوون(٥). کوورەهی ل تە بن ئەی جلکێ ئەزیەتدەر تا هەتاهەتایێ!
ئەم بۆ لایێ چەپێڤە دگەل وان چووین و مە گوهدارییا گرییا وان یا ب دلئێش دکر. لێ ئەڤ خەلکێ وەستیایی ب بارێن خوە یێن گرانڤە، هێدی هێدی ب ڕێڤە دچوون، هێواشییا مە ژ ڕێڤەچوونا وان بلەزتر بوو، لەوا د هەر لڤینەکا پێنگاڤێن مەدا، هندەکێن نوو دکەفتنە ل گەل مە، ئینا من گۆتە ڕێنیشاندەرێ خوە: «چاڤێن خوە ل ڤان دەوروبەران بگێڕە و هەولدە ئێکی ژ ناڤ وان بنیاسی، چ ب ناڤ بیت، یان ب کریارا وی بیت».
هەکو ئەشکەنجەداییەکێ ل پشت مە زمانێ تسکانی بهیستی، ئێکسەر گازیکر: «هوون ئەوێن د ڤی بایێ تاریدا دکەنە غار، پێنگاڤێن خوە گرانکەن، دبیت ئەوا هوون لێ دگەڕیێن ل دەڤ من ببینن». ڕێنیشاندەرێ من ئێکسەر ل دۆر خوە زڤڕی و دگۆتە من: «خوە ل ڤێرە بگرە»، پاشی ل گورەی پێنگاڤێن خوە ب ڕێ کەفت.
ئەز ڕاوەستیام، من دو کەس دیتن کاما حەز و تامەزروویەکا توند پێڤەیە یا دیار بوو کو بهێنە دگەل من، لێ بارێ وان یێ گران و تەنگییا ڕێکێ بەربەست بوون. ل دەمێ گەهشتین، مینا حەوێلان ب تیێ چاڤی ل من دنێڕین بێی یەک پەیڤ ژی ژ دەڤێ وان دەرکەڤیت(٦)، پاشی ل هەڤ زڤڕین و بۆ ئێکودو دئاخفتن: «وەسا دیارە ئەڤە مرۆڤەکێ ساخە، ژ لڤینا گەروویا وی یا دیارە، ما ئەگەر د مری بان؛ دا ب چ منەتەکێ هۆسا بێی کومێ ڤی عەبایێ سەنگین ب ڕێڤەچن؟». پاشی گۆتنە من:
– ئەی تسکانیێ تو هاتییە دەڤ ڤێ کۆما منافقێن بەلەنگاز، شەرم نەکە بێژە تو کییی؟!
– ئەز ل بەر لێڤا ئەرنۆ یا جوان یێ ژ دایکبوویم و پەروەردە بوویم، ل وی باژێڕێ مەزن، نهۆ ژی ب وی جەستەیێ هەردەم یێ من ل ڤێرەمە. لێ هوون کینە، هەروەکو دبینم ئێشانێ ڕۆندکێن وە ل سەر ڕوویان یێن کرینە جۆبار، ئەڤە چ جۆرە ئەشکەنجەیە دبینم ب هەوەڤە دبرسقیت؟!
ئێکی ژ وان بەرسڤا من دا و گۆت:
– ئەڤ جلکێن پرتەقالی ژ قورشۆنەکێ گەلەک چڕ هاتینە چێکرن، سەنگا وان هند یا گرانە ڤێ سیڕێنێ ژ چاڤان دئینیت (مە دگرینیت). ئەم قەشەیێن بەختەوەر بووین ژ پولۆنیا(٧)، ناڤێ من کاتالانۆیە و ئەڤێ هە ژی لودیرینگۆیە، باژێڕێ تە ئەم هەردو ب هەڤڕا وەرگرتین، یا باو ئەو بوو ئێکی ب تنێ ژبۆ پاراستنا تەناهیێ وەرگرن؛ لێ مە ب شێوەیەکی ڕەفتارکر هەتا نهۆ ژی ل دەردۆرا گاردینۆ یا مایی(٨).
– ئەرێ هوون ئەڤ هەردو قەشەیە، خرابکارییا وە….
لێ من چ دی نەگۆت، چونکو من ئەشکەنجەداییەکێ دی دیت، ل سەر عەردی یێ درێژکری بوو و ب سێ شەقلەیان هاتبوو ل خاچدان. دەمێ ئەز دیتیم هەرچوار لەپێن وی ژ شەرمادا دلەرزین و ئاخینک ڕادهێلان؛ ئو هەکو قەشە کاتالانۆی تێبینییا داخباربوونا من کری و ئەز وەسا دیتیم، گۆتە من: «ئەو کەسێ هە یێ د عەردی ڕا چکلاندی و تو گەلەک ب هووری لێ دنێڕی، وی ژبۆ فەریسییان پێشنیاز کربوو کو فەرە زەڵامەکێ ب تنێ ئەشکەنجە بدەن و بکەنە قوربانی مللەتی(٩). هەروەک تو دبینی، ئەو ب چپلاقی یێ هاڤێتییە د نیڤەکا ڕێکێدا، فەرە ل دەستپێکێ هەست ب سەنگا هەر ئەشکەنجەداییەکی بکەت، هەکو د سەر ڕا دبۆریت. هەر ب ڤی شێوەی حەموه (حەنان)(١٠) و ئەندامێن دی یێن وێ کوربەندا بوویە ئەگەرێ دەردەسەرییا جوهییان د ڤێ خەندەکێدا هاتینە ئەشکەنجە دان».
د وێ ناڤبەینێدا، من ڤیرجیلۆ دیت یێ سەرسۆرمانە ژبەر وی خاچداییێ ب ڤی شێوەیێ هێرسەنگ (المزری) و بێ ڕوومەت د مەنفایا ئەبەدیدا درێژکری. پاشی ل قەشەی زڤڕی و ئەڤ پەیڤە ئاراستەی وی کرن: «دبیت چ خرابی تێدا نەبیت و ئەگەر بۆ تە یا ڕەوا بیت بێژییە مە کا چ دەرز ل ڕەخێ ڕاستێ نینن، ئەم هەردو بشێین تێڕا ژ ڤێرە دەرکەڤین و دەرباز ببینە گەلیێ حەفتێ، بێی کو فریشتەیێن ڕەش نەچارکەین بهێن و مە ژ ڤێ کووراتیێ دەربێخن؟».
وی دەملدەست بەرسڤ دا: «کەڤرەکێ نێزیکتر ژ ئەوا تو هزردکەی، ژ بازنەیێ مەزن دەردکەڤیت(١١) و درێژ دبیتە هنداڤی هەمی گەلی یێن سەخت، لێ ڤێ خەندەکێ داناپۆشیت چونکو یێ پرتکییە، تو دشێی د سەر پرتێن وی ڕا ب سەرکەڤی کو ژ لایێ دیڤە لێژ دبیت، ئەو پرتێن ل بنی و ل سەرێک کۆمبوویی دێ تە بلند کەن».
بۆ کێلیکەکێ، ڕێنیشاندەرێ من سەرچەمیایی ڕاوەستا و پاشی گۆت: «ئەوێ ل لایێ دی ئەشکەنجەداییان ب قوڵاپکێن خوە دگریت، شاش گۆتبوو مە(١٢)». قەشە کاتالانۆی لێ ڤەگەڕاند: «من ل پولۆنیا بهیستبوو کو شەیتانان گەلەک بەدکاری هەنە، ئو من یا بهیستی کو ئێک ژ بەدکاری یێن وان درەوینن و بابێ درەوانن».
ل وی دەمی ڕێنیشاندەرێ من ب پێنگاڤێن فڕ د مەشی و سیمایێ وی، ژبەر درەوا شەیتانی لێ کری، ب تووڕەبوونێ تێکچوو بوو. ئەز ژی ب دویڤ شوونپی یێن وی یێن خۆشەویستڤە بووم.
ژ وان ئەشکەنجەداییان و سەنگێن وان دوورکەفتم.

