«مە بلند محەمەد ژبیر نەکریە، ژبەر کو نڤیسین نە بتنێ ڕێزکرنا پەیڤانە، بەلکو گێڕانا چیڕۆکا ژیانێ یە ب هەمی ئازار و هیڤیێن وێ ڤە. ئەو چوو، لێ (بلند)ێ نڤیسەر د ناڤ لاپەڕێن پەرتووکێن خۆ و د ناڤ مە دا، هەر بلند و بەرز مایە».
ل١٤ی تیرمەها ٢٠٢٦ێ ، ل ژێر چاڤدێریا دەڤەردارێ سێمێلێ بەرێز (دژوار شەوکەت)، ڕێڤەبەریا ڕەوشەنبیری و هونەری ب هەڤكاری دگەل: ئێكەتیا نڤیسەرێن كورد تایێ دهوک، سەرسالا وەغەركرنا هەلبەستڤان و ڕۆماننڤیس و ڕۆژنامەڤانێ خودێ ژێ ڕازی (بلند محەمەد) ی ل هۆلا ڕێڤەبەریا ڕەوشەنبیری و هونەری ل قەزا سێمێلێ برێڤەچوو. . ڕێڤەبەرییا ڕەوشەنبیری و هۆنەری ل سێمێلێ ئەڤ کارە، وەکو خزمەت و ڕێزەک و ئەرکەکێ پیرۆز بۆ گیانێ نڤیسکارێ وەغەرکری ئەنجامدا، و هەردەم خۆ ل ڤێ تەخێ کریە خودان بێی جوداهی و یا پێدڤی دشیان دا ئەنجام دایە.
ل دەستپێكێ، ئامادەبووی بۆ چەند خۆلەكان ڕابونەڤە، وەك ڕێزگرتن بۆ گیانێ پاكێ شەهیدێن كوردستانێ و سەركێشێ وان بازانیێ نەمر پاشی دەست ب بەرنامەیێ ساخكرنا یادا سالڤەگەڕا خودێ ژێ ڕازی هاتەكرن.
ڕێڤەبەرێ ڕێڤەبەریا ڕەوشەنبیری و هونەری ل سێمێلێ بەرێز (ئیسماعیل هاجانی) پەیڤەك پێشكیشكر وهەست وسۆزێن ژدەستدانا ڕەوشەنبیرەكێ وەك (بلند محەمەد) ی دەربڕی و ڕۆلێ وی یێ كاریگەر د بوارێن ڕەوەشنبیری و ڕۆژنامەڤانی و خەباتا كوردینیێ دا، وەك زیندانیەكێ سیاسی بەرچاڤ كر.
پاشی دەڤەردارێ سێمێلێ بەرێز (دژوار شەوکەت)، پەیڤەك پێشكێشكر و ڕۆلێ خودێ ژێ ڕازی د بوارێ نڤیسینێ و ئەدەبیاتا كوردیدا بەرچاڤ کر، و سەرخوەشی پێكشێشی كەسوكار و دۆست وهەڤالێن خودێ ژێ رازی كرن و هەمی نڤیسەران كر.
ئێڤاری ب سێ پانێلا دەستپێکر:
١- د. ئەمین عەبدولقادر ل دۆر سەربورا ڕۆماننڤیسینێ یا (بلند محەمەد) ی پەیڤی.
٢- عسمەت محەمەد بەدەل ل دۆر کۆمەلەیا کورتە چیڕۆکێن (دارێن ئاخێڤ) ی پەیڤی.
٣- بەیار باڤی ل دۆر خواندنەکا سوسیولۆجی د هەلبەستێن (بلند محەمەد) ی پەیڤی.
دناڤبەرا ڤان پانێلاندا، فلمەكێ دیكیۆمێنتاری ژلایێ (ئالان خالد) ی ڤە ل سەر ژیان و بەرهەمێن خودێ ژێ ڕازی (بلند محەمەد) ی ڤە هات نیشاندان.
هەلبەستێن (بلند محەمەد) ی هاتنە خواندن؛ وئاسۆیێن هۆلێ ژ هەست و سۆز و دلینیا گیانێ وی پڕكرن.
ل دویماهیێ ژی، پەرتووكا نوی هاتی وەشاندن یا (بلند محەمەد) ی یا ل ژێر ناڤونیشانێن (دارێن ئاخێڤ) ل سەر ئامادەبوویان هاتە بەلاڤەكرن کو زنجیرەیا دوێ بو ژلایێ ڕێڤەبەریا ڕەوشەنبیری و هونەری ل سێمێلێ هاتیە وەشاندن.
هەژی گۆتنێ یە كو (بلند محەمەد) ل سالا (1968) ێ ل باژێرێ دهۆكێ ژ دایکبوویە، هەلگرێ باوەرنامەیا دبلۆم ب زمانێ‌ كوردی یە.
ل ناڤەڕاستا سالێن هەشتێیان دەست ب نڤیسینێ کریە، و ب نڤیسینا هەلبەستێ دەستپێکریە.
خودێ ژێ ڕازی (بلند محەمەد) ی گەلەك پەرتووک ژ نڤیسینا خۆ ل پاش خوە هێلان، وەك ڕۆمان، هەلبەست، چیڕۆک و بیرەوەری.
زێدەباری هەلبەستا نویخواز، هەروەسا شارەزایەكا باش د بوارێ هەلبەستا زارۆكان ژی دا هەبوو.
كورتیەك ل سەر ژیان و بەرهەمێ وی
بلند محەمەد دەرچوویێ‌ پەیمانگەها مامۆستایان دهۆك 1994 – 1995 ، سالا 1985 ژئالیێ‌ ڕژیما بەعس ڤە هاتیە گرتن و دەمێ‌ حوكمێ‌ وی 10 سال بوون و ل پشکا (الاحکام الخاصە) ل (أبو غریب) زیندانبوویە، ژبەر ڤێ چەندێ یێ یاخی بوو هەردەم دژی زۆلم و زۆرداریێ بوویە، چونکی هێشتا گەنج چوویە د زیندانێ ڤە و ئەڤ چەندە بو وی وەکی کابوسەکێ بوویە. و هەر دیسان ل سالا 1989 ئێكەمین بەرهەم بەلاڤكریە و كارێ‌ ڕۆژنامەڤانیێ‌ كرییە. ل ڤان گۆڤار و ڕۆژنامەیان وەكو نڤیسەر و پەیامنێر كار كریە (تیرۆژ، پەیڤ، زاخۆ، دیجلە، نووبوون، پەیمان، برایەتی و خەبات، ئەڤرۆ، وار، تلڤزیونا دهۆك وەک نڤیسەرێ دەنگ و باسا، بشكۆژ، سڤۆرە، تلڤزیونا پەروەردیی دهۆک، بەلاڤوکا گولزار)، سكرتێرێ‌ نڤیسینێ‌ ل ڕۆژناما ئەڤرۆ هەر ژ ژمارە (١) هەتا هەژمار (٩٨) و بەرپرسێ‌ پشكا دەنگوباسێن ناڤخۆیی بوو ل ڕۆژنامەیا ( وار)، و سەرنڤیسەرێ‌ گۆڤارا ( نووبوون) بوو، كو ب تیپێن لاتینی ل دهۆكێ‌ دهاتە وەشاندن هەتا سالا (٢٠١٤) ێ.
سکرتێرێ نڤیسینێ بوو ل بەلاڤۆکا گولزار، کو چالاکیێن قوتابخانا دوەشاند و (١٩) ژمارە ژێ هاتنە وەشاندن، هەروەسا بەرهەمێن خوە ل پڕانیا گۆڤار و ڕۆژنامەیێن دەڤەرێ‌ بەلاڤكرینە… ب دەهان بەرهەمێن چاپکری هەنە مینا:
١- شەڤ و یادگار (هەلبەست) – ١٩٩٦، ب تیپێن لاتینی هاتییە چاپکرن.
٢- ژ بیرهاتنێن مەلا قاسمێ‌ كۆچەر (بیرەوەری) – چاپا ئێکێ: ١٩٩٨، چاپا دویێ: ٢٠١٩.
٣- جوگرافیا گوزاری (وەرگێڕان ژ عەرەبی) – ٢٠٠٠، وەک پڕۆگرامێ خواندنێ ل پەیمانگەها ئۆتێل و گوزاری دهاتە گۆتن.
٤- سەمایا خۆكوشتنێ‌ – ٢٠٠١.
٥- تشتێن نەمر – ٢٠٠٤.
٦- سۆتنگەهـ – ڕۆمان ٢٠٠٥.
٧- عشق ل ژێر پرا چینۆتێ‌ – ٢٠٠٦.
٨- باخچەیێن ئاوازان (هەلبەست بۆ زاڕۆیان) – ٢٠٠٩.
٩- گەهنۆم (ڕۆمان) – ٢٠٢٢.
١٠- بێهۆدەیا جانی (هەلبەست) – ٢٠٢٢.
١١- گۆكمێلا – چەپا كەنیزەكێن پایتونان (ڕۆمان) – ٢٠٢٣.
١٢- تایا ئێڤارێن ژبیرکری (ڕۆمان) – ٢٠٢٥.
١٣- ژبیردانکا زیندانێ (بیرەوەری) – ٢٠٢٥.
١٤- دارێن ئاخێڤ (کورتە چیرۆک) – ٢٠٢٦، زنجیرەیا ٢ ژ وەشانێن ڕێڤەبەریا ڕەوشەنبیری و هونەری ل سێمێلێ.
ئەڤرۆ ئەم (بلند محەمەد) ی ژبیرناکەین، ژبەرکو نڤیسین نە بتنێ ڕێزکرنا پەیڤانە، بەلکو گێڕانا چیڕۆکا ژیانێ یە ب هەمی ئازار و هیڤی یێن وێ ڤە، ئەو چوو لێ بلندێ نڤیسکار دناڤ پەرتووکێن خۆ دا بلند مایە.
* بەرپرسێ چالاکیان ل ڕێڤەبەرییا ڕەوشەنبیری و هونەری ل سێمێلێ.

