ئالایی کوردستانێ و تیشکێن رۆژێ
رۆژا ئالایێ كوردستانێ ل ههموو كوردستانیان پیرۆزبیت، خۆیایه ئالا كۆمكرنا هندهك رهنگ و هێمایهنه و ب دیزاینهكا رێكوپێك ل سهر پهرۆكهكی، ههر رهنگ یان هێمایهكێ د ناڤ ئالایی دا رامانا خوه یا تایبهت ههیه و ئهو رهنگ و هێما دبنه خۆدیك و پێناسهكا پوختهیه بۆ كهلتۆر و دیرۆك و ئایدولۆژیا ئهوی وهلاتی یان ئهوی نهتهوهیی. ل سالا 1927 كۆمهلا (خۆیبوون) و ل سالێن 1020 ـ 1930 شۆرهشا چیایێ ئاگری ل باكۆرێ كوردستانێ ژ لایێ ئیحسان نووری پاشای ڤه بـ فهرمی هاته ههلدان. ل 17-12-1945 د ناڤ جهماوهرهكێ زۆر دا بهری راگههاندنا كۆمارا كوردستان ل باژێرێن مههاباد و نهغهده ئهڤ ئالایه هاتیه بلندكرن و ل 22 كانوونا ئێكێ 1946 ب فهرمی ل گهل راگههاندنا كۆمارا كوردستان ل مهیدانا چارچرا ل مهابادێ هاتیه بلندكرن، پشتی تێكشكاندنا كۆمارا كوردستان ل مهاباد ل بهری پێشهوا قازی محهمهد و ههڤالێن وی ل مهیدانا چارچرا ههمان جهێ كۆمار لێ هاتیه راگههاندن رژێما ئیرانی ل سێداره بدهن قازی محهمهد ب ئێمانهت ئهو ئالا دایه دهستێ بابێ مهزن مهلا مستهفا بارزانیێ نهمر، بارزانیێ نهمر و 500 پێشمهرگێن وی ل رووبارێ ئاراس بهر ب یهكێتیا سۆڤێتیا جاران (رۆسیا) چوون و ههتا دامهزراندنا ههرێما كوردستانێ ل رۆژا 1998/12/17 پهرلهمانێ كوردستانێ بریاردا ببیته ئالایێ فهرمی یێ ههرێما كوردستانێ و ل سالا 2000 ێ ههمی پارت و رێكخراوێن ههر چار پارچێن كوردستانێ ب ئالایێ ههمی كوردستانێ پهسهندكر و نوكه یێ ل ناڤ دهستێ سهرۆك مهسعوود بارزانی دا و ب ئانههیا خودێ و خوینا شههیدان و هێزا پێشمهرگێن قههرهمان دێ بیته ئالایێ دهولهتا كوردستانێ. ئهڤه ئالایێ كۆمهلا رێكخستنا جڤاكی یا كوردستان ل ستهنبۆل 1919 ئالایێ كۆمهلا خۆیبوون 1927 ئالایێ شۆرهشا ئاگری ب رێبهریا ئیحسان نووری پاشا ل باكوور 1929 ـ1930 ئالاێ كومارا كوردستان (مهاباد) ب رێبهریا پێشهوا قازی محهمهد ل رۆژههلات 1946 ئالایێ كوردستانێ ل باشوور 1991 بوو. ل ل رۆژا1999/12/17ێ ب فهرمی پهرلهمانێ كوردستانێ بریار ل سهر دا و ل سالا 2000ێ سهرجهم پارت و رێكخراوێن ههر چار پارچێن كوردستانێ ب ئالایێ ههموو كوردستانێ پهسهندكر ئالایێ كۆمارا كوردستانێ.
دیرۆكا ئالایێ پیرۆزێ كوردستانێ و قووناغێن ئالایێ كوردستانێ تێدا بورین و ههر ژ چێكرنا ئالایێ نوكه یێ كوردستانێ بـ رهنگێن خوه یێن (سۆر و سپی و كهسك و زهر) ڤه و ههتا ئهڤرۆ. سۆر رهنگێ سۆرێ خوینا شههیدان ل سهری و رهنگێ سپی یێ ئاشتیێ ل نیڤهكێ و و رۆژهكا زهرا 21 تیرۆشكێن رۆژا ئازادی و نهورۆزێ ل نیڤهكێ و رهنگێ كهسكێ سروشتێ كوردستانێ و ژیانێ ل بنێ ئالای ئالایێ كوردستانێ د ئێكهم كۆمبوونا دامهزراندنا كۆمهلا رێكخستنا جڤاكی یا كوردستانی دا ل سالا 1919 ل ستهنبوول هاتیه دورستكرن.
ژ بۆ كو تیشكێن رۆژێ یێن ئالایێ كوردستانێ جوان و ههڤژماربن پهرلهمانێ كوردستانێ ل 1999/12/17ێ ل سهر ژماره (21) تیشك رێككهفتبوون ژ بهر كو نهورۆز دكهڤیته رۆژا 21ی ئادارێ یا سالا زایینی، ئهڤجا دڤیا رۆژهكا بازنهیی یا بێ تیشك پهسهند كربا یان تیشك ژێ چووبان تاكو نێزیكی ئالایێن پێشتر ببا، ب تایبهتی ئالایێ كۆمهلا رێكخستنا جڤاكا كوردستانێ ئهوا ل سالا 1919 زایینی ل ستهنبوول ژ لایێ چهند رهوشهنبیر و سیاسهتمهدار و كهسایهتی یێن كوردستانێڤه هاتیهچێكرن، كو پێكهاتبوون ژ (ئهمین عالی بهدرخان ژ(چزیرا بۆتان)، د.عبدوللا جهودهت ژ (عهرهبگیر)، ئهكرهم جهمیل پاشا ژ (ئامهد)، مهولانا زاده رهفعهت بهگ، حیكمهت بابان، فوئاد بابان، شوكری بابان ژ (سلێمانیێ) نهجمهددین حوسێن ژ (كهركووك) كهمال فهوزی ژ (بدلیس) مهمدۆح سهلیم ژ (وان) د. شوكری محهمهد و فهرید بهگ.
ههر كهس دزانیت رۆژا ئێكێ ژ سهرسالا كوردی ئێكی مههێیه و بورج ژی ل گهل سالا كوردی رێك دكهڤن و رۆژا نهورۆزێ دكهڤیته ئێكی مهها ئێك یا سالا كوردی و سالا ئیرانی لێ سالا زایینی نه بهس بۆ كوردان بۆ ههمووجیهانێ نها ب كاردهێت، خو موسلمانێن عهرهب ژی سالا كۆچی ههیه لێ تهنیا بۆ ههلكهفتێن دینی ب كاردئینن. ههڤالهكێ من وهسا دیاركر كو ههكه ئهم ل شوونوارێن كوردستانێ بگهڕین دێ بینین وێنێ رۆژێ حهفت تیشك ژێ چوونه و باشتره پهرلهمانێ بهێت باشتر ل سهر ژمارا تیشكان ڤهكۆلینێ بكهت و ئهڤه مژارهكا گرنگه. ئهز ژی ل گهل وی ههڤدیتنم ژبهر كو حهفت تیشك ب شوونوار و خوهرستیڤه گرێداینه و ب ساناهیترن ههرچهنده ئالایێ سالا 1919 بێ هژمار تیشك ژێ چووبوون و ههر ئێكی ب رهنگهكی ئالا دگوهارت، شۆرهشا ئاگری (1929 ـ 1930) وێنێ چیای لێ زێده كربوو و كۆمارا كوردستانێ ل مهاباد (1946) گولیێن گهنمی.