دەهمەن:
(١) قەشەیێن مینۆری ئانکو فرەنچیسکیی، هەکو ژ جهەکی دچوونە ئێکێ دی، ب ڕێزەکا درێژ ل دویڤ ئێک دچوون.
(٢) چیڕۆکێن ئیسۆپێ یۆنانی ل سەرانسەری دونیایێ د بەربەلاڤن، ئەو ب خوە ل سەدێ شەشێ بەری زایینێ ژیایە. گەلەک چیرۆکێن دی ل سەر ناڤێ وی هاتینە بەلاڤکرن کو چیرۆکا مشکی و بەقێ ئێکە ژ وان، لێ یا ژ دانتیڤە چیرۆکەکا دروست یا وییە. ل ڤێرە بەقەک هەولددەت مشکەکی د سەردا ببەت کو دناڤ ڕووباریدا بخەندقینیت، لێ پاشی مشک ڕزگار دبیت.
(٣) جلکێن ڕەنگاوڕەنگ نیشانا دوڕوویاتیێیە (نفاق). پڕانییا گونەهکارێن دۆژەهێ د ڕویسن، تنێ منافق تێ نەبن.
(٤) ئانکو کومێن قەشەیێن بێندتی ل کلۆنی ژ دەڤەرا بورگۆنیا، ب ڤی شێوەی بوون.
(٥) دبێژن هەکو فریدریکێ دووێ تومەتبارێن ب خیانەتا مەزن سزا ددان، دا ب قەلغانەکێ قورشۆنێ ب سەنگ پێچیت و پاشی دا هاڤێتە دناڤ ئاگریدا.
(٦) ئەو ژ وەستیانێ نەدشیان باخڤن، و ژبەر وی کومێ دالەقیایە سەر چاڤێن وان، ب تیێ چاڤی و وەک حەوێلان ل دانتی دنێڕین.
(٧) ل سالا ١٢٦١ێ، پاپا ئوریانێ چوارێ سیستەمێ قەشەیێن کچینا ب ڕوومەت ل پولۆنیا دانا ژبۆ هاریکارییا هەژاران و بەلاڤکرنا ئاشتی و تەناهیێ ل هەمی باژێڕێن ئیتالیا، لێ قەشە ژ ڕێنماییێن ئایینی دەرکەفتن و دەست ب کارێن نەپەسەند کرن، لەوا خەلکی ناڤێن وان کربوونە قەشەیێن بەختەوەر و حالخۆش.
(٨) کاتالانۆ: قەشەیەکێ گویلفییە ژ پولۆنیا ل سەدەیێ سێزدێ گەلەک پلە و پۆست ل ئیتالیا وەرگرتبوون. لودیرینگۆ: هەڤدەم و هەڤشێوەیێ یێ بەری خوەیە تنێ ژ پارتا گیبلینییان بوو. ل سالا ١٢٦٦ێ، حکومەتا فلورەنسا ئەڤ هەردو قەشەیە داخوازکرن کو ب هەڤڕا ببنە پارێزگارێن فلورەنسا، ژبەرکو هەردو ژ دو پارتێن هەڤڕکن و ژ دەرڤەی فلورەنسانە، وە هزر کرن کو دێ بنە سەدەمێ بەربەلاڤبوونا ئاشتی و دادپەروەریێ. لێ ئەو نەبوونە ئالاهەلگرێن ئاشتیێ، چونکو ل بن کاریگەرییا پاپا کلیمەنتۆیێ چوارێ چوونە دگەل گویلفییان و بوونە سەرکردێن شۆڕەشەکا میللی ل دژی گیبلینییان و ژ فلورەنسا دەرێخستن. د ڤێ هەرایێدا تەلارێن بنەمالا ئوبرتی ل دەردۆرا گاردینۆ هاتنە سۆتن کو پاشی کرنە مەیدانکا سنیوریا و هەتا نهۆ ژی مایە.
(٩) مەرەم پێ قیافا- کایفاسە؛ ل سەردەمێ دادرەسکرنا مەسیحی، سەرۆکێ فەرمیێ کاهنێن جوهی بوو. ئەوە یێ کوربەندا کاهنێن فەریسیی شیرەتکرین کو ژبۆ پاراستنا ملەتی، قوربانیێ ب مەسیحی بدەن.
– فەریسیی (Pharisees): ئانکو ژێڤەبوویی، یان خوەسەر؛ کوربەندەکا توندڕەوا جوهییانە ل سەدەیێ دووێ پێش زایینێ پەیدا بووینە و هەتا سالا (٧٠ ز) ما بوون.
(١٠) حەموه یان حەنان- حەننا (Annas): خەزوورێ قیافایە، ژ سالێن (٩- ١٥ ز) سەرۆکێ کاهنێن جوهی بوو ل ئورشەلیم. هەکو مەسیح هاتییە گرتن ل دەستپێکێ ئینابوونە دەڤ حەننای ژبۆ تویژاندنێ و پاشی بربوونە دەڤ قیافای کو حوکمی ل سەر بدەت.
(١١) ئانکو ژ دیوارێ دەرڤەییێ ڤێ پشکا دۆژەهێ.
(١٢) ئانکو هەکو مالاکودا یێ شەیتان گۆتیێ کو پرەکا دی ژی د ڕێکێدا هەیە (درەو لێ کربوو).