د جانێ كەنەیەكا تەر دا
یا بێ دەستی..
یا زارۆكی
تێشتەگەه بوو
دلێن كوچكۆك
گەهشتن ئێك
ل رەخ مالان
ل بەر سینگێ‌
ئەوی گوندی
ب سەر هات و..
ب سەربۆری
دگەلەك جارا دا..
كو؛ وێران بووی
یاریێن جاران
ب بیرهاتن
بۆ خۆ دكرن
ب هەستەكێ‌ زارۆكیێ‌
خانیێن نوی ئاڤاكەن
ئاخا پیرۆز..
ئەوا تێكهەل
ل گەل خۆلیێ‌..
و بەرێ‌ سۆتنی
دهلكۆلان
ژ نشكەكێ‌ ڤە..
لێك خربوون
قولیزێنەك كەتە ناڤدا
پاشی پێكڤە
ل سیریا دان
كرن قێری
گۆتن (تبلن)!
كرۆ!.. تبلێن مرۆڤانن!
نێ هێژتا..
گوستیرەك یا تێ‌
پاشی زارۆكەكی
دەنگێ‌ خۆ راهێلا
گۆتی: گوستیرا بابۆیە!
ولا گوستیرا بابۆیە!
ولاهی تبلا بابۆیە!
ئەوی بازدا..
یاری هێلا
هەواركی چوو
هەمیان یاری بەتال كرن
ل دویڤ را چوون
دا گوستیرێ‌
دیاری بكەن
بۆ دەیكا ژار.

