د تاریاتیا خۆدیكا شكەستی دا،
سیبەر دبنە بازرگانێن رۆناهیێ
دەمژمێرێن خوەلیێ
پێنگاڤێن خۆ دەرڤالەی دەستمالێن دژمنی دكەن
ئەو دچن…
پەنجەرەیێن خۆ دفرۆشنە باهۆزێن دەرەکی
و کلیلا مالا باب و کالان
دکەنە پەنیرەکێ حەلیای د دەڤێ ڕێڤیان دا..
د ڕۆژئاڤابوونەکا شین و شۆک دا
وان دیرۆكا خۆ داینە نێرگزدزا
دا کو بزماران ل جەستەیێ ڕۆژێ بدەن
و ل سەر مێزا هاتوباتێ
خوینا گەنمێ مە
ب تۆزێ بگوهۆڕن!
ئەو ژ بارانێ دترسن..
دوپشکێن هزرێن خۆ خودان دکەن
دبێژنە گورگێن مەزن:
«ماچەکا بیابانێ ب دەڤێ چیایێن مەڤە بهێلە،
دا کو خویسار گەشە سەحارا بنارێن مە بقورمچیت.»
لێ پا… سوباهی ل سەر زەڤیێن ژەنگار،
ماسیێن کاغەزی دێ فڕن،
و دێ هەمبێزا وێ دایکێ
یا کو نانێ پێت و ڕۆژێن شێت
ل بیرێ ئینن،
لدەمێ ئەو دبنە هەلمەکا بێ ناڤ،
د دەریا باژێرەکێ بیانی دا…
بێی چ ڕووخسار!

سپێدەهییەکا نوی بوو، هەر چەنده هاڤین بوو، لێ گەرمێ باژێر داگیر نە کر بوو، فێنک و سار بوو. من چاڤێن خۆ ڤەکرن لێدانا تكتكا دلێ من هزار ئاوازێن جیاواز بوو من لێدان.
ژترسا دا ژ خەوا شرین هشیار بووم، من ل دەستێن خۆ نێڕی، سەحکرێ ئەو هیڤییا من د ناڤ دەستێن خۆ دا ڤەشارتی یا نەخۆشە.
ئەز گەلەک تێک چووم؛ چونکی من گەلەک د پاراست. ئەز ژ دابڕینێ د ترسیام، جارەکێ ل من بەرزە ببیت و ژناڤ دەستێن من بفڕیت.
چونکی د ناڤ دلتەنگییان دا دلێ خۆ بۆ ڤەناکم، ل بێزاری و شینیێ، ڕویێ خۆ ژێ ڤەدگێڕم، داکو سویراتییا توفانا بارانا ڕوندکێن من وێ بن ئاڤ نەکەت و نەخەندقینیت. هند دپارێزم کەسەک نەشێت ببینیت، دا چ بەهانە ب گۆتگۆتکەکێ بۆ پەیدا نەبن، ژ ناڤ دەستێن من دا ب دزیتن، یان ژی ب چاڤپێڕانەبوونەکێ بکوژیت.
ل وێ سپێدەهییا بێبەخت من ب سەروسیمایەکێ جیاواز ئەو دیت، من سەحکرێ یا ب کەیف نینە و یا جوان ژی نینە، دێمەکێ زەر و پێتی دبینم و کز و ماتی یا ژ ڕوویێن وێ د هێتە خۆار، ئەز د هزر و بیران دا مام؛ چ بوو ئەگەرێ ڤێ چەندێ…؟ ئەرێ گیانێن زیندی نە یان ژی د مری نە یان یێن ڤەشارتینە… یان ژی بایێ بێ وەغەر ل وێ دایە، یان ڕۆژێ ب تیشکێن خۆ یێن دژوار ئێشاندیە؟!
ژ خەم و کولان دا من دەستێن خۆ ب توندی گرتن بەر ب ژۆرەکا تاری چووم و من ژێ پرسی: ئەڤە چییە ب سەرێ مە هاتی؟!
وێ بەرسڤ دا و گۆت: چ تشتێ وەسا نینە ژێ ب ترسی، ب تنێ نەخۆشییەکا بەروەختە، تو من ژدەست نادەی و ئەز ژی تە بتنێ ناهێلم.
نها ئەو یا ب سلامەتە، هند چاڤێ من لێ یە، هێدی هێدی بۆ دگڕنژم و خودان دکەم؛ دا ب جوانی مەزن ببیت و ببیتە هەڤال بۆ ژین و ژیارا من.

بێ سۆزێ،
ئەڤە سال گەهشتە سالێ
هێشتا من تو نەدیتی..
ل سەرێن رێکان
چاڤەرێ مە و
کەسێ بۆ من چ نەگۆتی..
بێ سۆزێ،
هەڕۆژ من دگەل ڕۆژێ ژڤانە
دا بهێم تە ببینم..
یێ بوویمە هەڤالێ شەڤێ
بتنێ سەبرا خوە ب ستێران دئینم..
بێ سۆزێ،
من چەند ڤیابا تە ببینم
تە هند ئەز چاڤەرێ دکرم..
بزانە تو بێ وەفا بووی
سۆزێن تە داین من ژبیرکرن..
بێ سۆزێ،
مانە بەسە هندە خوە ل هیڤیا تە دگرم
سالێن ژیێ من خلاس بوون
تێرا دیتنا تە نەکرن..