چەند نێزیکتر دبوو، هند لێدانێن دلێ من زێدەتر دبوون، برویسکێن چاڤێن من ژی تیژتر د بوون، دا کو وێنەیێ جوانیا وێ بگرن. ل بەرامبەر هاتنا وێ، ئەز ببوومە پەیکەرەکێ بێ گیان، و بێدەنگیێ ئەز ب تمامی داگیرکربووم، ب زۆری من گوهــ ل دەنگێ ئاڤا دەڤێ خۆ د بوو، دەما قوریچک د بنێ گەوریا من دا چوویە خار.
ئەو بەژنا زراڤ، چاڤێن وەک شەڤێ ڕەش و دێمێ شرین، ب حەفت ئاوازان، ئەو لێڤ لڤاندن و سلاڤ کر، پشتی ل تەنشت من ڕوینشتیە خار. تەزینکەکا هێدی ب سەر لەشێ من دا چوو خار، لێ بەروڤاژی وێ، دەما من دەستێن وێ گرتین، گەرماتیا وان ڕوح زڤڕاندە دەمارێن من. من د خواست د ئەوێ دەرفەتێ دا ل بەر سینگێ خۆ ب گڤێشم، لێڤێن وێ یێن وەک هنگڤینی بدەمە بەر گەزێن ددانێن خۆ، ڕویێن وێ ب ماچان بەرزە بکەم، و شوینا دەڤێ خۆ ل سەر گەردەنا وێ بهێلم.
بەلێ شەرمێ ئەز ب تمامی داگیرکربووم، دەست و پێیێن من گرێدابوون و زمانێ من ل بەرامبەر وان هەمی داخوازیان لال ببوو. نە من دشیا چ ئاخڤتنا بێژم و نەژی چ پێنگاڤا بهاڤێژم، تنێ د ناڤبەرا خۆ و ئاگری دا دبوومە ئاڤ.
دەما بێهنا پرچا وێ گەهشتیە دفنێن من، وەک مەیڤەخۆرەکێ بێهۆش ئەز مەست بووم، ل وێرێ هەست و حەزێن من هێدی هێدی ل بەر پێیێن ئەڤینا وێ هاتنە سەرژێکرن. گڕنژینا وێ بوو ملحەم و دەرمان بۆ هەمی برینێن ل سالێن بۆری لسەر دلێ من ماین، و ب ئێکجاری ژ بیرا من برن. د وی دەمی دا، ئەز بوومە زارۆکەکێ بێ دەستهەلات، و دناڤ کویراتیا وێ حەسرەتێ دا مام.
چاڤێن مە دناڤ ئێک دا دگەڕیان، و بێدەنگیێ گرانیا خۆ ئێخستبوو سەر دەمژمێرێ. من د خواست دەم ل وێرێ بڕاوەستیت و جیهان هەمی د جهێ خۆ دا بمینیت، دا کو ئاڤاهیێ ڤێ دیدارێ چ جاران نەهەرفیت. بەلێ وەک هەردەم، چرکەیێن خۆشیێ بلەزن و خۆ ل مرۆڤی ناگرن، ئەوێ ب گڕنژینا دێمێ خۆ و ب گۆتنا ئاخفتنەکا کورت و شرین خاترا خۆ خواست، و هێدی دەستێن خۆ ژ ناڤ دەستێن من ئینانە دەر.
دەما ڕابووی دا بچیت، وەکی سیلاڤەکێ پرچا وێ ڕژیا سەر مل و ناڤتەنگا وێ، و جارەکا دی ل من زڤڕی، د ڤێ کورتەدیدارێ دا بتنێ شیام بێژمێ: «گەلەک حەز ژ تە دکەم». پشتی گوهلێبوونا ڤێ گۆتنێ، گڕنژینەک ب لێڤێن شرین یێن تژی شەرم پێشکێشی من کر و چوو سەر ڕێیا خۆ. ئەز ل وێرێ مام، ب تنێ دگەل گەرماتیا دەستێن وێ یێن هێشتا د ناڤ لەپێن من دا مایین، و بێهنا پرچا وێ یا دگەل هەوایی سەما دکر. ئەو ب پێنگاڤێن خۆ ژ من دویر دکەفت، بەلێ حەسرەتا چاڤێن وێ، بۆ هەتا هەتایێ د ناڤ لێدانێن دلێ من دا مان و دەرناکەڤن.