دگەل چوونا تە
ئاوازێن دلێ من
تازییا سەمایێ دکرن
پەیڤان د گەوریا من دا
ژ نەدیتنا ژیانێ حەز دکرن
هەستێن من
شەڤنڤێژا خوە بەتال دکرن
هەناسەیا من
ژ کنفا سێدارێ
دهاتە ماچیکرن…
خەیالێن خەونێن من
بۆ مرنی
دهاتنە بانگکرن…
وارێن من
مێژوویا خوە
بەروڤاژی تۆمار دکرن…
ژیان د بەرویکێن خەونێن من دا
دهاتە ناسکرن
ژین و مرن
د باوەشا خۆ دا
دهاتنە زیندانکرن!
ڤێجا دێ ب زڤڕەڤە
دا د ژیانێ دا
نەهێ یە گونەهباركرن.

ل ناڤ خاچێن ئاوازەکێ
چەند پەیڤان خوە ڤەشارت
گەرم بوو… دوور دبوون
چاڤێن ئێڤارەکا بریندار
ل ناڤ دەنگێ پاییزێ
من گوه ددا ئێشا خوە..

گەرەک دی ناڤ توخووبێن پارچەکری دە
تابلۆ د ناڤ پەنجێن رەنگان دە شەرپەزە
ئاویرەکە شکەستی د ناڤ سەمایێ دە
پەل،
خێزێن داوی،
داویی دەستپێکر..
شێوەی سیبەرێ
ڕۆنی،
تاری،
خاڤ،
سار و گەرم..
دەنگەک ژی ناڤ تارییێ دی هات
لە سەر تەکستێ من
با ڕادزا…
ئەز تەنێ مە
لی وی جهی،
پەردە دەڤێ ڕێیا من دە
پەنجەرا بێدەنگ.