بەس جارەکێ تە ببینم
بلا پاشی ئەز بمرم.

ڕۆژەکێ برادەرەکی سلاڤی من کر گۆت: مامۆستا: ئەرێ ئەو گولێن بەرێ ئەوێن تێر بێهن ل گڤاندێن زەڤیێن گوندێ هەوە دا ماینە؟
ئەز زارۆک بووم، جارەکێ (کولکەکا سۆتنێ) ل گڵێ قوونا من هاتبوو، حەویانا من ل چ جها نە دهات. ئەز ئێتیم بووم، دەیکا من چەنگلێ من گرت و ئەز ل دیڤ خۆڕا ڕاکێشام، گۆت: وەرە دا تە ببم مالا خالێن تە ل گوندێ هرورێ دەڤ (حەلیما علی سەعدا).
(حەلیما عەلی سەعدا) حەکیمەکا شارەزایە د سۆتن و داغکرنا کولکێن سۆتنێ دا، د چێکرنا دەرمانێن سروشتی دا.
من کرە گری و خۆ هلاڤێت، نە هەرێ… ئەز نەشیام خۆ ژ دەستێ دەیکا خۆ بینم دەرێ.
هەر من دکر گری و دگۆت، دایێ، چەوا دێ دەرپێ من ئینیت خارێ، قۆنا من داخکەن! نێ شەرمە.
دەیکا من هەرا دبێژیت: کـوڕێ من، نە ترسە، (حەلیما) ژنەکا ب میهرەبانە؛ دێ تژی پاخلا تە (گویز و مێویژ) کەت.
دەمێ ئەم هاتین ناڤ گوندی بێهنێن خۆش هاتن دفنا من، دا بێژی گولاڤا چەند دنیایێ یا لڤی گوندی ڕەشاندی.
– دایێ، ئەڤە چ بێهنا خۆشە؟
– کوڕێ من، ما نابینی ئەڤ گڤاندە و بەردەرێن مالان هەمی (گولێن محەمەدی) نە؛ بێهنا ڤان گولانە زۆرا خۆش.
من ژی کرە گری:
– دایێ بۆ من گولەکێ ژڤان گولا بکە.
– کوڕێ من ئەڤ گولە ڕازی نابن تو گولا ژێ بکەی، هەما دەستێ خۆ بکەیێ دێ ب تە ڤەدەن. ژهینگێ وەرە ئەڤ چەندە مایە د مەژێ من دا؛ چەوا گول ڕازی نابیت گولا ژێ بکەی!
من ژی گۆت: نەخێر ئەو گولێن دوهی نەماینە، هندەک گولێن دی هاتینە جهێ وان. گولێن دوهی ب ستری بوون، گول دپاراستی بوون، تێر بێهن بوون، هەمی کەسا نەدشیان ژێ بکەن، نە دگەهەشتن دەستێ هەمی کەسا… لێ کەکۆ، گولێن نهۆ ژی وەکی مرۆڤێن نهۆ یێن خۆ گوهارتین، هەمی کەس دشێن ژێ بکەن و بێهن بکەنێ، لەو بێهن تێدا نەمایە؛ ژبەر کو ستریا یا خۆ دایە لایەکی، گولێن نهۆ بێ ستری و پەڕژانن.

ئەز ئەوێ ب ئەڤینییا وەلاتێ خوە داگرتی، من بەلگێن پەرتوبەلاڤ خڕڤەکرن و بۆ ئەوێ نهۆ ژ هێزێ کەفتی ڤەگەڕاندن(١). ل وی چاخی ئەم گەهشتینە وی سویێ؛ بازنەیێ دووێ و سیێ ژ هەڤ جودا دکەت. وەسا دیارە کو دادپەروەرییا خودایی ل ڤێرە، هونەرەکێ سامناک و ب چریسەت هەیە. داکو بشێم تشتێن نوو ب باشی وەسفکەم، دێ بێژم کو ئەم گەهشتینە دەشتەکا هشک و ژ هەر گیایەکی ڤالا. ئەڤ دەشتە وەکو تانجەکا خیزێ هشک ل دۆر ڤێ دارستانا ژاندار بوو. مینا وێ خەندەکا خوینێ بوو، ئەوا ل دۆر دارستانا خوەکوژان. ئەم ل بەر تیێ دەشتێ ڕاوەستاین، هندی چاڤێن مرۆڤی قەترە دکەن، فەزایێ دەشتێ ب خیزەکێ چڕ و هشک یێ داگرتی بوو، سروشتێ وێ، وەکو وێ بوو یا کاتۆی شەقاندی(٢).
ئەی تۆلڤەکرنا خودایی، هەر کەسێ ئەوا د چاڤێن مندا دبینیت، دێ چەند ژ تە ترسیت. من کۆمەکا کەریێن وان ناخێن چپلاق دیتن، کو توندوتیژی د دنیایێدا کربوون. هەموویان ب خەمدارییەکا زەییری دکرنە گری، لێ ئەڤە ل بن هندەک یاسایێن سزادانەکا جودا دا بوون. هندەک ژێ ل سەر پشتێ د درێژکری بوون، داکو ب بەر کێمترین بارانا ئاگری بکەڤن. هندەک ب پێکڤەنووسیایی د ڕوونشتی بوون، هندەکێن دی ژی د هاتنوچوونەکا بازنەییا بەردەوامدا بوون(٣).