١- بەلەما ڤالا
د گۆلەكا بچووك دا، دەروێشەك ل بەلەمەكێ سوار بوو داكو نگەرستنێ (ڕامانێ) بكەت. پشتی دەمەكێ درێژ ژ بێدەنگیێ، ژ نشكێ ڤە، ھەست كر بەلەمەكا دی دنگ ل بەلەما وی دا. بەری چاڤێن خوە ڤەكەت، ئازرین و تەنگژین د ناخێ وی دا غەونین، و گۆتە خوە.
«»بۆچی كەسەك ھەبت ھۆ بكەت؟ ما كۆرەیە من نابینت؟ چاوا دوێرت نگەرستنا من تێكبدەت؟»»
چاڤێن خوە ڤەكرن دا ل گەمیڤانێ دی بكەتە قیژی، لێ دیت بەلەما دی ڤالایە. وا دیارە ژ بەراڤێ ڤەڕەستیە و ئاڤێ دگەل خوە ئینایە نیڤا گۆلێ.
* ل ئەوێ كێلیكێ، تەنگژین و دلتەنگیا وی ڤەڕەڤین… ما چاوا خوە ژ بەلەمەكا ڤالا بقەھرینت!

٢- خەونا پەلاتینكێ
جارەكێ ژ جاران، ئەز ژوانگ ژۆی Zhuang Zhou من خوە د خەونێ دا دیت، ئەز پەلاتینكم. ل ڤێرێ و ل وێرێ دفڕیم، ب ھزر و رەفتار ئەز پەلاتینك بووم. ب ھەمی ئاقلێ خوە ئەز پەلاتینكەكا شاد بووم، من قەت نەدزانی كو ئەز ژوانگ ژۆ مە.
ژ نشكێ ڤە ئەز ھوشیار بووم، من زانی ئەڤە ئەزم، ژوانگ ژۆیێ ساخ و بەرنیاس.
نھۆ ئەز نزانم كانێ ئەز مرۆڤەك بووم د خەونێ دا خوە پەلاتینك دیتی ئان ئەز پەلاتینكم خوە د خەونێ دا مرۆڤ دبینم.
* پێدڤیە جوداھیەك ل ناڤبەرا مرۆڤی و پەلاتینكێ ھەبت. دبێژنە ئەڤێ وەرگوھاستنێ لەشگوھاڕتنا تشتێن مادی.
* ژوانگ ژۆ Zhuang Zhou ئان ژوانگزی Zhuangzi ھەم ناڤێ پرتووكێیە ھەم فیلۆسۆفەكێ چینی ژ سەدسالیا چارێ ب.ز.

