سوتڤەیەک رویدا
وتو بوویە هەمی تشت
بوویە هەمی ژیانا من
بوویە خەون و هیڤییا من
بوویە دلخۆشییا دلی من
بوویە ئارامییا رێکا من
بوویە ڕۆناهییا ڕۆژێن من
بوویە ساخبونا ژانێن من
بوویە باشترین کەسێ من
بوویە دایکبوونا نوی یا من
بوویە هێز و بریارێن جوانێن من
پالپشت و پشتەڤانێ من
بها و سەنگا ژیانا من
ئەی هەیڤا من یا تمام
ئەی ئەسمانێ من یێ دادپەروەر
ئەی ئەڤینا منا جوان و بها گران.

عەشقا مە عەشقەك جودایە
نە وەك عەشقا چ دلایە
ئەڤینا دەشت و چیایە
مە سۆزا خوە د گەل دایە
ئەو وارگەهێ مە كوردایە

كوردستانە وارێ دێرین
ئەم مەمین ئەو زینا شرین
دێ گۆری كین ژیان و ژین
جان دلدارە د دلدایە
ئەو هەبوونا مە كوردایە

مە تەڤگەڕ و سەرهلدانە
ئێكگرتنا تەڤ كوردانە
بەرێ خوینا شەهیدانە
ئالا ڕەنگین مە هلدایە
ئەو هیڤییا مە كوردایە

ڕۆژا ئازادییێ هەلات
شەوقێ ڤەگرت هەمی وەلات
سەرخوەبوون بۆ مەیە خەلات
ل جیهانێ دەنگڤەدایە
ئەو دەولەتا مە كوردایە

تاڕییا شەڤێ وەک پەردەکا گران و بێ ڕەحم ب سەر دیوارێن کۆمەلگەهێ دا هاتبوو خوار. بۆ مریەمێ، ئەڤ ڕەشییە نە تشتەکێ نوی بوو، ب سالان ببوو سیبەرەکا گران ل سەر سینگێ وێ. ئەو ل بەر پەنجەرا خانییێ خۆ یێ کەڤن ڕاوەستیا بوو، دەستێن خۆ یێن زڤر و ماندی ب دارێ پەنجەرێ ڤە نووساندبوون و بەرێ خۆ دا جادەیەکا بێدەنگ. هەشت سالێن تەمام بوون، نە دەنگێ دەهۆل و شادییەکێ لێ بلند ببوو، و نە گرییا ساڤایەکێ، بێدەنگییا وێ یا کوژەک شکاندبوو.
شرینێ، کچا وێ یا گەنج، کو چاڤێن وێ یێن پڕی هزر و تێنیاتییا خواندنێ د دیتن، نێزیکی دایکا خۆ بوو. وێ ب دەستەکێ لەرزی ڤە، قوماشێ ڕەش یێ جلکێن دایکا خۆ گرت، کو وەک شەڤێ بێ دووماهی دیار دبوو. ب دەنگەکێ هێدی و خەمگین پرسی:
– دایێ، بۆچی لڤێرە ناڤێ بابان نەهاتیە بکارئینان؟ بۆچی زارۆک ب ناڤێ دایکێن خۆ دهێنە ناسین؟ و ئەڤە چ نەفرەتیە… بۆچی مە هەمیان جلکێن ڕەش ل بەر کرینە؟
مریەمێ ئاهەکا سۆتکەر ژ ناخێ خۆ کێشا، ب خەمەکا کویر و چاڤێن پڕی ڕۆندک هێفکرە کچا خۆ و گۆت:
– کچا من، لێرە باب ببوو پەیڤەکا قەدەغەکری. دەمێ دەستێن زۆلمێ زەلامێن مە برین، تنێ زارۆکێن ژ دوازدە سالی بچووکتر هێلان و یێن دی هەمی بێسەروشوین کرن. مێر نەمابوون، کچێن مە بێ هەڤژین مان و ژیان ل ڤی وەلاتی وەستییا. هەتا ئەو بچووکێن ماین مەزن بووین، ناڤێ دایکێ ببوو تاکە ناسنامەیا مە، دایک تنێ مان وەک زێرەڤانێن ڤێ ژیانێ.
مریەمێ دەستێ خۆ ب سەر جلکێن خۆ دا ئینا و بەردەوام بوو:
– ئەڤ ڕەنگە، بوویە ناسنامەیا مە، نیشانا وێ تاڕییا کو ب سەر مە دا هاتی. مە هەلبژارد وەک چەکەکێ بێدەنگ، دا جیهان بزانیت کا چ کارەسات ب سەرێ مە هاتیە. هەتا زەلامێن مە نەهێنەڤە، چ ڕەنگەکێ دی یێ ژیانێ نینە.
دەرگەهێن قوتابخانان ژی داخستن، دا مێشکێن هنگۆ تاڕی بکەن و نەهێلن فێری چ ببن و خەونێ ب ئازادیێ ڤە نەبینن.
شرینێ ب چاڤێن پڕی ڕۆندک ڤە بەرێ خۆ دا جادەیێن چۆل و گۆت:
– ئاها… ئانکو ژ بەر هندێیە هەشت سالە چ داوەت و شادی ل ڤێ خاکێ نەبووینە؟
مریەمێ سەرێ خۆ ب خەمگینی ڤە لڤاند و گۆت:
– بەلێ کچا من، هەڤژینی لڤێرە ببوو ئەفسانە. ئەم د ڤێ ڕەشییێ دا بەزر بووینە، دا چ ڕەنگەکێ دی یێ دژوار یێ ڤێ دنیایێ سەرنجا مە نەبەت.
ئەم لێرەینە، کێم دبین بەلێ زێدە نابین. ئەم دێ هەتا دوماهییێ چاڤەڕێی هاتنەڤا بێسەروشوینێن خۆ بین، و هەتا ئەو ڕۆژ دهێت، ئەڤ ڕەشیا مە دێ مینیت وەک هێما و چەک دژی هەمی زۆلمێ.