ئەڤێن داویێ پتر بوون، لێ ئەوێن ڕازایی ل بن ئەشکەنجێ کێمتر بوون، دژوارییا ئێشانێ ئەزمانێن وان ڤەدکرن و کا چەوا ل سەر دنیایێ نەفرەت ل خودێ دباراندن، ل ڤێرە ژی نەعلەتان ل دۆژەهێ دبارینن. ئەڤجا کا چەوا بەفر بێی با دباریتە سەر عەردی، ئها وەسا هێدی هێدی پەرمویچکێن ئاگری دبارینە سەر خیزێ مەزن.
هەروەکو ئەسکەندەری پاتۆرێن ئاگری ل دەڤەڕێن گەرمێن هندستانێ دیتین دبارینە سەر لەشکەرێ وی، ئینا فەرمان دایە فەیلەقێن خوە کو هەکو ئاگر دگەهتە عەردی، پی یێن خوە توند ل سەر عەردی بشدینن، چونکو دەمێ هەلما ئاگری دمینتە بێ با زووتر ڤەدمریێت. ئاگرێ ئەبەدییێ دۆژەهێ ژی، ب هەمان شێوەی بەر دبیتە خیزی، هەروەک وی ئاگرێ بەردبیتە بارویتا تڤەنگێ و بەرکێ وێ دپەقینیت، هند یێ دژوار و بلەز بوو داکو ئێشانەکا مەزنتر ژێ چێببیت. هەکو وان بێی ڕاوەستیان ئاگرێ ل ڤێرە و وێرا هە ژ خوە ددانە پاش، دەستێن وان یێن خەمدار د لڤینێن سەمایەکا نەڕێکخستییا بەردەوامدا خویا دکرن.
من دەست ب ئاخفتنێ کر: “سەیدایێ من! ئەوێ ژ بلی وان شەیتانێن ڕکۆیی یێن ل بەر دەروازەیا دۆژەهێ بەرئاتاڤی مە بووین و ل سەر هەمی تشتێن دی زالبوویی، بێژە من؛ ئەوێ هەنێ کیژان مەزندەیە کو چ پویتەی ب ئاگری نادەت؟ وەسا ب قەرفین ل دلپێڤەمانێ دنێڕیت هەروەکو بارینا ئاگری ژ وی ناگریت!”. ئەو ب خوە تێگەهشت کو ئەز یێ پرسیارا وی ژ ڕێنیشاندەرێ خوە دکەم، لەوا گازیکر و گۆت: “ئەز هۆسا یێ ژیایم و ل مرنێ ژی دێ هەر هۆسا بم(٤)، هەرچەندە جوبیتێری د دەمەکێ تووڕەبوونێدا ئاسنگەرێ خوە دەگراند و برویسییا کوژەک ژێ وەرگرت، ئو ئەو برویسییە د من وەرکر. یان هەکو کارکەرێن دی ژی ئێک ئێکە، ل سەر چیایێ ئاگری ب بوهژینکەرێ ڕەش دەگراندین و وان دکرنە هاوار: ڤۆلکانۆ یێ جوامێر د هانا مە وەرە! یان ژی ل شەڕێ فلێگرا، هەکو ب هەمی هێزا خوە تیر د من وەردکرن. لێ هەر نەشێت دلێ خوە ب تۆلڤەکرنێ هوین بکەت(٥)”.
ل وی دەمی، ڕێنیشاندەرێ من ب توندییەکا دژوارڤە گۆت، کو چ جاران من ئەو ب ڤێ توندیێ نەدیتبوو: “هۆ کاپانیۆ! وەسا دیارە پەلێن غروورا تە ناڤەمریێن، سزایێ تە ژی هەر یێ توندتر و دژوارتر لێ دهێت: چ ئەشکەنجە ژ ڤێ تووڕەبوونا تە مەزنتر نینە کو ببیتە ئێشانەکا هەژی کەربوکینا تە”.
پاشی ل من زڤڕی و ب تۆنەکا نەرمتر گۆت: “ئەڤە ژ وان هەر حەفت شاهان بوو یێن باژێڕێ تیبە دوورپێچکرین، ئەو ل دژی خودای ڕاوەستیا بوو، وەسا دیارە هەتا نهۆ ژی هەر یێ بەردەوامە و چ پویتە ب هێزا وی نادەت؛ لێ هەروەک بەری بێهنەکێ من گۆتیێ، ئەڤ تووڕەبوون و قەرفینە ب خوە، سزایەکە مینا خشلەکا خەملاندنێ ب سینگێ ویڤە گونجاییە. نهۆ ژی ل دویڤ من وەرە، لێ هەکو تو پی یێن خوە ددانییە سەر خیزێ ئاگرین، یێ هشیار بە، بلا هەردەم ب دارستانێڤە د نووسیایی بن”.
ئەم ب بێدەنگی گەهشتینە وێرێ، ئەو جهێ ڕووبارێ خوینێ ل دارستانا خوەکوژان دزێت(٦)، سۆراتییا وێ، هەتا نهۆ ژی من دترسینیت. کا چەوا جۆکەک ژ کانیا بۆلیکامی(٧) دەردکەڤیت و گونەهکار دناڤبەرا خوەدا دابەش دکەن، ئەڤ جۆکە ژی گەهشتە دناڤ خیزیدا. بنێ وێ و هەردو پەڕاڤ و هەردو تیێن بەر لێڤا وێ ببوونە بەر؛ من وە تێئینادەر کو ئەڤە جهێ دەربازبوونا د ناڤبەرا خیزێ سۆتی و ڕووبارێ خوینێدایە.