٣- ماسی ناسین
ڕۆژەكێ، ژوانگ ژۆی و ھەڤالەكی، پیاسە ل بەراڤەكێ دكر. ژوانگ ژۆی گۆت: بنێڕە ماسیان چاوا مەلەڤانیان دكەن. گەلەك كەیف خوەشن.
ھەڤالێ وی لێ ڤەگێڕا: ما تو ماسی یی، داكو ڕاست بزانی كانێ كەیف خوەشن ئان نە.
ژوانگ ژۆی بەرسڤ دا و گۆت: نێ تو ژی نە ئەزی، پا تو چاوا دزانی ئەز نزانم ماسی ب كەیفن؟!
* ھەركەسەك ب چاڤێ خوە جیھانا دەرڤە دبینت، و مەرج نینە وەكی ئێك ببینن.

٤- ئەز نزانم!
قڕالی ژ سەیدا گەدۆی پرسی: پشتی مرنێ چ ل ڕەوشەنان (وەلی) دھێت؟
گەدۆی لێ ڤەگێڕا و گۆتێ: شاھ خوەش بت، ما ئەز دێ چاوا زانم؟!
قڕالی د بەرسڤێ دا گۆتێ: ما تو نە سەیدایی و ژمێژە ڕەوشەن بووی؟
گەدۆی گۆت: بەلێ ئەزبەنی، بەس ھێژ ئەز نەمری مە دا بزانم.
* خەلك ھزردكەن پێدڤیە كەسێن زانا ھەمی تشتان بزانن، ب خوە ڕەوشا پشتی مرنێ ژی!

٥- بۆری ناھێتە چاككرن
شاگردەكی گۆتە سەیدایەكێ زێنێ: سەیدا ئەز نەشێم پێشبكەڤم، چونكی خەلەتیێن من ژ پێش چاڤێن من ناچن.
سەیدای دەست دا نەینكەكێ و حێل ل ئەردی دا، نەینك پرتكی.
سەیدای ژ شاگردی پرسی: تو دشێی وەكی بەرێ چاك بكەی؟ شاگردی گۆتێ: نەخێر.
سەیدا پشكوڕی و گۆتێ: وەكی وەسایە، بەس بزاڤێ بكە دوھی چاك بكەیەڤە، بزاڤێ بكە سوبەھی چێ بكە.
* تو نەشێی بۆریێ خوە بگوھۆڕی لێ ھەردەم تو دشێی پاشەڕۆژەكا نوو ئاڤا بكەی.

٦- بارێ خوە دانە
دو دەروێشێن زێنێ ل وەغەرەكێ بوون، نێزیك بوو خوە باڤێژنە ڕۆبارەكی دا دەرباز ببن، ژنەكا جوان ژێ خواست، وێ ژی دگەل خوە ل ڕۆبارێ بۆش دەرباز بكەن. ھەردو دەروێشان پێشوەخت ئەھد دابوون كو دەست نەكە ژنكان، لێ بێ دودلی دەروێشێ مەزن (ژنك) ژنك ھاڤێتە پشتا خوە و ژ ئاڤێ دەرباز كر. وەختێ گەھشتینە ڕەخێ دی، ژنك دانا و بێی گۆتنەكێ بێژت، دا ڕێ و چۆ.
پشتی دەمەكی دەروێشێ بچووك ب ئاجزی ڤە گۆت: «»ما ئەم نە دەروێشین؟ تە چاوا ژنكەك ڕاكر؟»». دەروێشێ مەزن بەرسڤا وی دا و گۆتێ: «»ژ مێژە من ئەو دانای. تە خێرە ھێژ تە نەدانای؟»».
* تشتێ قەومای و بۆری ژبیر بكە، نەخوە دیرۆكا تە دێ بتە بارەكێ ھند گران نەشێی ل بن بلڤی.

بێ دەستهەلاتێن
وارێ ڕۆژێ
بەرەف بیابانێ برن
ئەڤە نە مرۆڤ بوون
هرچ و هۆڤ بوون
چاوا ب ساخی
ئەو لبن ئاخ کرن
کا ئایەتا:
(اذا الموٶدة سئلت
بأی ذنب قتلت)؟
ئەو زارۆکا
یاریکا وێ ل بەر ملا
یا دێمێ وێ ژ ڕەنگێ گولا
پێلاڤا وێ ژ لاستیکێ
خودانا وێ زەر کەزیکێ
ئەو ل ڕۆژا دوماهیکێ
دێ پسیار کت
بۆچی هاتن کوشتن
ب ڤی ڕەنگی
ب دەستێن زۆردارا
وی نەهنگی…
یان ئەو دایکا
جەگەر سۆتی
هێشتا نارینك
بۆ لاوێ خوە
وێ نە گۆتی…
هەمی پێکڤە
ل بن ئاخ کرن
لەو دبێژم
گەلی کوردا
ببن ئێك ڕێز
وانا ژ دیرۆکێ
وەربگرن.