ئەز ل جهەکی بووم، دەنگێ کەفتنا ئاڤێ د خەلەکا دیدا دهاتە بهیستن، مینا دەنگێ بڤبڤا هەنگان بوو. کۆمەکا گیانان د بن بارانەکا ئاگری و عەزابەکا توند ڕا دبۆرین، سێ ڕەشە ب هەڤڕا ژ ناڤ وان دەرکەفتن و دکرنە غار. بەر ب مەڤە هاتن و هەر ئێکی ژ لایێ خوەڤە دکرە هەوار: «ڕاوەستە! تو ئەوێ ژ جلکێن تە د دیار، تو خەلکێ باژێڕێ مەیی، ئەو باژێڕێ پویچ و ڤاڕێبوویی!».
وەی مخابن، من چەندین برینێن کەڤن و نوویێن ب گوڕیێ هاتینە نەخشاندن، ل سەر ئەندامێن لەشێ وان دیتن! نهۆ ژی هەکو دهێنە بیرا من پێ دئێشم. سەیدایێ من، ئاگەھ ژ هاوار هاوارێن بوو، سەرێ خوە بەر ب منڤە بادا و گۆت: «خوە بگرە: فەرە مرۆڤ دگەل ڤان یێ دلۆڤان بیت. ئەگەر ژبەر وی ئاگرێ سروشتێ ڤی جهی دبارینیت نەبا، دا بێژمە تە؛ چوونا تە بۆ دەڤ وان باشترە ژ هاتنا وان بۆ دەڤ تە(١)».
دەمێ ئەم ڕاوەستاین، ئەو زڤڕینەڤە سەر نالین و کەوتکەوتا خوە یا کەڤن. ل وی دەمێ گەهشتینە دەڤ مە، وان هەرسێیان خوە کرە ئێک بازنە و ب بەردەوامی ل دۆر خوە دزڤڕین. هەروەکو قەهرەمانێن وەرزشا خوەلێکدانێ ب لەشێن خوە یێن ڕویس و زەیتکریڤە، بەری خوەلێکدەن و هەڤ بقوتن، دمیننە ل هیڤیا دەرفەتێن ب دەستڤەئینانا سەرکەفتنێ. هەر ئێکی ژ وان، د خولاندنا خوە یا بەردەوامدا، بەرێ خوە ب نک منڤە باددا هەتاکو ستۆیێن وان بەروڤاژی لڤینا پی یێن وان د لڤلڤین(٢).
ئێکی ژ وان دەست ب ئاخفتنێ کر: «ئەگەر بەلەنگازییا ڤی جهێ نەرم و دێمێن مە یێن ڕەش و تشابەتکری، بێزێ بهاڤێنە سەر مە و نڤێژێن مە، دبیت ناڤدارییا مە تە پالدەت کو بێژییە مە کانێ تو کیی؟ ئەی ئەوێ پی یێن تە ب ڤێ دلرەحەتیێ چریسکێن ژیانێ دناڤ دۆژەهێدا دڤەژینن. ئەڤێ تو دبینی ئەز ل سەر شووندەوسا وی ب ڕێڤە دچم، هەرچەندە یێ چپلاق و تشابەتکرییە، پایەدارەکێ هند مەزن بوو هەتا وی ڕاددەی کو تو نەشێی هزرا مەزناهییا وی بکەی: ئەو نەڤیێ گوالدڕادا قەنجدار بوو؛ ب ناڤێ گویدۆ گوەیرا دهاتە نیاسین، د ژیانا خوەدا گەلەک کارێن مەزن ب شوور و هزرا خوە کرینە(٣).
ئەوێ دییێ ل دویڤ من پێ ل خیزی دنیت، تێگیایۆ ئەلدوبراندییە، ئەوێ کو فەرە ناڤ و بیرئینانا وی ل وێ دنیایا ل هنداڤی مە یا باش بیت(٤). ئو ئەز ئەوێ دگەل وان کەفتیمە دناڤ ڤێ ئەشکەنجێدا، ئەز جاکوپۆ ڕوستیکۆچی بووم. تە ڕاستی بڤێت، هەڤژینا دڕندە من ژ هەر تشتەکێ دی پتر دئێشینیت(٥).
ئەگەر ئەز یێ ژ ئاگری پاراستی بام، دا خوە هاڤێمە خوارێ کو بچمە دەڤ وان، وە هزردکەم دا سەیدایێ من دەستویرییا وێ چەندێ دەتە من، لێ ژبەرکو دێ سۆژم و پیستێ من دێ قەلیێت، ترسێ ب سەر حەزا من یا ڕاستەقینەدا گرت و کرمە تامەزروویێ هەمبێزکرنا وان. پاشی من دەست ب ئاخفتنێ کر: «ڕەوشا وە چ بێزکرنێ ل دەڤ من ناچینیت، لێ خەمەکێ د مندا دئارینیت کو ئێشانا وێ بۆ ماوەیەکێ درێژ دمینیت هەتاکو ژ منڤە دبیت».
دەمێ سەمیانێ من هندەک پەیڤ ل سەر وان هزرێن د دلێ مندا بۆ من گۆتین، وە ل من کر کو سەرەدەریێ دگەل کەسانێن وەکو وە بکەم. بەلێ، ئەز ژ باژێڕێ وەمە، من هەردەم ب شەهنازیڤە بەحسی بەرهەم و ناڤێن وە یێن ڕەونەقدار کرییە و دکەم. ئەز تەحلییا بەروویان دهێلم و فێقیێ شرین دچێترینم، ئەو فێقیێ ڕێنیشاندەرێ من یێ ڕاستگۆ دگەل من گۆتی(٦)، لێ فەرە ل دەستپێکێ خوە داهێلمە بنێ دۆژەهێ.
پشتی هینگێ، ئەوێ ئەشکەنجەدایی گۆت: «هەر بژیت و ژی درێژ بی، هیڤی دکەم ناڤدارییا تە، پشتی تە ژی، هەروهەر یا ڕەونەقدار بیت. لێ بێژە من، ئەرێ هێشتا گەڕناسی و سنج دناڤ باژێڕێ مەدا ماینە، یان ژی ب تەڤاڤی ژێ دوور کەفتینە؛ چونکو گیوگلیلمۆ بۆرسییری، ئەوێ نەگەلەک ژ مێژە هاتییە دگەل مە(٧)، یێ ل وێرا هە دگەل هەڤالێن خوە دمەشیت، مە ب پەیڤێن خوە و نووچەیێن دلتەزینێن وەلاتی دئێشینیت.
من سەرێ خوە بلندکر و ب دەنگەکێ بلند گۆت: «قازانجێن بلەز و خەلکێ نوو حالخۆشبوویی، ستەمکاری و زێدەڕۆیی ب تەڤە کر فیورێنزا(٨)، هەتا نوکە ژی هەر ژبەر وێ چەندێ دنالی».
هەرسێ د ڤێ بەرسڤێ گەهشتن و ل هەڤ دنێڕین، مینا ئەوێن ژ نشکەکێڤە دکەڤنە هەمبەر ڕاستییەکا تەحل. ئەڤجا هەر سێیان ب هەڤڕا بەرسڤ دا: «ئەگەر ڕازیکرنا خەلکی د جارێن بەری نهۆ دا تو پیچەک دلگران کر بی، نوکە تو یێ بەختەوەری کو ب دلێ خوە دئاخڤی. لەوا ئەگەر تو ژ ڤێ زولماتێ دەرکەفتی و ڤەگەڕایە بەر دیتنا ستێرێن جوان، ئو تە ڤییا ڤێ وەغەرێ ب دلخۆشی ڤەگێڕی، وەسا کارکە کو ناڤێ مە بهێلییە دناڤ هزرا خەلکیدا.
هێژ من نەگۆتیێ «ئامین»، وان بازنەیێ خوە پچاند و پەڕ ب پی یێن وان یێن لەزگینڤە دهاتن، بلەز ڕەڤین و بەرزە بوون. سەیدایێ من وەسا دیت کو ژ وێرێ بچین. من ژی دا دویڤ؛ ئەم تبابەکێ چووین و دەنگێ ئاڤێ ژ مە نێزیک دبوو، ئەم هند نێزیکی وێ ئاڤێ بووین، دەنگێن مە ژبەر شڕشڕا وێ نەدهاتنە بهیستن.
وەک وی ڕووبارێ بەر ب ئێکەمین ڕێژگەها خوە یا خوەسەرڤە دچیت، ژ چیایێ ڤیزۆ بەر ب ڕۆژهەلاتێ ل لایێ چەپێ ژ چیایێ ئەپنین، د ڕێڕەوا خوە یا بلند دا بەری بگەهتە ڕێرەوا نزم دبێژنێ ئەکواکویتا، پاشی ناڤێ خوە ل فۆرلی ژ دەستددەت. دەنگێ ئاڤا ڕووباری ل هنداڤ سان بێنێدیتۆ ل چیایێ ئەلپ دەنگڤەددەت، پاشی دکەڤتە سەر نهالەکێ کو دبیت بنەجها هزار مرۆڤان با(٩).
ئها هۆسا، مە ئەو ئاڤا ڕەنگتاری (ڕووبارێ خوینێ) ل بنارا پەڕاڤەکێ بەتەن دیت، دەنگەکێ هند بلند ژێ دەردکەفت، چ نەما بوو د دەمەکێ کێمدا مە کەڕ بکەت. وەریسەک دگەل من بوو، د لەشێ من یێ ئالاندی بوو، جارەکێ من هزر کربوو وێ پلنگا پیست پنی پنی پێ بگرم(١٠). پشتی من هەمی ژ خوە ڤەکری، هەروەکو ڕێنیشاندەرێ من فەرمان دای، پاشی من ئەو وەریسە پێچا و داڤێ. ئەڤجا ئەو بەر ب لایێ ڕاستێڤە زڤڕی و ب دراژەکا کێم ژ سەر لێڤا بەتەنێ، وی وەریس بەردا خوارێ هەتاکو دناڤ وێ نهالا بێبندا غەوارە بووی.
من د دلێ خوەدا گۆت: «پێ نەڤێت دێ تشتەکێ نەهەچکوهەیی ژ ڤێ ئاماژەیا نوو دەرکەڤیت، کو سەیدایێ من هۆسا ب تەوقایی و چاڤ ڤەکری دویڤچوونێ بۆ دکەت». همممم، چەند یا فەرە مرۆڤ ل خوە هشیار بیت، ب نەمازەیی ل نێزیکی وان کەسێن نەتنێ کریاران دبینن، بەلکو ب ژیرمەندییا خوە دگەهنە هزرکرنێن مرۆڤی ژی. وی گۆتە من:
– نهۆ دێ ئێکسەر ب سەرکەڤیت، ئەوا ئەز ل هیڤیێ و یا هزرا تە خەونان پێڤە دبینیت: ئەوە یا کو فەرە ل بەر چاڤێن تە بلەز ئاشکرا ببیت.
هندی مرۆڤ بشێت، پێدڤییە ل هەمبەری وێ ڕاستییا ب میناکێ درەوێ خویا دبیت، هەردەم لێڤێن خوە توند دانتە سەرئێک، داکو بێی چ شاشیکرنەکێ نەکەڤتە بەر لۆمەیێن خەلکی. لێ، ل ڤێرە ئەز نەشێم خوە مت بکەم؛ خواندەڤانۆ… ئەز ب دێرێن ڤێ کومیدیایێ کەمە، ئەوا نە هەوجەی بەختی بۆ دۆمدرێژییا وێ، من بوونەوەرەک دناڤ وی بایێ چڕ و تاریدا دیت، ب مەلەڤانیا دهاتە سەلال، دیتنا وی، ترسێ د هەر دلەکێ وێرەک و خوەڕاگردا دئارینیت.
وەکو وی پارپۆرڤانی بوو یێ جارنا خوە دادهێلتە ئاڤێ داکو ئەنکورێ پاپۆرێ ژ پێڤەمانا بەرەکی یان هەر تشتەکێ دییێ ڤەشارتی د دەریایێدا بڤەڕسینیت.
هەردو پی یێن خوە ب ئەنکوریڤە دشدینیت و هەردو دەستێن خوە بەر ب سەلالڤە ڤەدکەت.
دەهمەن:
تێبینی: ئەڤ سروودە تەمامکارییا سروودا بەری خوەیە (ژمارە ١٥).
(١) ئەڤ هەڤسۆزییە ژبەر هندێیە چونکو ئەو ئەشکەنجەداییە کەسانێن هێژا و ماقویل و هەژی ڕێزگرتنێ بوون.
(٢) سزایێ وان ئەو بوو کو نە ڕاوەستن و هەردەم د لڤینێدا بن، لەوا خوە کرنە بازنە و ل دۆر خوە دزڤڕین، د هەمان دەمدا ژی بەرێ خوە ددانە دانتی دا ببینن و دگەل باخڤن، لەوا لڤینا پی یێن وان بەروڤاژی لڤینا سەرێن وان بوو.
(٣) گوالدڕادا (Gualdrada): هەڤژینا گویدۆ گوەیرایێ چارێ بوو کو فەرماندەیەکێ پارتا گیبلییان بوو. لێ نەڤیێ وێ گویدۆ گوەیرایێ شەشێ- Guido Guerra (١٢٢٠- ١٢٧٢ ز): هەڤوەلاتییەکێ فلورەنسی بوو ژ پارتا گویلفییان، سەرکردەکێ گەلەک زیرەک و قەهرەمانێ ملەتی بوو، ئەو ب خوە نە نێرباز بوو، لێ دانتی ئەو ژ گونەهکارێن وێ هەژمارتبوو.
(٤) تێگیایۆ ئەلدوبراندی (Tegghiaio Aldobrandi): فێرس و زەنگینەکێ وێرەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، وی حکومەتا فلورەنسا شیرەتکر کو شەڕێ سیینا نەکەن، لێ وان گوهێ خوە نەدایێ و شکەستن، لەوا دبێژیت فەرە نهۆ ڕێز ل شیرەتا وی یا هینگی بهێتە گرتن. ئەو ب خوە نە نێرباز بوو، لێ دانتی ئەو ژی وەکو گویدۆی ژ گونەهکارێن وێ هەژمارتبوو.
(٥) جاکوپۆ ڕوستیکۆچی (Jacopo Rusticucci): فێرس و قەهرەمانەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، ژ پارتا گویلفییان بوو، دەمێ گیبلی ب سەرکەفتین مالا وی سۆتبوو. ئو چونکو هەڤژینا وی نە یا باش بوو دگەل وی، لەوا ژن هێلا بوون و نێربازی دکر.
(٦) بەڕوویا تەحل نیشانا گونەهێیە و فێقیێ شرین نیشانا بەختەوەرییا ئەبەدییە ئەوا ڤیرجیلۆی دگەل دانتی گۆتی.
(٧) گیوگلیلمۆ بۆرسییری (Giuglielmo Borsiere): فێرسەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، یێ دلۆڤان و سنجدار بوو، هەردەم ناڤبژیوانێ دکر ژبۆ لێکتێگەهشتنا خانەدانان. ئەو بەری سالا ١٣٠٠ێ مرییە، لێ یێن دی گەلەک ژ مێژە مر بوون.
(٨) ئانکو ئەو گوندی یێن هاتینە فلورەنسا و سامان و هێزدارییەکا بلەز بۆ پەیدا بووی، ستەمکاری و نەدادپەروەری بەلاڤکر.
(٩) ل ڤێرە، دانتی وەسفا ڕێڕەوا ڕووبارێ مونتۆنی دکەت کو بەری بگەهتە دەڤەرا فۆرلی دبێژنێ ئەکواکویتا (Acquaqueta)، پشتی فۆرلی دبێژنێ ڕووبارێ مونتۆنی (Montone). ل سەردەمێ دانتی ڕووبارێ ئێکانە بوو کو ڕاستەوخۆ دچیتە سەر دەریا ئەدریاتیک (لێ ل ڤی سەردەمی ڕووبارێ لامۆنی ئێکسەر دچیتە سەر دەریایێ). پاشی ئاماژە ب ڕێڕەوا وی یا ب ڕەخ دێرا سان بێنێدیتۆڤە دکەت، بەری بڕژیێتە سەر نهالەکێ کو ئەگەر ئاڤ ل وێرێ نەبا، بنەمالا گویدۆ گویدی دا کەتە وارێ نیشتەجێبوونا دویڤکەفتی یێن خوە یێن گویلفی.
(١٠) ئیشارەتە بۆ وێ پلنگا ل دەستپێکا ڤێ وەغەرێ کەفتییە د ڕێکا ویدا. وەریس ژی نیشانا یاسایێ یان باوەرداریێ و تەهارەتێیە.