ل وێ کۆمەلگەهێ، ژیان ببوو جەوهەرەکێ ڕەش، و ژنەکا وەک مریەمێ تێدا قەهرەمان بوو، کو د ناڤ وێ بێدەنگییا گران دا، هیڤییا ڕۆژەکا ڕوون دچاند.

ڕۆندكا ژ چاڤێ من هاتی جهەك هەژیی نەدیت بكەڤیت، ئەو نە بتنێ ڕۆندكەكە، ئەو 56 سالێن ژیێ منێ بێ مالە، ڕۆژا (سماعیلێ حمێ) گۆتی ژ ئاخا خوە دەرناكەڤم، جەندرمەیا چ ل جەنازێ وی كرن نزانین، بەلێ هەمی چركەیێن وێ ڕۆژێ ل بیرا من ماینە، بێ مال و حال چووینە عێراقێ، ئاتێشی وەسا دەستێ من گرتبوو د پاراستم ژ هەمی دونیایا، ئەم تێدا خەمێن خوە دكەینە كراسەكێ گول گولی ل دیلانا پێ بەژنا خوە ڕەنگ دكەین. ئەوێن ڕۆنشتی دبن شەیدایێ جوانیا نەهاتی دیتن و ئەز شەیدا و دلدارا دێمێ هەڤژینێ خوە بووم. ئاخەكا نوی مە كرە جهێ ژیانێ، وەكی هەمیان ستوونێن چادرا خوە مە قوتانە د ئاخێ دا، ژنان حەسیدی پێ دبرن، من بخوە ژی هەمی تەمەنێ خوە ب دیتنا وی دێمێ دناڤ دا عاشق بوویم دبر.
ئاتێش پشتی سالێن دویر و درێژ زڤڕی ناڤ كاڤلە خانیێن هاتینە ژبیركرن، یازدە هەیڤا هاتە زیندان كرن… ئەم ژی زیندانی یێن ئازادبووین، هەتا ژ زیندانێ دەربكەڤیت مە دەست ب نوژەنكرنا كاڤلە خانیێ بابێ من كر. گاز و غاز لڤێرە گرانن و پارێ كڕینا وان ژی مە نینە. ژنەكا تێر تەمەنم، 56 سالم بەلێ عەشقا ئارتێشی وەكو خوەیە، لسەر كورسیكێ بەرامبەر پەنجەرا ب دەپان لێگدایی ڕوونشتم، ب دەستێن خوەیێن بێ سەروبەر درواری كر، سەرەرایی كو پشتا من دئێشت. ڕۆژەكێ خودێ ژ ژنكا جیرانا مە رازی بیت گۆت: هەیڤێ 10 ڕۆژا دچینە عێراقێ، هەر جارەكێ بهایێ (4 ملیارا) فایدە دكەین، بۆچی تو ژی ناهێیی؟
وێ شەڤی ژ كەیفادا گەلەك نەنڤستم و هەر دناڤ خەیالا دا دچووم. ئەڤ جارە بچم زیندانێ دێ ب دلەكێ خوەش بەحسێ ڤان ڕۆژا بو ئاتێشی كەم. دگەل هەلاتنا ڕۆژێ گەهشتین بەر دەرگەهێ سنووری. زمانێ توركی باش نزانم ! چەندرمە كرێت تەماشەیی مە دكەن؟ چونكی كوردین. و ڕەخێ دی ژی كرێت سەحدكەنە مە ژ بەركو ژن نینن كارێ قوروجی یێ دكەین، ڕۆندكا چاڤێن من ل بلنداهیێ ما و تامكرە تەحلاتیا ژیانێ. ئەو خوەلیسەریا ئەم بۆ دژین، دا چ ل ڤێ تێگەهشتنێ كەم؟ ئەوا زاڕۆكێن مە ژ برسادا دمرن؛ دمینن پێخاس و بێ جلك. ئەو ب چاڤەكی سەحدكەن مە و ئەم ب چاڤەكێ دی، بەفر وەسا هات وەكی دێ خلاس بیت هەكە راوەستابا؛ جهەك نەما سپی نەكری، تڕومبێلامە د نیڤا رێكێ دا ئاسێ ما، ب دلێن تژی خەمباری گەهشتین بەر دەرگەهێ مالەكێ.
دەرگەهێن مالا خوە بۆ مە ڤەكرن، مە ژی بەحسێ ژیانا خوە بۆ دكر، وەكی ئەم ژ كەوكەبەكا دی هاتبین وەسا ب مەرەق گوهداریا دەردەسەریێن مە دكر، وێ ڕۆندكێ چ ئاخێن پاقژ نەدیتن دا بن ئاخ بیت، هەر گاڤا ئارتێش هات دێ دناڤ دەستێن وی دا بن ئاخ كەم.

ل تاخەکێ کەڤن ل ناڤەندا باژێڕی، مام ئەحمەد هەمی ڕۆژان ل سەر کورسیكەكا داری بەرامبەر دەرگەهێ مالا خۆ دڕوونشت. مام ئەحمەد زەلامەکێ مەزن بوو، ڕەوشتێ وێ گەلەک سادە بوو، و هەمی تاخی ڕێز لێ دەگرت. د ڤان سالێن دووماهییێ دا، تاخ هاتبوو گوهۆڕین؛ ئاڤاهییێن بلند و مەزن ل جهێ مالێن کەڤن دروست ببوون و کەیف و خۆشیا جاران یا د ناڤبەرا جیرانان دا کێم ببوو، و هەر ئێك مژوولی کارێن خۆ ببوون. ئێدی وەك بەرێ پرسیارا هەڤدو نەدكرن.
ڕۆژەکێ، کوڕکەکێ گەنج ب ناڤێ ڕێبین، کو ژنوی هاتبوو د وی تاخی دا ئاکنجی ببوو، د بەر مام ئەحمەدی ڕا دەرباز بوو. ڕێبین گەلەک یێ ب لەز بوو…، رێبینی مام ئەحمەد دیت و سلاڤ لێ کر و وی ژی بەرسڤ دا:
– «ب خێر بهێی کوڕێ من، ڕۆژباشتر…».