ڤیرجیلۆی گۆت: “هەر ژ وی دەمێ ئەم ل وی دەرگەهی بۆ کەسێ نەهێتە گرتن ب ژوورکەفتین، ئو ژ وان هەمی تشتێن من نیشا تەداین، چ تشتان سەرنجا تە ڕانەکێشایە، وەکو وێ جۆکا لار (ڕووبارێ خوینێ) هەکو پەرمویچکێن ئاگری ب هەلما وێ ڤەدمریێن. ئەڤە پەیڤێن ڕێنیشاندەرێ من بوون؛ لەوا من تکا ژێ کرن کو هێشتا پتر خوارنا زانینێ بدەتە من، ئەوا شەهیەتا من هێژ دچیتێ و ژێ تێر نابم.
ئەڤجا وی گۆت: “ل ناڤەڕاستا دەریایێ، گزیرتەیەکێ خۆپان ژێ ب سەردکەڤیت دبێژنێ کریت، جیهان ل بن سها شاهێ وێ یا پاقژ و بێگەرد بوو(٨). چیایەک ل وێرێ هەیە دبێژنێ ئیدا، ل سەردەمێن بەرێ ب ئاڤێ و بەلگێن داران یێ خەملاندی بوو، لێ نهۆ یێ ڕویتە و مینا چۆلاهیێ شۆپ بەرزەیە. ڕیایێ، ئەو چیایە وەکو لاندکەکا ئارام و ئەمین ژبۆ کوڕێ خوە هەلبژارتبوو، داکو ب تەوقایی بهێتە ڤەشارتن. هەکو وی زاڕۆکی دکرە گری، قێژی یێن بلند ژ چیای دەردکەفتن(٩).
د ناڤا وی چیایدا، پەیکەرەکێ مەزن یێ پیرەمێرەکی هەبوو، پشتا خوە دا بوو دمیاتێ و بەرێ وی ل ڕۆما بوو، هەروەکو خۆدیکا وییە(١٠). سەرێ وی ژ زێڕێ بێگەرد، سینگ و ملێن وی ژ زیڤی، پاشی هەتا چۆکان ژ سفری، ژ وێرێ ژووردا و هەتا بنی ژ ئاسنێ نەژەنگی هاتبوو چێکرن. تنێ پی یێ وییێ ڕاستێ ژ هەڕییا گۆزکان بوو و وی پتر ژ یێ دی پشتبەستن پێ دکر(١١). هەمی پشکێن ڤی پەیکەری ژ بلی پشکا زێڕی، ب درزەکێ یێ هاتییە شەقکرن و ڕۆندک ژێ دڕژیێن، کو هەکو کۆم دبن وی کەڤری دسمن.
د ڤی گەلیدا، ڕێڕەوا ڕۆندکان ژ کەڤرەکی دچیتە ئێکێ دی: ڕووبارێ ئەکیرۆنتی، گۆما ئەستێکس و ڕووبارێ خوینێ (فلیجیتۆنتی) ژێ چێدبن و دڕژیێنە دناڤ وی کەنالێ تەنگدا، کو چ جهێن خوارترێ نینن: ل وێرێ کوچیتۆسێ چێدکەت، دێ بینی کا چ گۆمەکا مەندە! لەوا نهۆ چ بەحسێ وێ ناکەم. من گۆتێ:
– ئەگەر سەروکانییا ڤی ڕووبارکی ژ دنیایا مە بیت، پا بۆچی ل ڤی ئالی وەسا دیار دبیت کو ب تنێیە؟
– تو دزانی کو ئەڤ جهە یێ بازنەییە، هەرچەندە تو هزردکەی ئەم بەر ب بنیڤە یێن هاتینە خوارێ. لێ هەتا نهۆ، ب تنێ ئەم بۆ لایێ چەپێ یێن چووین و هێشتا تە هەمی بازنە نەبڕییە: لەوا ئەگەر تشتەکێ نوو کەفتە بەر چاڤێن تە، بلا چ نیشانێن سەرسۆرمانێ نەئێختە سەر دێمێ تە.
– سەیدایێ من، پا فلیجیتۆنتی و لیتی ل کیڤەنە؟ تو بەحسی ئێکی ناکەی و دبێژی کو ئەڤ بارانا ڕۆندکان ژ یێ دییە.
– ب ڕاستی هەمی پرسیارێن تە ب دلێ منن، لێ فەر بوو کو کەلینا ئاڤا سۆر (فلیجیتۆنتی- ڕووبارێ خوینێ) بەرسڤا پرسیارەکا تە با. وەلێ پا ڕووبارێ لیتی(١٢)، ژ دەرڤەی ڤێ چالێ دێ پاشی بینین، ل وی جهێ خەلک ژبۆ تافیلکرنێ دچیتێ، کو گونەھ ب پەشێمانییێ دهێنە ژێبرن.
پاشی گۆتە من: “نهۆ دەمە ئەم ژ دارستانێ دەرکەڤین؛ یێ مقەیەت بە ل دویڤ من بهێی: ئەو هەردو پەڕاڤێن پەرمویچکێن ئاگری نەگەهنێ و نەهێنە سۆتن، هەمی ئاگر ل سەر ڤەدمرن و ڕێکەکێ بۆ چوونا مە ڤەدکەن”.