پەرتووکا ب ناڤێ «ڕۆمان ل دەڤەرا بەهدینان: خواندن و شرۆڤەکرنێن ڕەخنەیی» یا نڤیسکار و ڕۆژنامەڤان (عبدالرحمن بامەرنی) یا کو٣٥ رۆمانێن دەڤەرا بەهدینان ب خوە ڤە گرتی و ئێخستینە ژێر خواندن و شرۆڤەکرنێن ڕەخنەیی، من ژی ب فەر زانی کورتییەکێ ل سەر بوهایێ ڤێ پەرتووکێ بدەمە ناساندن بۆ خەلکێ مە یێ هێژا و ب تایبەت رۆماننڤیسان.
ب ڕاستی ژی پێدڤییا مە گەلەک ب ڤان جۆرە نڤیسینان هەیە. هەر ئەڤە یە ژی یا دهێلت کو نڤیساندنا ڕۆمانێ، ب تایبەت ل دەڤەرا بەهدینان ئاستەکێ بالابەرزتر ب خوە ڤە ببینت. وەسان یا دیارە نڤیسکاری کەدەکا مەزن یا دایە نڤیساندنا ڤێ پەرتووکێ ژ بۆ وان کەسێن ڕۆمانێ دنڤیسن یان ژی حەزا نڤیساندنا رۆمانێ هەبت و خوە پێشدە ببت و زێدەتر د ڤی وارێ نڤیسینێ دا مەلەڤان ببت و ل سەر وان شەنگستەیێن رۆمان ل سەر ئاڤا دبت ڕاوەستت و داهێنانێ تێدا بکەت.
هەلبەت ئەڤ رۆمانێن د ڤێ پەرتووکێ دا هاتینە دەستنیشانکرن، هەر یەک ژ وان ب ئاوایەکێ جودا یا هاتینە نڤیساندن. نڤیسکاری ژ سەرەدەری یا ل گۆر هەر یەک ژ وان ڕۆمانان کری و یەک و یەک داینە بەر خواندن و شرۆڤەکرنێن ڕەخنەیێ. د ڤان شرۆڤەکرن و ڕەخنەیان دا هەری زێدە نڤیسکار یێ ل سەر: شەنگستە، ئاڤاکرن، بابەتێ رۆمانێ، باگراوەندێ نڤیسکاری، زمانێ رۆمانێ، جوگرافییا رۆمانێ، رویدان و بوویەرێن ڕۆمانێ، تەکنیک و شێواز و ڤەگێڕانا رۆمانێ، کەسایەتی یان ژی کارەکتەرێن رۆمانێ، وێنە و تابلۆیێن د رۆمانێ دا، پەیاما رۆمانێ، یاریکرن ب پەیڤان، کۆدێن رۆمانێ، ، پەرەگرافێن د رۆمانێ دا، تەوزیفکرن د رۆمانێ دا و نڤیسەرێن ڤان رۆمانان ڤییایە مە کیڤە ببەن، هەتا بەحسێ سێکس و خەبەر و جڤینان د رۆمانێ دا کریە و هەروەسان خواندنا وی ب خوە بۆ رۆمانێ و چاوانییا ئەنجامێن رۆمانێ شرۆڤە و ڕەخنە کرینە. هەلبەت ژ بلی ڤان هەمیان ژی نڤیسەری ب ئاوایەکی بەرچاڤ؛ بیر و بۆچوون و دیتن و تێبینیێن خوە ل گۆر هەر یەک ژ وان رۆمانێن د پەرتووکێ دا، یێن ئیناینە زمان.
من وەکی خواندەڤانەکی کو ئەڤ پەرتووکە یا خواندی و رۆمانەکا من ژی جهێ خوە یێ تێدا کری و سۆدەکێ مەزن یێ ژ خواندنا ڤێ پرتووکێ وەرگرتی. لەوما ژی ب دیتنا من پێدڤی یە هەر کەسەکێ رۆمانێ دنڤیست یان ژی حەزا نڤیساندنێ هەبت، بلا ڤێ پەرتووکێ بخوینت، بێگۆمان دێ سودەک و ئاڤاکرنەکا باش ل سەر نڤیساندنا رۆمانێ ب دست خوە ڤە ئینت. یا کو بالا من کێشای کو ئەز ب کورتی ژی بت ل سەر ڤێ پەرتووکێ بنڤیسم، تەنێ ئەوە، پدڤییا مە ب نڤیسێن هوسان هەیە، ئانکۆ شرۆڤەکرن و ڕەخنەیێن ئاڤاکەر وەک نڤیس زێدە ببن، دا کو نڤیسینا رۆمانا کوردی بەرەف ئاستەکێ دی ڤە ببەین و جهێ خوە د جیهانگیرییا رۆمانێ دا بکەت.
ل دوماهییێ ئەز دەستخوەشییەکا مەزن ل نڤیسکارێ ڤێ پەرتووکێ دکەم. لێ نە وەک ڕەخنە، بەلکو ب دیتنا من شرۆڤەکرنەکا ڕخنەیی بۆ ٣٥ ڕۆمانان کارەکێ مەزنە. خوەزی نڤیسکارێ هێژا دەمەکێ زێدەتر دابا خوە و بەرفرەهتر ل سەر ڤان ڕۆمانان ڕاوەستییا با، دا کو مە زێدەتر مفا ژ ڤان شرۆڤەیێن ڕەخنەی وەرگرتبان؛ ژ بەرکو، وەکی من ئاماژە پێ دای، پێدڤییا مە گەلەک ب ڤان کارێن ڕەخنەیی هەیە.