مرۆڤێ کێرهاتی
ب ناڤێ والیێ مە یێ رێزدار
بریار دان ، ب سیدارەدانا ئەوێ برایێ من کوشتی.
لێ ئەو کورت بوو
جەلادی دپرسی:
سەرێ وی ناگەهت وەریسی
پا ئەز دێ چ بکم؟
پشتی هزرکرنەکا کوور
والی فەرمان ب سیدارەدانا من دا پێش ویڤە
چونکو ئەز ژ وی درێژتر بووم.
**

ب کورتی
چو متمانە دناڤ خەلکێ دا نینە
خەلکێ چو متمانە نینە
نیڤا وان مینا پولیسان
ل جەم دەستهەلاتداری کاردکن ئو نیڤا دی تومەتبارن.
**

بەرامبەر شوورهان
دو ئیحتیمال ل بەر هەلبەستڤانێ ئازاد هەنە
ئەگەر خوە ل شوورها بێدەنگی یێ دا
دو ئیحتیمال:
یان دڤێت بمرت
یان دێ مرت!
**

سەئەت
ئورتەکا تەنگە و
فرارەکێ تومەتبارە
ل پێشیا وی و ل پشت وی
سیخور دبەزن
ئەها ئەڤەیە زەمان.
**

خەلق
دو مەخلوق ل سەر ئەردی هەنە :
مرۆڤ و ئەمریکان .
***

کوڕک
سەرۆکێ مە بچووک بوو وهندابوو
دەیکا وی ب خەم کەت و
ب بێ هوشی بەزی ل هەمی وەلاتی لێبگەڕت
کۆتنێ: خەما نەخوە
هندانابت هەتا ئەبەد
ئەگەر ئەڤ بەرزەبوویێ تە قەنجە و
کوڕێ تە یێ حەلالە،
هەردێ بینت کەسەک
قیرکر:
نەهەرێ .. کوڕک هندابوو!
**

ئەرکێ قەلەمی
من قەلەمەک تژی هەیە
ل دەفتەرەکێ دگەڕت
دەفتەر ل هەلبەستەکێ دگەڕت
ئو هەلبەست د وژدانا من دا ڤەشارتیە
ئو وژدانا من ل تەناهیێ دگەڕت
ئو تەناهی ل قشلێ ئاکنجی یە و
قشلە ل قەلەمەکێ دگەڕت
من قەلەمەک هەیە
هەی سەیۆ دێ ل سەر کۆنوسی ئیمزا بکە.
**

تەڕم
د تەنەکا گلێشی دا
من تەڕەمەک ب سیمایێن عەرەبۆشکا دیت
هەلۆ و مێش ل دوور کۆم ب بوون
نیشانەک د سەردا بوو دگۆت:
ئەڤە تەڕمەکە بەرێ دگۆتنێ کەرامە.
**

کابووس
کابووس ل بەرامبەر من ژپێرڤەیە
ڕابە ژ خەوا خوە
ئەز نە نڤستی مە
پا ڤێجە ئەڤە نە کابووسە
لێ تو یێ ناڤچاڤێن دەستهەلاتداری دبینی.
**

خەون
ل بەر دەستێن خوێڤزانکی راوەستیام
من گۆتێ: ئەزبەنی دخەونێ دا من ددیت
ئەزێ وەک مرۆڤان دژیم
ئو ل دەوروبەرێن من مرۆڤن و
دەنگێ من د دەڤێ من دایە و زاد د دەستێ من دایە و
ئەزێ دچم و کەس ل دویڤ من نینە
ب ترس قیژی ل من ڤەدا:
کوڕێ من حەرامە
تە تڕانە ب قەدەرێ کری یە
کوڕێ من بنڤە دەما تۆ دنڤی
ئو بەری وی بهێلم
تلیێن رژێمێ ژ کوهێن من دەردکەتن و
سەرێ من هەژیا و پەقی.

ئەز ڕەگەزەکم
د ناڤبەرا دوهی و ئەڤرۆ دا
نە رابردوویەکێ گەشدار
نە داهاتیەکێ ب هیڤی و سۆزدار
ڕۆژێن من
دناڤ پێلێن هەبوونێدا
پرت و بەلاڤە بووینە…
نە گڕنژینەکێ دبینم
ل سەر لێڤێن زارۆکەکی
سەمایێ دکەت،
نە ژی بەلاتینكەكێ دبیم
ل هنداڤ گولان
عەشقێ ئالوگۆر بکەت،
ئەز ل کیڤە مە… ئەز نزانم
د ناڤ کەلەخێن بێ ئۆمێدیان دا
لبەر مرارێن خەون و خۆزیاندا
ل هەمبەر
هەرەفتەیێن چەرخ و دەماندا
ئەز یێ ل خۆ دگەڕم!
نە ئاسمانەکێ سامال
نە ستێرکا گەش
ل ئاسمانێ پاشەرۆژێ دبینم
دوکێلا ئاگرێ وندابوونێ
هەمی بیاڤ یێن کرینە تەنی،
یێ ژ هەمیان کێمتر دڤێت
تۆ بێژیێ ئەزبەنی
لێ ئەو ژی
دێ ب عاقلێ تە کەت کەنی…
ل دەنگەکی دگەڕم من بەرەف
هەبوونێ ڤە ببەت،
من ژئاشۆپ و خەونێن درندە
ڕزگار بکەت
لێ پێل و سیپەلێن ژیانێ
یێن من
د ناڤ خۆ دا نقۆ دکەت
بەرزە دکەت…
چ ناهێتە گوهێن من
ژبلی دەنگڤەدانەکێ،
کو ژ ژانێن بیرهاتن و غەریبیا و
ڕابۆرییەکێ بریندار
دگوهێن مندا دژەنیت…
سەراب
هێشتا ل ڕێکا من و تە
یا ئارماجێن ئاشۆپەیی دنخێڤیت
ئەز هەر مام وەک خۆ
د ناڤ دەستێن دەمی دا…
بەختێ مە
هەرێ هەوار دکەت
دیمەنێن ژیانا مە
هەر مان پرت و بەلاڤە
ئەڤە ئەزم و
ئەڤەیە ژی چیڕۆکا من.