ڕێبین ڕاوەستیا، سەحکرە مام ئەحمەدی چەوان ب گەرمی سلاڤا وی ڤەگێڕا. د ناڤ چاڤێن مام ئەحمەدی دا دلسۆزییەکا وەسا هەبوو کو ڕێبین نەچار کر پێنگاڤێن خۆ خاڤ بکەت وپتر نێزیكی وی بیت؛ کەنیا سادە ل سەروسیماێن مام ئەحمەدی دیار دکر کو ل پشت ڤی تەمنێ سەرێ سپی، دیرۆکەکا پڕ ژ خەمخۆری و ڕوحا جڤاکی یا هەلگرتی. ڕێبین ل تەنشتا مام ئەحمەدی ڕوونشت و دەست ب ئاخفتنێ کر. مام ئەحمەدی بۆ ئاخفت کا چاوان بەرێ جیرانان د نان و ئاڤێ دا هەڤپشک بوون، چاوان دەمێ کەسەک نەخۆش ببا هەمی تاخ لێ کۆم دبوون، و چاوان دەرگەهێن مالان هەمی دەمان ڤەکری بوون.
ڕێبینی هەست کر کو سەرەڕای پێشڤەچوونا ئاڤاهییێن نوی، ئێک ژ تشتێن هەرە گرنگ کو جڤاک ل سەر دهێتە ئاڤاکرن – ئەو ژی پەیوەندیا مرۆڤایەتی و خەمخۆریا ئێکودوە – بەرەڤ کێمبوونێ دچیت. ژ وی ڕۆژێ وەرە، ڕێبینی بڕیار دا کو ڕەوشا تاخی بگوهۆڕیت. وی دەست ب سەرەدانا جیرانان کر و پێشنیار کر کو دەم ب دەم کۆم ببن دا پرسیارا مەزنێن تاخی بکەن و هاریکاریا ئێکودو بکەن.
سادەییا ئاخفتنا مام ئەحمەدی بوو ئەگەر کو گەنجێن تاخی دوبارە ڕوحا هەڤپشکیێ و جڤاکی ڤەگەڕیننەڤە ناڤ دلێن خۆ. بۆ هەمیا دیار بوو كو جڤاک نە ب تنێ ئاڤاهی و جادەنە، بەلکو ب ڕەوشت، سلاڤ، و خەمخۆرییا مرۆڤان بۆ ئێکودو و حەژێكرنە.

کانتۆ (٢٠)

دا شعرەکێ ژ عەزابا نوو بڤەهوینم و بکەمە بابەتێ سروودا بیستێ ژ سترانا من یا ئێکێ، سترانا ئەوێن د دۆژەهێدا خەندقی. ئەز ب هەمی هەستێن خوەڤە یێ بەرهەڤبووم، داکو سەحکەمە وێ خەندەکا ل بەر من خویا بووی، ئەو خەندەکا ب گریانەکا ژاندار هاتییە ئاڤدان.
من خەلکەک د وی گەلیێ گڕوڤڕدا دیت، ب گریانەکا بێدەنگ دهاتن، ب پێنگاڤێن مینا نڤێژا لیتانی یێن ڤێ دنیایێ بوون(١). دەمێ بیاڤێ دیتنێ نێزیکتر لێ هاتی، من تشتەکێ سەیر دیت، ستۆیێ هەر ئێک ژ وان هەتا بنحەفکێ ژبۆ پشتڤە د وەربادای بوون، چونکو نەدشیان پێشییا خوە ببینن، لەوا د نەچار بوون کو بۆ پاشڤە بچن. دبیت هندەک کەس ب فالنجبوونێ هۆ لێ بهێن، لێ من نەدیتییە و باوەر ناکەم هەبن ژی.
خوێندەڤانۆ، هیڤییە خودێ وە ل تە بکەت کو بەرهەمێ خواندنا ڤێ کتێبێ بچنی، نهۆ ژی هزرێ د خوەدا بکە و خوە بدانە جهێ من کا چەوا ئەز شیام ڕوویێ خوە ژ ڕۆندکان زوها بهێلم. لێ دەمێ من میناکێ مە یێ مرۆڤایەتیێ ب ڤی شێوەیێ بەرەڤاژکری دیتی، کو ڕۆندکێن چاڤان جۆجۆکا ل پاشییا وان تەڕکر بوو. من ب ڕاستی بۆ کرە گری، و من سەرێ خوە ب زیها کەڤرەکێ پرا زۆڕگ ڤەنا، هەتاکو هەڤالێ من گۆتییە من:
– ما تو ژی وەکو ساویلکەیێن دییی؟!. ما ل ڤێرە، یا هەمی دلۆڤانی لێ مری، دلپێڤەمانی دژیت؟! ما کی ژ وی د سەرداچووییترە ژ ئەوێ ل هەمبەری ئیرادا خودێ خەمگین دبیت. سەرێ خوە بلند بکە، سەحکە وییێ ل بەرانبەری خەلکێ گیبە، عەرد بۆ ڤەبووی، هەمیا پێکڤە گازی دکرن: «دێ کیڤە کەڤی هۆ ئەمفیارۆس؟(٢).
تو بۆچی دەست ژ جەنگێ بەرددەی؟». لێ ئەو نەڕاوەستیا و خوە داهێلا قۆلاییێ بۆ دەڤ مینۆس(٣)، ئەوێ هەمی گونەهکاران دگریت. ئەوێ هەردو ملێن خوە کرینە سینگ، ل من دنێڕی: چونکو وی گەلەک دڤیا پێشاهییا خوە ببینیت، نهۆ یێ ل پاشڤە دنێڕیت و بۆ پاشڤە دچیت. سەحکە تیریسیاسێ ڕوخسارێ خوە گوهارتی و ژ زەلامەکی یێ بوویە ژنەک، هەمی کۆئەندامێن وی ژی هاتینە گوهارتن؛ پاشی فەرە جارەکا دی گۆپالێ خوە داوەشینتە دو مارێن هەڤهەمبێزکری، هەتاکو بشێت ڕیهێن زەلامینییا خوە بزڤڕینیت(٤).