نزانم چ دەستێ من گرت و ئەز کێشامە دەڤ وێ، ئەو ئێکەم جار بوو ئەز ل بەرامبەر بڕاوەستم. ئەو ل ژۆرا نیگارکێشیێ ل بەر ڕوناهییەکا کێم بوو، بەژنا وێ یا زراڤ و دێمێ وێ یێ ئەسمەر وەک مۆمەکێ چار رەخێن خۆ ڕوهن کربوون. ب وان چاڤێن ڕەش یێن کو د ناڤ دا جیهان هەمی بێدەنگ بووی. ل قوماشێ تابلویێ دنێڕی، ب تبلێن خۆ یێن نازک فرچە راکر دا وێنەیەکی بکێشیت، دگەل دیتنا وێ ئەز د جهێ خۆدا هشك بووم؛ من هەستکر ئەز ب خۆ بوویمە تابلۆیەک و ئەو یا هەستێن من دکێشیت.
یا ڕاست ئەو ب خۆ ژی تابلۆیەکا زندی بوو کو خودێ کێشای، و وێ ژی تابلۆ دئافراندن. من ژی وەکی سەوداسەرەکی ل دێمێ وێ دنێڕی، هەر جارا وێ فرچە د ڕەنگێ سۆری وەرددا، من هەست دکر یا خوینێ ژ دلێ من دکێشیت. من دزانی نە بتنێ یا وێنەیەکی دکێشیت، بەلکو یا پارچەکێ ژ ڕوحا من… ژ ناخێ من دکێشیت و تێکەلی ڕەنگێن تابلۆیا خۆ دکەت. هەر هێلەکا وێ دکێشا، دەنگێ هەوارێن عەشقێ ژ بن فرچەیی گوهێن من تژی دکرن، و هەر وەک بێژی ئەو نە ڕەنگن، بەلکو ئەو «هەناسەیا» منە یا دکەفتە بەر فرچەیێن وێ.
ئەو چاڤێن ڕەش، وەک دو زەریایێن بێ بن بوون. هەر جارا چاڤێن وێ ل تابلۆیی دکەفتن، من هەست دکر پارچەک ژ خەمێن من یا دکەڤیت. نە دەنگ ژ من دهات و نە من دزانی ئەز ل کیرێ مە. بتنێ من دزانی کو ڕوحا من ئێدی نە یا منە، یا بوویە ڕەنگەک و د ناڤ تابلۆیێ دا یا دهێتە نەخشاندن. وێ ڕەنگ تێکەل دکرن، بەلێ تێکەلکرنا ڕەنگان نەبوو، بەلکو تێکەلکرنا ژیانا من بوو د ناڤ دەستان دا.
دەما وێ تابلۆ تەمام کری و بەرەف من ڤە زڤڕی، ب وان لێڤێن هنگڤین بۆ من گڕنژی؛ ل وێ گاڤێ من هەست کر ئێدی ئەز ب خۆ بوویمە ئەو پارچە قوماشێ د ناڤ دەستێن وێ دا. ژیانا من، ڕەنگ و فرچە، هەمی بوونە هیڤییا دەستێن وێ؛ چونکی من دزانی هەر تشتێ ئەو ڕەنگ بکەت، دێ بیتە جوانترین تابلۆیا ژیانا من، ژبەرکو یا تژی بوو ژ جوانییا هەستێن وێ، ئەو جوانییا وێ ب ناخێ خۆ ڕەنگکری و ڕوح تێکری.