سەروچاڤێن وی وەکی بەلگێن دارا د حەوشا وان دا ل پاییزێ زەربوون، هەروەکی ڕەڤدەکا گورکان یا بەردایە ب دویڤ ڤە، شەپرزەیی و خەمگینی دو شتلن د چاڤێن وی دا شوین بووین. هەڤژینا وی ب مەندەهۆشی ڤە د دویڤدا دکرە غار
– ئێ تە خێرە جامێرۆ، چ چێبوو؟
بێ دەنگ بلەز لسەر پایسکێ بەرەف سەربانی غاردا و مەندەهۆشییێ وەکی داگیرکەرەکێ بێ وژدان پتر ل ل هەمی قولاچێن دێمێ وی بەلاڤبوو. دەمەکی ما ڕاوەستایی، دڤیا دەربڕینەکێ بکەت، بەلێ ژ بێزاری و پڕ خەمییێ پەیڤان هاری نەکر؛ زمان ژی وەکی هەمی ئەندامێن دی ژ کوڤان و کەسەران دا رەق ڕاوەست.
ب دەستی ئاماژەکرە پەنجەرا هەڤسۆیێن ل بەرامبەر وان. هەڤژینێ گوهێن خۆ ڤەچنین؛
ژنەک یا ب دەنگەکێ ب گری و پری ئێشان ڤە داخوازدکەت:
– ئای .. ئای … دێ وەرە سەر هشێن خۆ… تو بخودێ بلا بەس بیت ژ بەر زاڕۆکان، نێ بخودێ من چ نەکریە
دەنگێ قێری و قایشان یێ تێکەل دبیت و ئاخینک یێ گەوریا هەردویان دگڤێشن، بەلێ ئەو دەنگێ بوڵ بوڵی ژ قێریان نا ڕاوەستیت، هەر جڤینەک ژی دەنگێ لێدانەکێ د پەنجەرێ دا دگەل خۆ بەرەق جادەیێ بلند دکەت، هەمی پێکۆلێن ئاشتییێ لال دبوون و دبیردانکا وی دا دەنگ ڤەددا هەکو بەری دو حەفتیان ب شەڕ وی زەلامی گۆتیێ :
– برا، ئەم هەڤژینین، کەسێ ماف نینە بهێتە دناڤبەرا مەدا !
هەر چەند رۆژان ئەڤی دەنگی، ڤان هیڤی و داخوازێن بگری کۆلان ژ خۆ تژی دکر، نەکەسێ برینێن دێمێ هەڤژینێ چارەدکرن و نەژی ئێشانێن دلێن هەڤسویێن وێ.
دەم دبۆری و نە دەنگێ چ قێریان گوهێن عەسمانی پەقاندن نەژی رویبارێ دادپەروەریێ رێیا خۆ ل کۆلانێ ڤەکر.
پێنۆس یێ دکەتە گری، کاغەز ژی ها..ها دێ بیتە باژێرەکێ لافاوێ جوانیا وی بری… لەوما ل پەیڤان ژی ببۆرن کویری یا برینێ هندە دشێن ملێن خۆ بدەنە ئێک، ئەو ژی نەشێن دەرێ ڤێ برینا هندە بێدەنگ و هندە مەزن بگەهینن ئێک.