ئەوێ پشتا خوە ب زکێ تیریسیاسی ڤەنای، ئارۆنسە. ئەو ل چیایێن لونی – جهێ عەرد خەلکێ کارارایێ تافیل دکەت – ل بنارا شکەفتەکا ڤەحەویانێ، دناڤ مەرمەرێ سپیدا، دژین. ل وێرێ وی ستێر و ئاڤا دەریایێ ددیتن(٥). و ئەو ژنا کەزی ڤەکری و مەمکێن وێ نەهێنە دیتن، ژ ڕەخێ دیڤە موویێن ڕێڤێن وێ دبۆشن. ئەو مانتۆیە، ئەوا ل گەلەک وەلاتان گەڕیایی و پاشی ل جهێ ژ دایکبوونا خوە جهوار بووی. لەوا دێ یێ دلخۆش بم ئەگەر پیچەکێ گوهێ خوە ل بەر گۆتنێن من ڕاگری. پشتی بابێ وێ ژ ژیانێ بارکری و باژێڕێ باخۆس هاتییە داگیرکرن، ئەو بۆ ماوەیەکێ درێژ تەنگەزاری دنیایێ ببوو(٦). ل بلنداهی یێن ئیتالیا جوان و ل بنارا چیایێ ئەلپ، ئەوێ ئەلمانیا ل هنداڤی تیرۆل دگریت، گۆڵەک لێ هەیە دبێژنێ بیناکۆس. وە هزر دکەم کو ژ ناڤ هزار کانیکان یان پتر دناڤبەرا گۆڵا جاردا و گەلیێ کامونیکا، خەلکێ چیایێ ئەپنین ل سەر ئاڤا وێ گۆمێ دژین(٧).
ل ناڤەڕاستێ جهەکە کو هەکو چاڤدێرێن ترنتۆ و بریشا و ڤیرۆنی ب کارێ خوەیێ ئایینی ڕادبن، بەرەکەتێن خوە بەڵاڤ دکەن(٨). ئو پسکییرا، ئەو کەلها جوان و بهێز ل بەرانبەری خەلکێ بریشا و بێرگامۆ یا چکلاندییە، عەردێ دەردۆرا ل پشت کەلهێ نزمتر لێ دهێت(٩). نێ هەر ئاڤەکا نەشێت د زکێ بیناکۆسدا بمینیت، بێگومان دێ ڕابیت و دێ ڕووبارەکی دناڤ مێرگێن ڤیرۆنادا ژ خوە چێکەت. هەکو ئاڤ دەست ب چوونێ دکەت، ناڤێ وێ نامینیت بیناکۆس، دبیتە مینچیۆ هەتاکو دگەهتە باژێڕێ جوڤونۆ کو دڕژیێتە سەر ڕووبارێ ئەلپۆی. لێ بەری بگەهتە ڕێژگەهێ، دگەهتە بەتەنەکێ، ژێ دکەڤتە خوار و دبیتە گۆڵەک کو هندەک جاران ل دەمێ هاڤینێ دبیتە کارەسات و خەلک ل سەر ڕاهاتبوون(١٠). ئو هەکو کچینا دڕەندە د وێرێ ڕا دبۆری(١١)، د نیڤەکا گۆڵێدا عەردەکێ نەچاندی و ڤالا ژ مرۆڤان دیت. ئو داکو ژ تێکهەلییا مرۆڤان بڕەڤیت، دگەل خزمەتکارێن خوە ل وێرێ جهوار دبیت، داکو حنێرێن خوە یێن جادۆبازی و خێڤزانکیێ بکەت، ل وێرێ ژیا و هەر ل وێرێ مر. ئەو زەلامێن ژ دەردۆرا وێ ڤەڕەڤین، ل وی جهێ ژ هەمی لایانڤە ب گۆڵێ دوورپێچکری، خڕڤەبوون و باژێڕەک ل سەر پرتێن هەستیکێن وێ ئاڤاکرن، ب ناڤێ ئەوا ل دەستپێکێ ئەو جهە هەلبژارتی ب ناڤکر، ناڤێ وێ کرنە مانتۆ یا دوور ژ کاهنێن دی(١٢). بەری شێتییا کونت کازالۆدی بکەڤتە بەر غەدرا پینامۆنتی، خەلکێ وی باژێڕی زێدەتر لێ هاتبوون(١٣). لەوا شیرەتا من ل تە ئەو بیت، هەر گۆتنەکا دی یا ل سەر چەواتییا چێبوونا باژێڕێ من بهێتە کرن، باوەر نەکە و نەهێلە چ درەو ڕاستیێ پنی بکەن.
– سەیدایێ من! پەیڤێن تە بۆ من ڕاستی یێن ڕەوانن، من هند باوەری پێ هەیە کو ژ بلی وان هەموو یێن دی، وەک ڕەژوویا بێ گوڕینە. لێ کا بۆ من بەحسی وی خەلکێ دهێن بکە، ب نەمازەیی ئەگەر تە ئێکێ هەژی بەحسکرنێ دناڤ واندا دیت! چونکو ژ بلی وان چ تشتێ دی د هزرا مندا نینە.
– ئەوێ هەنێ، ئەوێ ڕیهێن وی ژ ڕوویان دادلەقیێنە سەر ملێن وی یێن ڕەنگتاری، ل وی دەمێ یۆنان ژ نێرێن خوە ڤالا بووی هەتاکو کەسەک نەمایە د لانکاندا ژی، ئەو خێڤزانک بوو. وی و کالکاسی فەرماندا کو ئێکەمین وەریسێ پاپۆرێ ل ئۆلیس ببڕن، ناڤێ وی ئوریپیلۆس بوو(١٤). تراژیدیا من یا هەژی ل جهەکی، هۆسا بەحسی وی دکەت(١٥): تو وێ باش دزانی، تو ئەوێ تو هەمیێ دزانی. ئەوێ دییێ هەردو کێلەکێن وی د لاواز، ئەو مایکل سکۆت بوو، ئەوێ هەمی فێل و یاری یێن جادۆیی ب ڕاستی دزانین(١٦).