دەهمەن:
(١) ئەڤە تەمامکەرییا کانتۆیا بەری ڤێیە، هەکو صەیێن ڕەش ئەو گیایێن هشکێن گیاکۆمۆ ئەندریا دناڤ خوەدا ڤەشارتیی پرتکاندین. دانتی خەریبییا خوە ژبۆ وەلاتی دەردبڕیت وەکو پێشەکییەک بۆ ڤێ سروودێ.
(٢) کاتۆ (٩٥- ٤٦ ب. ز): سیناتۆر- سیاسەتمەدارەکێ ڕۆمانییە پشتەڤانییا سیستەمێ کۆماری ل ڕۆما دکر، لەوا گەهشتە ناڤ ڕێزێن پومبێ ل دژی یولیۆس سیزەری. پشتی شەڕێ فارسالیا دگەل هێزێن پومبێ دڕەڤیتە بیابانا لیبیا سۆتێنەر. لێ هێزێن سیزەری دگەهنێ و لەشکەرێ پومبێ تارومار دکەن. وی نەشیا شکەستنێ قەبوول بکەت، لەوا خوە کوشت.
(٣) ئەوێن درێژکری؛ ئەون یێن نەفرەت ل خودێ باراندین. ئەوێن ڕوونشتی و پێکڤە نووسیایی؛ ڕباخۆرن. ئەوێن د هاتنوچوونەکا بازنەییدا؛ نێربازن.
(٤) ئەو کاپانیۆسێ کوڕێ هیپۆنۆسییە؛ ئێکە ژ وان هەر حەفت شاهێن باژێڕێ تیبە (گیبە) دوورپێچکرین، ب دلڕەقی و ستەمکاریێ وهێزا جەستەیی یێ ناڤدار بوو، ب سەر شویرهێن تیبە دکەڤیت و نەفرەتان ل خودێیان دبارینیت، ئەڤجا جوبیتێر برویسییەکێ لێددەت و دکوژیت. لەوا دبێژیت کا چەوا ل سەر دنیایێ من نەفرەت ل خودێ کرینە، ل مرنێ ژی دێ هەروەسا بم.
(٥) ڤۆڵکانۆ کوڕێ جوبیتێری و ئاسنگەرێ وی بوو، وی دگەل کارکەرێن خوە برویسی چێدکرن. هەکو جوبیتێری برویسی ژ کوڕێ خوە ستاندی و د کاپانیۆی وەرکری، نەکەفت، لێ ژ پێرڤە مر.
– فلێگرا: گەلییەکە ل تسالیا، هەمی دێوێن هەولداین ب سەر چیایێ ئولیمپس بکەڤن، جوبیتێری د وی گەلیدا ژ ناڤبرن و کوشتن.
(٦) مەرەم پێ ڕووبارێ فلیجیتۆنتی یە، ئەوێ ل دۆر بازنەیێ ئێکێ و دووێ دزڤڕیت هەتاکو دگەهتە بازنەیێ سیێ ژ خەلەکا حەفتێ.
(٧) کانیا بۆلیکامی: کانییەکە ل نێزیکی ڤیتەربۆ، لەشفرۆشان ژبۆ خوەپاقژکرنێ ب کاردئینا.
(٨) ئانکو د سەردەمێ شاھ (ساتۆرن)دا، کو ب سەردەمێ زێڕینێ گزیرتەیا کریت دهێتە هژمارتن.
(٩) ئیدا: چیایەکە ل نیڤا گزیرتەیا کریت گەلەک کانی لێ هەبوون، جهێ زیۆس بوو. د ئەفسانەیێن کەڤندا دهێتە گۆتن کو ڕیا یا هەڤژینا ساتۆرنی کوڕێ خوە (جوبیتێر) ل وێرێ ژ بابێ وی ڤەشارتبوو داکو وی ژی نەکوژیت (وەکو هەموو کوڕێن خوە یێن دی)، لەوا دەنگێ گرییا وی ب هندەک قێژی یێن بلندێن دویڤکەفتی یێن خوە د داپۆشی، هەروەکو یێن ژ چیای دەردکەڤن.
(١٠) پشتا وی ل شەهرستانییا کەڤن یا ڕۆژهەلاتێ بوو (دمیات)، بەرێ وی ل شەهرستانییا نوو یا ڕۆژاڤایێ بوو (ڕۆما).
(١١) زێڕ: جەڤەنگێ سەردەمێ زێڕینێ ئێکێیە بەری مرۆڤ گونەهێ بکەت. زیڤ: جەڤەنگێ سەردەمێ دوویێیە. سفر: جەڤەنگێ سەردەمێ سیێیە. ئاسن: جەڤەنگێ سەردەمێ چوارێیە. هەڕی: جەڤەنگێ دەستەلاتا ئایینییە. پی یێ چەپێ هەر ژ ئاسنییە کو دبیتە جەڤەنگێ دەستەلاتا ئیمپراتۆری.
(١٢) ڕووبارێ لیتی ل بەرزەخێیە، ل جهێ تافیلکرنێ یە.

ل باژارەکێ پڕ ژ دەنگێن کز،
ئەم گیانێن بێ هەستین،
د ناڤ قەلەبالغا سەران دا،
ڤالاهییا ڤی چاخی..