«گۆڕستانا خەونێن سۆتی» ب خۆ ناڤەکێ فەلسەفی و تراژیدی یە، نڤێسەرێ پەرتووکێ (دلدار محەمەد) ب زانابوون ڤە نەگۆتیە «خەونێن مری» بەلکو گۆتیە «خەونێن سۆتی»، مرن رەنگە خوەزایی بیت، بەلێ سۆتن ب دەستێ مرۆڤی دهێتە کرن. ئانکو خەون ب خۆ نە مرینە، هاتینە سۆتن، کێ سۆتن؟
پشتی من هێدی هێدی ڕۆپەلێن ڤێ دیوانێ تێکڤەداین و هەستێن من لڤاندین کو خواندنەکا لۆژیکی و ئەدەبی بدەمێ، بۆ من ئەڤ مژارە ژێ پەیدا بوو: ئەو تێکست و دەربڕینێن ژ خامەیەکێ تژی حبرێ وی خەم و ڕۆندک و حەسرەت هاتینە ئافراندن نە چیڕۆکا تاکە کەسەکییە، بەلکو بەلگەنامەیا جڤاکەکی یە، كو خەونێن وی هەمی ل بەر دەرێ مالا وی دهێنە سۆتن و ئەو ب خۆ ژبلی تەماشەکرنێ نەشێت چ بکەت.
نڤێسەری هەست ب چ ژان و زێمار کریە هەتاکو ڕۆپەلێن دیوانەکێ ب ناڤێ «گۆڕستانا خەونێن سۆتی» ب ناڤ بکەت؟ ب بۆچوونا من «خەما هەبوونێ» د فەرهەنگا نڤێسەری دا وژدانەکا زندی هەیە دەمێ دبێژیت: «ئەز بۆچی هاتیمە ڤێ دونیایێ؟ بۆچی دهێنە سۆتن، پەرچقاندن، پرت پرت کرن ئۆ هێش ئەم د ساخ؟».
خەما وی یا هەرە مەزن ئەوە کو مرۆڤێ ڤی دۆرهێلی و ب تایبەت تاکێ ڤی جڤاکی، بەری ژدایک دبیت خەونێن وی دهێنە سۆتن! ئەرێ ئەگەر ئەڤە بەری ڤێ ژ دایکبوونێ بیت، پا دێ ئازارێن وان نەخۆشیان چ بن دەمێ (پۆستال بلندتر لێ دهێن، ل جهێ وێ مرۆڤەکێ پەرچقاندی دهێتە دیتن)!. ئەرێ، ئەو دبینیت مرۆڤ د تەمەنێ خۆ هەمیێ دا خەونەکێ بۆ خۆ چێدکەت، و ل دوماهیکێ دزانیت ئەو خەون ب خۆ دبیتە گۆڕا وی.
ژبلی کو ئەڤ دیوانە یا پڕە ژ پوستەرە شعرێن کویر، ژ وێنەیێن نەپەنی و ڤەشارتی، ژ کەڤال و تابلۆیێن ڕەنگا و ڕەنگ، نڤێسەری زمانەکێ شعری یێ پەتی و رەوان و ئەدەبی ب شێوەیەکێ فەلسەفی بکارئینایە، لێ شعرییەتا وی یا خەمگینە و هەناسەیێن چکبووی و خەندقی تێدا دهێنە دیتن؛ ژ بەر وی بارودۆخێ ئەڤ هەمی ئاخ و فیغانە د سینگێ وی دا کرینە کەلەکێن بەران و هەر چرکە چرکە ئاخینک و کەلەژان ژ بەر گرانییا ڤی بارێ گران یێ کو چیا نەشێن بهەلگرن ژ گەوریا وی د هێن و ژ قەلەمێ وی دزێن.
د دەقێن ڤان پۆستەرە شعران دا، مرۆڤ هەست دکەت كو ژبەر ڤێ تاریاتییا دلێ بێ دلان ڤەگرتی و ستویراتیێ دەرپۆشکا خۆ ب سەر دادای، ڕۆژهەلاتن بۆ خەونێن ڤی وەلاتی د تاریستانا شەڤێ دا یا وندا بووی، لێ بۆ من وەسا خویا بوو نڤێسەر د هەمی تیک و دەرز و دەرگەهـ و پەنجەران ڕا چوویە دناڤ ژۆرێن تاری ڤە، ب چەپ و لەپان خۆ گەهاندیە هەمی قۆلاچێن بێ دەنگ و دەنگێ وان کریە پەیڤ و پەیڤێن وان کرینە سەرهاتیێن ڕاستەقینە و نەهێلایە ببنە گۆڕ و بن ئاخ ببن.
خودانێ پەرتووکێ بۆ مە چیڕۆکان نابێژیت، بەلکی دبێژیتە گوهێن خۆ کەڕ كرین «دیوارۆ بۆ تە دبێژم، پشت دیوارۆ گوهێ خۆ بدێ»؛ داکو خەونێن سۆتی و ئەو هیڤیێن فشتقی نەبنە کێلی بۆ ڤێ گۆڕستانێ، بەلکی ژ ڤێ گۆڕستانا بێ کێلی، هەلامەتەک ژ کێلەکا دلۆڤانیێ ژ دایک ببیت و زەنگا هشیاربوونێ بۆ ناخێن تا نوکە بەستیێ گرتین و چاڤێن وان د هشیار و دلێن وان د خەو دا ماین لێ بدەت. بەلێ د سەر ڤان هەمی شینی وزێمار و تەحلاتیێن ئەڤ ئاخە دداعویریت، وژدانەکا زندی بشێت ڤان هەمی ئێش و ئازاران بکەتە چیڕۆکێن ڕاست و بێژیتە ڤان دیوار و پەنجەران: هەکە بێدەنگی خەون و هیڤیان بن گۆڕ بکەت، نەشێت پەیڤێن قەلەمەکی ڤەشێریت، ئەو قەلەمێ هەست ب هەبوونێ بکەت و هەناسەیەکا نوو ب دەتە ژیانێ. هەلبەت ل دوماهیا گەڕیانا خۆ د ڤێ گۆڕستانێ دا نڤێسەر دبێژیت:
«چ تشت جهێ داخێ نینن
ما پارچەک
ژناخێ مە ما
ژ هەستێ مە ما
کو داخ نەبووی»؟!
لەوما نڤێسەری زۆر ب ڕاستگۆیانە دەستێ خۆ دانایە سەر هەمی کول و برینێن دناڤ جەستەیێ ڤێ ئاخێ دا هەوداین و لێ هێشتا ئەڤ برینە د گەرمن و دەرمان نەبووینە!