کا سەحکە جویدۆ بۆناتیی و سەحکە ئەسدێنتیی، ئەوێ نهۆ خۆزییا ڕادهێلیت کو هەر مابا ل سەر کارێ خوەیێ پنیدۆزیێ(١٧)، لێ پەشێمانییا وی یا نهۆ چ مفا تێدا نینە. سەحکە وان ژنێن بەلەنگاز، ئەوێن دەرزیک و تەشی و ڕستن هێلاین و خوە کرینە خێڤزانک کو نڤشتییان ژ یاریۆک و گیای چێکەن. لێ کا نهۆ وەرە، قابیل ب ستری یێن خوەڤە(١٨)،
ل سەر توخیبێ هەردو نیڤێن گۆیا زەمینێ یێ زالە و ل ئەشبیلیە دەست دکەتە پێلان(١٩). دوهی ئێڤاری هەیڤ چواردە بوو: فەرە ئەڤە ب باشی ل بیرا تەبیت، چونکو وێ ل دارستانا کوور چ جاران زیان نەگەهاندینە تە و هەردەم رۆهن دکر(٢٠).
هەکو ئەم ب ڕێڤە دچووین، ئەو هۆسا دگەل من دئاخفت.
دەهمەن:
(١) لیتانی: نڤێژەکا تایبەت یان گشتییە، قەشە ب مەوکبەکێ هێدی هێدی ئەنجامددەن، ئەو ب خوە نڤێژا غەفراندنێیە و کۆمەکا لاڤەیانن ژبۆ نەهێشتنا مەترسییان و پەتایێن نەخۆشییان.
(٢) ئەمفیارۆس: ئێک ژ وان هەر حەفت شاهێن چووینە دوورپێچکرنا (تیبە) داکو پۆلینیسی بزڤڕیننەڤە سەر عەرشێ وی. لێ خێڤزانکەکی پێشبینییا مرنا وی د ڤی شەڕیدا کربوو، لەوا هەولدا دەست ژ وێ جەنگێ بەردەت. ئەڤجا جوبیتێری ئەو عەردێ ل بەرانبەری وی کرە چۆلاهی و وی عەردی ئەو داعویرا… (ژ ئەفسانەیێن یۆنانی).
(٣) مینۆس: دادوەرێ دۆژەهێ.
(٤) تیریسیاس: خێڤزانکێ (تیبە) بوو ل سەردەمێ شەڕێ ترۆی. ئەفسانە دبێژیت کو جارەکێ تیریسیاسی گۆپالێ خوە وەشاند بوو دو مارێن هەڤهەمبێزکری داکو ژێکڤەکەت، ئینا بۆ ژن، بۆ ماوێ حەفت سالان نەشیا زەلامینییا خوە بزڤڕینیت، هەتاکو جارەکا دی گۆپالەک وەشاندییە دو مارێن هەڤهەمبێزکری، ئەڤجا ڕیهێن وی شینبوون و زەلامینییا وی زڤڕیڤە.
(٥) ئارۆنس: خێڤزانکەکێ ئیتریسکی بوو، پێشبینییا سەرکەفتنا یولیۆس سیزەری ل سەر پومبێ کر بوو. چیایێن لونی ل نێزیکی کارارانە، کو عەردێ وێ ب چاندنێ ژ ڕووەکێن زیانبەخش تافیل دبیت. خێڤزانکە و پێشبینی یێن پاشەڕۆژێ دکەت.
(٦) مانتۆ: کچا تیریسیاسییە، مەمکێن وێ ناهێنە دیتن، چونکو یا بەرەڤاژە (بەروپشت)، پشتی باژێڕێ باخۆس (تیبە) دهێتە داگیرکرن، ئەو ژبەر زۆردارییا کریۆنی ژ وەلاتێ خوە دەرکەفتبوو، پاشی ل داویێ ل مانتوا جهوار دبیت کو جهێ ژ دایکبوونا وێیە. هەروەسا جهێ ژ دایکبوونا ڤیرجیلۆیە ژی.
(٧) تیرۆل ئەو چیایێن دکەڤنە دناڤبەرا گەلیێ کامونیکا و گەلیێ ئەدیجدا ل باکۆرێ ئیتالیا. بیناکۆس، ناڤێ کەڤنێ گۆڵا جاردایە و خەلکێ چیایێ ئەپنین ل ڕۆژاڤایێ گۆڵا جاردا دژین.
(٨) ترنتۆ و بریشا و ڤیرۆنی: سێ دێرێن ئەسقەفییانە، کو ڕەخنەڤان نەشیاینە توخیبێن ڤێکگەهشتنا وان ب دروستی دەستنیشان بکەن.
(٩)پسکییرا: باژێڕەکێ پەرجانکرییە ل باشوورێ ڕۆژهەلاتا گۆڵا جاردا، خەلکێ ڤیرۆنا ژبۆ بەرسینگگرتنا هێڕشێن خەلکێ بریشا و بێرگامۆ بکاردئینا.
(١٠) ڕووبارێ مینچیۆ دناڤ مێرگێن ڤیرۆنا ڕا دبۆریت و بەری بگەهتە ڕێژگەها خوە ل ئەلپۆ، ل دەڤەرا مانتوا هندەک گۆمێن ئاڤێ ژێ چێدبن کو ل دەمێ هاڤینێ دبنە ئەگەرێ بەربەلاڤکرنا نەساخییان.
(١١) مەرەم ب کچینا دڕندە؛ مانتۆ یا خێڤزانکە، کچا تیریسیاسی.
(١٢) ناڤێ باژێڕی کرنە مانتوا کو ژ پەیڤا مانتودون هاتییە و ڕامانا وێ پشتبەستنە ب کاهن و جادۆبازان.
(١٣) کونت کازالۆدی: ل سالا ١٢٧٢ێ، دەست ب سەر باژێڕیدا گرت، لێ جهێ نەڕازیبوونا خەلکی بوو. ئەڤجا پینامۆنتی دی بۆناکورسی، کازالۆدی شیرەتکر کو هەمی پسمیر و خانەدانان نەفی بکەت داکو نەبنە مەترسی ل سەر دەستەلاتا وی. هەکو وی وە کری ئەڤجا پینامۆنتی سەرکردەیاتییا ملەتی دکەت و بنەمالێن ماقویلێن مایی دکوژیت و ئەلبرتۆ کازالۆدی ژی دەردئێخیت. هەتا سالا ١٢٩١ێ، باژێر د بن دەستەلاتا ویڤە دمینت. شێتییا کازالۆدی: ئانکو هەکو گوهدارییا شیرەتا پینامۆنتی کری ب شێتیێ هاتە وەسفکرن.