تەجەلا بۆ جوانیا تە
وی دێمێ تەشبیهـ تاڤ و هەیڤ
هندێ ب بەژنا تە ببێژم
تێرا ناکەن چ رستە و پەیڤ

جانیا تە ب چ پەسن نایێ
چ جیهان نینن ژ هەژی تە
گول بەژنا خۆ دچەمینن
ژ شەرما خەمل و جوانیا تە

بەژنا تە شرین و نازە
سحرگەها هەست و چاڤا
من دل بۆ ڤینا تە سازە
دژەنیتن بەر سهـ و تاڤا

نەخشێ تە جوان کێشایە
پاک فریشتەیێن ئاسمانا
دناڤبەرا مە چ نەمایە
نەڤەمینە ل چ ژڤانا

پەیڤێن عەشقا تە شرینێ
ناڤ شعرا من دکەن سەمایێ
مەست دبن ب عەشق و ئەڤینێ
مینا دەروێشێ عەدلایێ

دخازم نەچی بەر خۆدیکا
دەما دنێڕی بەژنا خۆ
وەر هەلبەستا من بخوینە
دێ تێدا بینی جانیا خۆ

ژ وان چاڤێن ڕەش کلکری
هزار تیر ژێ وەشانە من
ئەڤ جان و دل ژ خۆ ڕا بری
عەشق و ڤین کرە ڕێکا من

ئەڤ دەقە یێ پڕە ژ ئێش و کویراتییا دەروونی، وەک وێنه دکێشیت بۆ ئەو ئازارێن د ناڤ توێژێن جڤاکی دا دهێنە ڤەشارتن، ب تایبەتی ژی بۆ کەسێ خودان قەلەم، یێ کو ب ئازارێن خۆ ڤە دژیت، لێ ب رێکا پەیڤێن خۆ دڤێت برینێن جڤاکی ژی چارەسەر بکەت.