بوونا مە (دیلێت) دکەت.
دلێن مە،
کاخا * ڕۆناهی و تاریێ نە،
د ڤێ مێرگێ دا،
بیابان هشێ مە د مێژیت.
«تنێبوون، ئێشەکا بێ دەنگە.» (١)
ئەم هەمی د ناڤ بازنەیەکێ زڤڕۆک دا،
ل موبایلان دنێڕین،
خەونێن خەلکی،
بۆ خۆ دکەینە ئارمانج.
ئەڤ ڤالاهییە،
خوینا مە سۆرتر لێ دکەت.
ئەم بێدەنگیێ دفرۆشینە هەڤدو،
«مرۆڤ هەردەم دێ یێ تنێ بیت، هەتا د ناڤا قەلەبالغترین باژاران جیهانێ دا.» (٢)
ڤالاهی، نەبوونا کەسانە،
ڤالاهی، نەمانا هەستانە،
ئەم..
د تڕومبێلێ دا، ل سەر کاری، ل مال، ل کافێ و ل هەر جهی
ل کێلەکا ئێکین،
دیوارێن بێدەنگیێ بلندن.
ئەم د خۆ دا ل خۆ دگەڕێین.
د ناڤ دەریای دا..
ئەم د تێهنی نە.
«تەڤ مرۆڤێن جیهانێ.. بێی کو بزانن، د تنێبوونەکا کوژەک دا دژین.» (٣)
ئیدی چەوا ئەم یێن ڤالا..
بێ موبایل، بێ دیوار و نێت
ژیانێ دێ کەینە کەڤالەکێ پڕ پەیڤ؟!
_____
*: مەیدان.
١- ئالبێرت کامو Albert Camus (١٩١٣ -١٩٦٠)، نڤیسەر، ڕۆژنامەڤان، و فیلەسۆفەکێ فەڕەنسی یێ ناڤدار بوو، کو پتر ب فەلسەفا خۆ یا «یاخیبوون» و پووچێتی یان بێواتەیی Absurdism دهێتە نیاسین. وی خەلاتێ نۆبل یێ ئەدەبیاتی وەرگرتییە.
٢- ئەرتور شۆپنهاوەر Arthur Schopenhauer (١٧٨٨ – ١٨٦٠)، فیلەسۆفەکێ مەزن یێ ئەڵمانی بوو، کو ب فەلسەفا خۆ یا «ڕەشبینیێ»Pessimism دهێتە نیاسین. وی ئەو باوەڕی هەبوو کو «ئیرادە» بنەمایێ سەرەکی یێ گەردوونی و ئازارێن مرۆڤی نە.
٣- فێردیناند پێسوا Fernando Pessoa (١٨٨٨ – ١٩٣٥)، ئێک ژ مەزنترین هەلبەستڤان، نڤیسەر، و ڕەخنەگرێن ئەدەبی یێن پورتوگالێ بوو د سەدەیێ بیستێ دا. ئەو پتر ب داهێنانا «ناڤێن جودا» Heteronyms دهێتە نیاسین، کو تێدا ب دەهـان و کەسایەتیێن جودا یێن ئەدەبی نڤیسین دکر.

ڤۆلکانەکە د دل دا دکەلیت
ئاگرە جانێ من دسۆژیت
ئەڤ ئاگرە
خوینێ ڕادگریت
ب گەرمیا سۆتنێ…
چاڤان دکوژیت..
بۆچی ڕۆندك
ژ چاڤان ڕاوەستان؟
بۆچی ناکەلن
ل سەر ڕوومەتان؟
ئیدی چاڤ ژ ئاگری ناترسن
ئیدی ڕۆندک بۆ دلی نالەییزن
دل
د عەشقا ئاخێ دا
دسۆژیت،
چاڤ ژ ڤێ عەشقێ
دوور دپرسیت
جان و ئاخ ل ڤێرێ بوونە ئێك
ژیان بۆ وەلاتی
بوو ڕاستە ڕێک.