(١٤) ڤالابوونا یۆنانێ ژ زەلامان: ئانکو هەکو هەمی زەلام چووینە شەڕێ ترۆی (تەروادە).
– کالکاس: خێڤزانکەکێ یۆنانییە دگەل خەلکێ خوە چوو بوو شەڕێ ترۆی.
– ئۆلیس: بەندەرەکێ یۆنانییە ل بویتزیا کو وەریسێن پاپۆران لێ هاتنە بڕین و گریک ژ وی بەندەری چوونە ترۆی.
– ئوریپیلۆس: خێڤزانک و جادۆبازەکێ یۆنانییە دگەل کالکاسی، دگۆتن کو بەری بچنە شەڕی خودێ قوربانەکێ مرۆڤ دڤێت داکو سەرکەفتنێ ب دەستڤە بینن.
(١٥) مەرەم پێ (ئەنیادە) یا ڤیرجیلۆیە.
(١٦) مایکل سکۆت (١١٩٠ – ١٢٥٠ ز): فەیلەسۆف و فەلەکناس و خێڤزانک و جادۆبازەکێ سکوتلەندییە، بۆ ماوەیەکی ل ئەیوانا ئیمپراتۆر فیریدریکێ دووێ ل ناپۆلی ژیایە.
(١٧) جویدۆ بۆناتیی: خێڤزانک و فەلەکناسەکێ سەدێ سێزدێیە، ل باژێڕێ فورلی ژیایە، کتێبەکا مەزن ل سەر فەلەکناسیێ دانایە.
– ئەسدێنتی: پنیدۆزەکە ژ پارما (ل سەدێ سێزدێ ژیایە) ب خێڤزانکی و جادۆبازیێ یێ ناڤدار بوو.
(١٨) مەرەم پێ هەیڤە. ل سەردەمێن ناڤین وە هزر دکرن کو قابیل ب قەفتەکا ستریاڤە ل سەر هەیڤێ دژیت.
(١٩) ئانکو هەیڤ یا ئاڤا دبیت و هندە دێ ڕۆژ هەلێت. ل دەف دانتی توخیبێ نیڤەکا گۆیا زەمینێ ل ڕۆژئاڤایا ئیسپانیایە.
(٢٠) ئانکو ژبەر سیناهییا هەیڤێ تو د دارستانا کوور دا بەرزە نەبووی و چ ئاتاڤ ب سەرێ تە نەهاتن.

تو شەبەنگەک بووی ژ بارانێ، و ئەز ژی خوناڤا گولەکێ بووم. ل زڤستانەکا سار پەرمیچکێن بەفرێ ب سەر مەدا بارین. تو ل سەر سنوورێن خەونێن من یێ دانای بووی، ژ نیشکەکێ ڤە من تو دیتی، دیسان تو بەرزەبووی، ل بەندا من بووی و ئەز ژی ل بەندا تە بووم. چاڤپێکەتنا مە دا بتە دەستپێکا چیڕۆکەکێ، لێ قەدەرێ ب ئازاران دارێژت بوو.
دگەل بیرهاتنێن خوە دئاخڤم، درەڤم و د جهـ دا دمینمە ئاسێ، پێ یێن من د گرێداینە، لێ دلێ من بەرەف ئاسۆیێن دوور دچت. تو ل بیرا من بووی، پاشی تووڕە دبووم، لێ من دڤیا وینەیێ تە د بیردانکا من دا شێلی نەبت، پەیڤێن کریت دەربارەی تە نا نڤیسم. ژ دەستدانا تە مەزنترین شکەستن بوو، هەروەکو هاتیمە نەفیکرن، من گۆت بوو تە تو هەموو کەسی و کەس جهێ تە ناگرت. ئێدی چ تشت کارتێکرنێ ل هەستێن من ناکن، د سینگێ من دا دلەکێ مینا کەڤرەکێ رەق مایە.
ئو تو… ئاخ هەکەر تو بزانی تە چ ل من کرییە؟
تا دەمێ من کەرب ژی ژ تە ڤەدبن، حەز ناکم کەس بەحسا خرابیێن تە بکت. نە خەمێن من و نە ئازار و نە کەرب و کینێ وێرەکی هەیە تە ل هەنبەر من بشکێنن.
من حەزکرن نەبوو خاترا خوە ژ تە بخوازم و نە ژی ژ هزرێن من دووربکەڤی، تو ئەو برین بووی یا من حەزا ساخبوونا وێ نەیی، من حەزدکر هەردەم ل بەر چاڤێن من بی… تو هیڤییەک بووی ب بانێ ئەسمانی ڤە هەلاویستی، نە دەستێ من دگەهشتێ و نە ژی تە ئنیەتا بارینێ هەبوو؛ كو ببیە بارانەکا ئۆمێدان و بباری هنداڤ هیڤی یێن من.
دەمێ دووماهیک خاترخواستن دهێتە بیرا تە؟ دلێ من ژ ئازاران پارچە پارچە دبوو، من هزردکر هەمبێزا تە دێ چوونا تە ل سەر من سڤک کت. چەوان هەر تشت هۆسا ب ساناهی دەرباز بوو؟!
پاشی هەمبێزا تە بۆ خەریبی، ئەو هەموو ئاخفتن و سوحبەتێن مە بوونە بێدەنگی، ئەز ل کێلیکەکێ دگەڕیام بۆ ڤەگەڕیانێ، تە ژی دوورکەتن هەلبژارت، ل بەندا داهێلانا دەستێن تە نە بووم، لێ خەریبی ژ لاڤایێن من بلەزتر بوو.