١- رەنگڤەدانا بێ دەستیێ:
ناڤونیشانێ «خەنجەرێن بێ دەستیێ»
د دەسپێکێ دا ئاماژە بۆ وی ڤالاھییێ دکەت یا د ناڤبەرا هیڤی یێن مروڤی و شیانێن وی یێن مادی دا. ئازارا پەیڤێ لڤێرە نە بتنێ ئازارا مرۆڤەکی نە، بەلکو قێرییا کەسەکی یە یێ کو سەرەڕای هەمی دەردەسەرییان، قەلەمێ وی یێ شەڕی دکەت، لێ جیهان یان «سەرشاشە» ل هەمبەر وی ب ساری دمینن.

٢- ململانێیا د ناڤبەرا هەست و كەتواری دا:
دەق د ڤەگێڕانەکا گەلەك کارتێکەر دا دەرکەفتییە. د ناڤبەرا «تووڕەییا پەیڤێن سەر کاغەزێ» و «كەتوارێ تالێ» (کو کلینس فرۆتن و نان پەیداکرنە)، ململانێیەکا دەروونی یا مەزن هەیە. ئەو پرسا نڤیسەر دکەت: «پا کرێ؟ پا دختۆر؟» ئەو پرسا ئەزلییە یا مرۆڤێ بێ دەستهەلات یێ دبیتە قوربانێ نەبوونا دادپەروەرییا جڤاکی.

٣- وێنەکرنا مرنێ:
نڤیسەری بەحسێ مرنێ کرییە، نە وەک فاکتەرەکێ بایۆلۆژی، بەلکو وەک «مرییەکی کو هەمی سالێ دوبارە دمریت». ئەڤە وەسفەکا گەلەك كوورە بۆ هەستکرن ب فەشەلێ و بێ هیڤیبوونێ. مرنا وی مرۆڤی د ڤی دەقی دا مرنا هیڤیانە ل بەرامبەر زێدەبوونا بارگرانییا ژیانێ.

٤- قەلەم وەک بەرگری:
د ناڤ ڤی هەمی تاریاتییێ دا، قەلەمێ دلداری دمینیتە بتنێ چەکێ وی . گۆتنا «تووڕەیی ل سەر رێزکێن بەرپەڕێ نڤیسەری» ددەتە دیارکرن کو نڤیسەر ب رێکا نڤیسینێ شەڕی دکەی، نڤیسەر دشیا ئەوێ ئێشێ بکەتە وێنە و پەیڤ، و ئەڤە یەکەم پێنگاڤە بۆ رزگاربوونێ.

بۆچوونا من:
ئەڤ دەقە نە بتنێ نڤیسینەکە، بەلکو «سەرئێشانا» چینەکا مەزنا جڤاکی. نڤیسەر ب شێوازەکێ گەلەك راستەوخۆ و بێ روتۆش، وەک «خەنجەرەکێ» پەیڤێ دئێخی د دلێ كەتواری دا. ئەڤ رەشبینییا د دەقی دا هەی، رەنگڤەدانا وێ بێ دەستیێ یە یا مرۆڤی دگەهینیتە وی رادەی کو بێژیت: «بەلکی بمری و ئابروچوونا تە ژبیرا هەمیا بچیت».
ئەڤە دەقەکێ دژوارە، لێ د هەمان دەم دا یێ ل سەر رێکا راست یا ئەدەبی یە، چونکی ئەدەبێ راستەقینە ئەوە یێ ل سەر برینێن جڤاکی د ئاخڤیت. ئەز دبێژم دلدار تو د شیایی تاریاتییا ژۆرێ ڕۆندکێن روتین بکەیە دیمەنەک کو خواندەڤان نەشێت خۆ ژێ بێ ئاگەهـ بکەت.
* ناڤونیشانێن كورتەچیڕۆكا نڤیسەر (دلدار محمەد) ی یە، ل رۆژنامەیا ئەڤرۆ ژمارە 2008 ل 1-7-2016 بەلاڤ بوویە.

ل بەر پەنجەرێ…
من شەڤ کرنە سپێدە،
سپێدە ژی بوونە ئێڤار!
دووراتییەکێ پەنجەرا مالا مە ئاسێ کر،
و غەریبییەک د دلێ من دا چاند
چاڤێن خۆ ل ڤی ئالی دزڤڕینم،
دەنگێ تە ناهێت
ل ئالێ دی دزڤڕینم،
تە نابینم،
و بێهنا تە ناگەهیت…
شەڤ بۆ شەڤێ،
ئەو غەریبی د ناخێ من دا مەزن بوو
ڕۆژ بۆ ڕۆژێ،
دلێ من گازندەیێن نەبوونا تە دکر…
هندی هاوار دکەم،
دەنگێ من ژ سنوورێن ڤی باژێری دەرناکەڤیت!
چاڤێن من ژ شاشا موبایلێ ڤەنابن،
نامەیەک ژ تە ناهێت،
دا من ژ بەر ڤێ پەنجەرا سار ڕاکەت
کیسکێ خۆزیان ل بەر پەنجەرێ تژی بوو،
خۆزی یێن ژبلی چونەهیێ
چ تشتێ دی تێدا نینە!
پا دێ چ بۆ من مینیته‌ ل بەر پەنجەرێ؟
تنێ دیمەنەکێ قورمچی،
پرچەکا موی یێن وێ سپی بووین،
و نالینەکا ناخهەژین
بەرێ من ب خۆدیکێ دکەڤیت،
من نەڤێت خۆ د ناڤ دا ببینم!
چاڤێ من ب سیتافکا من دکەڤیت،
کەیفا من ب بەژنا من یا جاران دهێت؛
ئەو بەژنا دەمەکێ
تو بۆ دمری،
نوکە یا ل بەر بایێ پیراتیێ دحەلیێت،
چ نەمایە دێ ئەو ژی گۆری تە بیت،
و ژ گەشبوونێ… هشک بیت!