به‌ری زەنگا هشیاركەر یا تێله‌فۆنا وێ لێبده‌ت، چاڤێن خۆ ڤه‌كرن و سه‌كناند، ئه‌و ڕۆژا چوونا وێ یا زانكۆیێ یا ئێكێ بوو، ژبەر هندێ هەموو شەڤا بۆری خەو ب چاڤێن وێ نەکەفتبوو. هەم دیسان هەست ب هشیاربوونێ دکر، ژ ترسا هندێ د خەودا بمینیت و بۆ زانکۆیێ گیرۆ ببیت. هەست ب قۆناغەکا نوو یا ژیانێ دکر و هیڤی د چاڤێن وێ دا دزڤڕین… دەمێ نودەمێ کاروبارێن خۆ باش کری و خۆ ب خەملا وەرزا سۆر و زەر کری، بەرەف زانکۆیێ ب ڕێ کەت. ل دەمێ گەهشتیە زانکۆیێ، هێشتا دەمژمێرەک بۆ دەمێ وانەیا وێ مابوو. داکو دەمێ خۆ ب تشتەکیڤە ببۆرینیت و بێزار نەبیت، گەڕیانەک دناڤ زانکۆیێ دا کر. دەمێ گەهشتیە بەر دەرێ هۆلەکا زانکۆیێ، دەنگێ مامۆستایەکی هاتە گوهێن وێ کو دگۆتە خویندکارێن خۆ: “ئەرێ هوین دزانن چەند ستێر ل ئەسمانی هەنە؟ هوین دقارن هەتا چەند ستێران بهژمێرن؟”
پشتی ڤێ پرسیارێ هەر ئێکی ژ رەخێ خۆڤە پستەپستەک کر. ئێکی گۆت: “ئەڤە چ پرسیارەکا بێ ڕامانە؟” ئێکێ دی گۆت: “ما مامۆستایێ مە دزانیت چەند ستێر ل ئەسمانی هەنە، هەتا ئەڤێ پرسیارێ ژ مە بکەت؟”
ئێدی نودەمێ هه‌دارا وێ خەپسێ نەما و بەرەف هۆلەکا دیتر چوو. ئەڤ جارە دەنگێ مامۆستایەکێ دی هات کو دگۆت: “ئەرێ هوین ئالایێ هەنێ دبینن یێ ل سەرێ گرێ هەنێ؟ کی ژ هەوە دقاریت بۆ دەمێ پێنج خۆلەکان ب سەر وی گری بکەڤیت و بزڤڕیت؟” هەموو بێدەنگ مان و کەسی بەرسڤا مامۆستایێ خۆ نەدا، ژ بێدەنگیێ یا دیار بوو کو کەسی تاقەتا هندێ نینە، دگەل بێدەنگیا خویندکاران، نودەم ژی ب خاڤیڤە زڤڕی، بێزار بوو ژ وان پرسیارێن مامۆستایا ژ خویندکارێن خۆ دکرن. ب خۆ گۆت: “ئەرێ ئەز دێ کەڤمە بەرامبەر چ مامۆستا؟ من هەدارا ڤان پرسیارێن بێ ڕامان نینە، ئەم نەهاتینە دا دەمێ خۆ ب تشتێن بێ ڕامان و بێ بهاڤە ببۆرینین.” ئێدی نەما ئەو ل وی جهی بمینیت و بەرەف مالێ ب ڕێ کەت…
ڕۆژا پاشتر، پشتی دو سێ جاران زەنگا تەلەفۆنا نودەمێ لێدای، ب زۆرا ئەو ژ ناڤ جهێن خۆ دەرکەفت… نە وەک ڕۆژا بۆری و نە ب خەملا دوهی، و نە ب هەست و سۆزێن خۆ یێن وەک دوهی بەرەف زانکۆیێ ڤە چوو. دەمێ گەهشتیە دناڤ قەرەبالغیا خویندکاران دا، دەنگەک هاتە گوهێن وێ کو دگۆت: “من قاری هەتا ٢٠ ستێران بهژمێرم.” ئێکێ دی بەرسڤا هەڤالا خۆ دا و گۆت: “من باش ستێرێن ئەسمانی نەدیتن، ب زۆرا من قاری هەتا ١٠ ستێران بهژمێرم، چاڤێن من زڤڕین هەتا من قاری بهژمێرم…”
ئەڤ دەنگە بۆ وێ د سەیر بوون. ل پشت خۆ زڤڕی، دەنگەکێ دی دهات و دگۆت: “بەری ئەز بگەهمە زانکۆیێ، سبەهیکا زوو ئەز سێ جاران ب سەر گرێ هەنێ کەفتمە و هاتمە خوار…”
نودەم شاش ما، ڤیا بزانیت ئەرێ چاوا ئەو دقارن ستێرێن ل ئەسمانی بهژمێرن و چاوا ئەو دقارن ب سەر گری بکەڤن بێی کو بوەستن؟ داکو ل بەرسڤا پرسیارێ بگەڕیت، ڕوویێ خۆ دا کچەکێ و گۆتێ: “بێ زەحمەت خاتوون، ناڤێ من نودەمە و ئەز خویندکارەکا نوومە، هەر وەک هوین یێ بەحسێ ستێران دکەن، من ژی دڤێت ستێرێن ئەسمانی بهژمێرم. ئەرێ ئەز دێ چاوا ڤی کاری کەم؟ ب چ ئامیران وە قاری ستێران بهژمێرن؟”
– “سلاڤ نودەم جان، ناڤێ من گولێ یە. تو چ ئامیران بکار نائینی، بەلکو دێ چاڤێن خۆ بکار ئینی بۆ هژمارتنا ستێران.”
نودەمێ ب حێبەتیڤە گۆتێ: “ئانکو چاوا چاڤێن خۆ؟”
گولێ ب ئاخفتنەکا نەرم و هەستێن نووڤە گۆتێ: “مامۆستایێ مە دوهی د وانەیێ دا بۆ مە ڕوهنکر کا چاوا ئەم نێزیکی ستێران ببن و بقارن ستێران بهژمێرن. ب ڕاستی ئەم گەلەک ژ سروشتی دوور کەفتینە. شەڤا بۆری بۆ جارا ئێکێ بوو ئەز ل سەر بانی نڤستم؛ جوانیا ستێران، ڕۆناهیا هەیڤێ و بایێ سروشتی… من نەزانی چەوا ئەز نڤستم. دەمێ بەرێ من ل ئەسمانی، من بەرێ خۆ ددا ستێران و د هژمارتن. لێ نوکە دەمێ ئەم د مال دا دنڤین، ژبلی بانی چاڤێن مە ب چ تشتێن دی ناکەڤن، یان ژی هەر هندەک نزانن بانێ ژۆرا وان ژی چەوایە! ب تنێ ئەو ب تەلەفۆنانڤە د مژوولن و هەتا چاڤێن وان ڕۆناهیا وێ دبینن ئەو نانڤن.”