دناخێ مندا لاپەڕەک ما ڤەکری، لێ چ بیرهاتن نەمان ل سەر بهێنە نڤێسین، بتنێ تاکە ڕێ ژبیرکرن بوو. سەرێ خوە بلند کر، دێمێ خوە یێ سۆتی د خۆدیکا ڕۆناهیێ ڕا دیت. ئازارێن هندە سالان د کێلیکەکێ دا هاتنە دیتن.
وێ دڤیا ژ رابردووی ب رەڤت، لێ هەر تشت مینا سیتاڤکا وێ ب دووڤە بوو. ئەو ڕۆژا پێخەمەت وی ئەوێ دولکێ گازێ ب خوەدا کری و پتریا لەشێ وێ سۆتی. هزرا رەڤینێ دکر وێ نە دزانی دێ د ناڤ ئاگرەکێ هەتا هەتایێ دا سۆتی مینتە ساخ، وێ باوەرنەدکر ئەو ژی دێ پشتا خوە دتە وێ هەروەکو رۆژەکێ ئەو نە نیاسی.

چیا وەك پێدڤی
یێ بلند نەبوو
و ئەسمانی وەك پێدڤی
خۆ نێزیك نەكر…
جیهان ژی
تێرا خۆ بێدەنگ بوو…
***
وێ سپێدەهیێ
نە بتنێ دەرگەهـ هاتن شكاندن
ناڤ ژی شكەستن..
ئەو ناڤێن رێكا ئاڤێ
و زەڤی و بیستانان
و بیرەوەری
ژبەركرین…
ژ وێ ڕۆژێ وەرە؛
زاڕۆك
ژ تەمەنێن خۆ مەزنتر لێ هاتن
دایك
ژ خەمێن خۆ ناخ ب ژانتر
و شەڤ درێژتر لێهاتن…
درێژ كو ستێر ڤێچا گیرۆ دبن
و هەیڤ مینا كەڤرەكێ ڕەق
وەك دلێ مرۆڤایەتیێ
خویا دبیت..
***
دەوروبەرێ چیایی
گوند تالان و سۆتی..
دەرگەهێن ڤەكری
یێن خانیان
دەستێن خۆ بلند دكرن
هەروەكو دزانین
كەس ناڤەگەڕیت.
***
ئاخ یا دئاخڤیت
هێدی دئاخڤیت
هەر جار
كلۆخەكێ
گوستیرەكێ
ناڤەكێ
دكەت د چاڤێن جیهانێ دا..
***
12 سال
ب دەمی ناهێن هژمار؛
ب جهێن ڤالا
ب هژمارا ڤەجنقینا دایكان
و كابووسكێن زاڕۆك هەر شەڤ دبینن.
***
سلاڤ بۆ:
یێن ئۆغەر بووین
یێن ڤەدر بووین
یێن قورتال بووین
یێن ئازاد بووین
كو تەمەنێ مایی هەمیێ
ب بزاڤن
جارەكا دی ژ رابۆری
قورتال بن.

رۆژەکێ من کتێبەک خواند، وێ کتێبێ هەمی ژیانا من گوهارت. و ژبەر کو ئەز ژ گوهۆڕینێ دترسم، من بریار دا پشتی وێ، چ کتێبێن دی نەخوینم!
هەتا نوکە ژی ئەو رێک یا ل بیرا من ئەوا بەرێ من دایە وێرێ. پشتی ئەز تێر ل بازاری گەڕیایم، ئەز چوومە کۆلانەکا تەنگ ل ناڤ جەرگێ قەیسەرییەکا فرۆتنا گۆشتی و عەرەبانکێن ماسیان، کو یا تژی بوو ژ بێهنێن نەخۆش و قێژقێژا خەلکی.
من پرسیارا کتێبخانەکێ کر، هندەکان بەرێ من دا دەرگەهەکێ بچویک یێ ڤەشارتی دناڤبەرا دو دوکانێن «گۆشتێ مەسلەحێ» دا. پارچەیەکا دەپی ل سەر دەرگەهی یا هەلاویستی بوو، ل سەر نڤێسی بوو: «کتێبخانەیا ژیانا نوی». ل پشت وی دەرگەهێ بچویک، دەهـ دەرەچکێن کەڤن و شەکستی دچوونە خوارێ بەرەف رێیەکا تەنگ ڤە، هەتا گەهشتیمە سەرداڤەکا شهگرتی و تاری یا وەکی زیندانان.
من گۆتە وی پیرەمێرێ خودانێ کتێبخانێ: «من باشترین کتێبا دنیایێ دڤێت.»
پیرەمێری ب هشیاری و ترسەکا مەزن ڤە، دێ بێژی یێ دناڤ زڤیا مینان ڕا دەرباز بیت، ل ناڤ رەفاتکێن تژی تۆز دگەڕیا. کتێبەک ئینادەر و ژ دویریاتییا دو مەتران هاڤێتە بەر من، هەر وەکی یێ تەپەکا سەلێ دهاڤێژیت.
تابلۆیێ پیکاسۆی «ژنکا ب گری» ل سەر بەرگێ وێ کتێبێ بوو. پیرەمێری گۆت: «ئەڤە پێنج سالێن ل دویڤ ئێک، ئەڤە پرفرۆشترین کتێبە. بۆ هەمی زمانێن جیهانێ هاتیە وەرگێڕان، و زێدەتر ژ ملیۆنەک و پێنج سەد و بیست و سێ هزار دانە ژێ هاتینە فرۆتن. ملیۆنەک ژێ هێشتا نەهاتیە رادەستکرن.»
من پرسیار ژێ کر: «پا کا ناڤێ کتێبێ؟»
ب تبلا خۆ ئاماژە دا بەرگی و گۆت: «ئەڤەیە ناڤێ وێ.»
من گۆتێ: «ئەز چ نابینم!»
گۆت: «تو یێ ل بەرامبەر مەزنترین داهێنانێ د دیرۆکا ئەدەبیاتان دا، هەر خواندەڤانەک دێ وی ناڤی لێ کەت یێ دلێ وی بخوازیت.»
– جوانە، ئەز ب ڤێ هزرێ کەیفخۆش بووم، بەس کا ناڤێ نڤیسەری؟
– نڤیسەر ب خۆ خواندەڤانە. ئەگەر رۆمان ڤیا دێ بینیت، و ئەگەر هەلبەست ڤیا دێ هەلبەستێ بینیت… و ئەگەر فەلسەفە ڤیا، هەمی فەیلەسۆف شاگردێن ڤێ کتێبێ نە.»
کتێب ب نایلۆنەکێ رۆن یا پێچای بوو. ئێڤاری من فنجانەکا چایێ و پرتەکا کێکێ بۆ خۆ ئینان. چایا ئێڤاری سەرکەفتنێ دئینیت. ب دلەکێ خۆش من نایلۆن چرچر کر، دێ بێژی ئەز یێ خزینەیەکێ ڤەدکەم. من سەحکرێ، هەمی بەرپەر د سپی بوون، پیتەکا بتنێ ژی تێدا نەبوو!
من تەلەفوونا وەشانخانەیێ کر دا کو بێژمێ خۆ پەیڤەکا بتنێ ژی د ڤێ چاپێ دا نینە. پشتی بێدەنگیەکا کورت، کارمەندێ پرسیار کر: «چەند لاپەرێن ڤالا تێدانە؟»
– هەمی دڤالانە!
– گەلەک باشە! دیارە تە نوسخەیا ئەسلی یا ب دەست خۆڤە ئینای، تو بوویە خودانێ خەلاتێ مەزنترین خواندەڤان د دیرۆکا جیهانێ دا.
چ نەما بوو ژ کەیفان دا بفڕم: «ئەز دێ بمە مەزنترین نڤیسەر د جیهانێ دا!». من تەلەفوون بۆ کرەڤە:
– ئەرێ ئەز دشێم کتێبەکێ ل دەڤ هەوە چاپ بکەم؟
– بێگۆمان!
– دڤێت ئەز چ کەم؟
– بتنێ دێ سێ سەد دولاران دەی.
– و پاشی؟
– چ نە، ئەم دێ هەمی تشتان ب ستۆیێ خۆڤە گرین!
– بەس من دڤێت ناڤێ من ل سەر بیت. خۆ من تشتەکێ دی نەڤێت ل سەر بەرگی بیت ژبلی ناڤێ من!
کارمەندی گۆت: «مە خزمەتگوزارییەکا نوی هەیە بۆ پێشنیارکرنا ناڤونیشانان بۆ وان کتێبێن هێشتا نەهاتینە نڤێسین.»
– من نەڤێت وەکی هەمی کتێبان بیت کو ناڤونیشانەکێ سەرەکی و یێ لاوەکی و جۆرێ ئەدەبی هەبیت!
– پا چەوا؟
– ناڤێ من بتنێ بەسە.
– دێ بیتە باشترین کتێب د جیهانێ دا.
– من نەڤێت یا ڤالا بیت.
– وەکی تە دڤێت.
– من دڤێت دیوانەک بیت ژ بیست هەلبەستان پێکهاتبیت!
– بەس بازارێ رۆمانێ گەرمترە!
– مممم.. باشە، ئاریشە نینە.
– تە چ جۆرە رۆمانەک دڤێت؟ دیرۆکی، ریالیزما سحری، گوندی، باژێری، یان یا دەریایی…؟
– من هێشتا هزر تێدا نەکریە، یا گرنگ بۆ من ئەوە کو ل سەر بەرگی ب ریهـ و پرچەکا درێژا شۆڕا ل سەر پاتکێ دیار ببم. من نەڤێت خەلک بێژیت لاوینییا من ژ یا «بلحۆ»ی کێمترە!
– ئەم دێ وێنەیێ تە ب ژیریا دەستکرد چێکەین.
– بەس هەتا ئەز نەبینم و ژێ رازی نەبم، بکارنەهینن!
– تە ناڤونیشانێ رۆمانێ چەوا دڤێت؟
– بلا ب رەنگێ سۆر بیت!
– مەبەستا من چەند پەیڤ بن؟
– بتنێ دو پەیڤ، من دڤێت ناڤونیشانەکێ سەیر و سەمەرە بیت، کو وەکی وی د ئەدەبیاتا جیهانی و ناڤخۆیی دا نەبیت.
– «بۆسەلەیا سەرخۆش» چەوایە؟
– چ رامان ددەت؟
– بەرزەبوون.
– ئەز حەز ژ بەرزەبوونێ دکەم و ل نک من ناڤونیشانەکێ بالکێشە. بەس بۆچی ناڤونیشانی بۆ خواندەڤانی نەهێلین؟
– ئەم داهێنانەکێ دوجارکی دوبارە ناکەین! ئوو، تە دڤێت ناڤەرۆکا رۆمانێ یا چەوا بیت؟
– من دڤێت رۆمانەکا فەلسەفی بیت وەکی «جیهانا سۆفیایێ»!
– و چ یێ دی؟
– من دڤێت گۆتنەکا «ئێلیۆت»ی تێدا بیت، کو ب ناڤ مەدحێن من بکەت!
– ئەم دێ بۆ تە کۆمەکا گۆتنێن نڤیسەرێن مەزن ب رێز کەین.
– ئەرێ پاشی هوین دشێن بۆ کەنالەکێ ئاسمانی ژی من کاندید بکەن؟
– بەلێ، ئە. ئەم کتێبان چێناکەین، ئەم نڤیسەرێن مەزن چێدکەین!
– بەس کی دێ رۆمانێ نڤێسیت؟
کارمەندێ پیچەکێ خۆ گرت، پاشی گۆت: «خواندەڤان»!

وەرگێڕان ژ ئەرەبی: یاسرێ حەسەنی

دلدارەکێ
پێنجەهـ سالان
چاڤەڕێ‌ مای..
بۆ وی دەنگێ
ناڤ هێڤییان هێشتا نەزای..
کەنگی دێ هێت
ژەنیارەكێ
پەست و دامای..
ژێ‌ وەرگریت
سێکۆچکەیا کەدا خەمگین:
ڕەنگێ گولێ، دەنگێ دلی، هێزا چیای..
پێ ڤەهینیت ئاوازەکێ
پێشكێش بكەت
بۆ وەلاتێ
ناڤێ‌ عشقێ‌ ل سەر دانای..