ب ئەڤێ گۆتنێ نودەمێ زانی کو ئێدی پێدڤی ناکەت ل بەرسڤا پرسیارێن دی بگەڕیت، و ئەو تێگەهشت کو ئەو یا شاش بوو دەمێ هزرێن وێ بۆ پرسیارێن بێ ڕامان چووین. پۆشمان بوو ژ هندێ کو ئەوێ سپێدێ تاقەتا هاتنا زانکۆیێ نەبوو… د ئەڤێ خەیالێ دا، خشتەیەکێ نوو، ژیانەکا نوو و قۆناغەکا نوو بۆ خۆ دانا، و زانی کو ئەو یا ل جهەکێ ڕاست و دروست و پڕی وانەیێن ژیانێیە.

گەلەك درێژ بوو .. ئێدی ناقەدت
ئێدی ناقەدت
هەر گوهـ بدم
وان گۆتنێن خرشێن
دوبارەكری
یان درویشمێن تەیسۆكێن
هش ژ سەرێ من بری…
باوەرناكم هەتاهەتا
چاڤا زل كم
ل ڕۆژەڤەكا تژی گۆمان
ژبۆ پاشەڕۆژەكا
وەكو هەر پاشەڕۆژەكا بۆری
لمن عنڕی…
لمن خنزری…
من دەڤەك هەبوو
ئەزمانەكی درێژ تێدا بوو
هندی تە د دیت
ل كۆچك و دیوانا
كراسێ سالیسكییێ
یێ لبەر خوەكری…
ئەستەمە و ئێدی ناقەدت
ژیان یا كەتیە ڕكێ و
سنگەپێ بووی نا بۆرت
خوە ناگوهۆڕت
ئەز ژی وەستییام .. تاقەت نەما
ئەڤجا نەبێژە ..
ئەڤی پەلەك ب ئەزمانێ خوەڤەنا
ئەگەر بێژم وەرە
گوهـ و چاڤ و دەڤا
لێك بگوهۆڕین
ژئەڤرۆ پێڤە
ئەز ل حالێ تە و
تو بهێی حالێ من
كا دێ چەند شێی
خوە لبەر خەما
ڤێ ژیانا بوویە جەندەك
ژمێژە مری
خوە ڕاگری
خوە لبەر گری!

یێ د ناڤ دەستێن من دا و ڕۆژ بۆ ڕۆژێ گران دبیت، لێ نەشێم دانم و ژ نەمانا وی دترسم. هندەك جارا من دڤێت پاڤێژم یان دانم ناڤ گلێشی و پشتا خوە بدەمێ. ب سالان چووم دا ژێ ڕزگارببم، ژ دنیایێ دلمایی مام، د ڕێكێن خوەدا گەهشتم بەر كنارێن ئاڤا، دەمێ دگەهشتین هێدیی هێدیی ژ ملێ من دهاتە خوارێ، دچوو د ناڤ ئاڤێ دا یاری دكرن. وەسا ب دلۆڤانی هەمبێزدكرم، دەستێ من دگرت ب هەمی هێزا خوە دكێشام د ناڤ ئاڤێ دا، لێ لێدانێن دلێ من و كەربا بەرامبەر ڤی زارۆكی ئەز د جهێ خوە دا دهێلام. من پشتا خوە دا دەریایێ و هەلكێشام چیا، گەهشتم سەرێ چیایەكێ گەلەك بلند، ئاها نوكە دێ ژێ ڕزگاربم و هەمی هێزا خوە ژۆردا هاڤێژم خوار، بەلێ وی ب وان تبلێن نازك و بچویك ئەوێن دناڤ داڤێن پرچا مندا ئالاندین، ئەو گڕنژینا لسەر لێڤان وەكی ئاڤەكا قەرسی لسەر مندا دهات و شەرمێ هەمێ جانێ من وەردپێچا. جارەكا دی هەلدگرم و دگەل خوە رادكەم، لێ نەشێم هەلگرم، هەكە هەلگرم دێ خوە بەرزەكەم، مەزن ژی نابیت، ئەڤە بوو شێست و دو سال هەر دگەل منە. یا ڕاستی هندەك جارا دبێژم نە ئەز وی هەلدگرم، ئەو من هەلدگریت. فێربوویمە هەمی لڤین و گازندە و ترس و خوەشییا تێدا دژیت، پشتی ڤان سالێن دویر و درێژ، دەستمالا د دەستی دا هێشتا وەكی جارا ئێكێ دزڤڕینیت، ئەو ژ من پتر حەژ ژیانێ دكەت، كەنییەكا تژی بەرپرسیارەتی دكەڤیتە سەر لێڤێن من، پشتی دمرم دێ كی دەستێ تە گریت؟ كی دێ سەروچاڤێن تە شۆت؟ كی دێ تە ژ خەو راكەت؟ و سەدان پرسیارێن دی وەك؛ “كی دێ بۆ تە هۆسا كار كەت…؟” ژ خوە دكەم، هندەك جارا ژبیرا من دچیت نوكە كی دێ مە خودان كەت؟ تشتەك نەما ژبلی ئەڤ نڤێسسینا مەیا دووماهیكێ.