قهیرانا كوردستانێ و هنده ك تێبینی
گهلهك مللهت و حوكمهت و وهلات توشی قهیرانا دبن چ قهیرانێَن سیاسی بن یان ئابووری بن یان ژی دارایی بن، ههموویان ژی ئهگهرێَن خوه ههنه. رێَكێَن چارهسهریێَ پهیرهو دكهن بوَ نههێَلانا وان قهیرانا و ئالوَزیا ههموو رێَكا دگرنه بهر. داكو دهستههلات بشێَت بهردهوام بیت بوَ رێَڤهبرنا كارێَن پێَدڤی و نههێَلیت ژیانا وهلاتییا بهێَته تێَكدان.
كوردستانێَ قهیرانێَن مهزن بخوهڤه گرتینه سیاسی و ئابووری و دارایی ههر ژ 2014 وهره و بارودوَخهك خراب پهیداكریه چ ژ یێَ كاری و نیڤ راوهستانا بازارێَ كوردستانێَ و نه بوونا دراڤی و نهدانا مووچێَن فهرمانبهرا و لاوازبوونا ژیانا خهلكێَ كوردستانێَ برهنگهك ترسناك. كارتێَكرن ل سهر كوردستانێَ ههموویێَ كریه ژبلی راوهستانا كارێَ خزمهتگوزاریێَ.
وهكو دزانین كو كوردستانێَ چ داهات نینه ژبلی پهتروَلێَ و خالێَن گومركێَ و نافخوهیی، راسته بهایێ پهتروَلێ ل بازارێن جیهانێ هاتیه خار، لێَ ئهگهرێَن ڤان قهیرانا نه بابهتێَ مهیه د ڤێَ گوتارێَ دا. ههكه گهلهك ئهگهر ههنه چ شهرێَ دژی تیروَرێَ بیت یان كێَشه دگهل بهغدا و نه هاتنا پشكا ههرێَمێَ ژ بوَدجا عێراقێَ و خهرجیا بهرووكێَن شهری ئهڤان كارتێَكرنهك مهزن كریه سهر دوَخێَ كوردستانێَ.
حوكمهتا كوردستانێَ گهلهك ههول داینه ژبوَ چارهسهریێ و تایبهت ڤێَ دوماهیێَ كو قهیران گههشتی یه رادهكێَ (5) مووچێَن فهرمانبهران نه هاتینهدان و ژیانا پشكهك مهزن ژ مللهتی ئالوَز كرییه ، هندهك بریار هاتینه دان، دباشن لێَ ئهڤه ههموو وهك پنی كرنێَنه و نه د وهسا ب هێَزن كو چارهسهریا ڤێَ قهیرانێَ پێَ بێَنه كرن. ئهف پێَنگاڤ و بریاره ههرچهنده ههولدانن بوَ چارهسهریێَ، لێَ چارهسهری پێَدڤی یه یا سهرانسهری بیت نهك هندهك لایهنا بخوهڤه بگریت و هندهكێن دی بهێنه پشت گوه هاڤێَتن یان ژبیر كرن. ژبهركو هندی پێَنگاڤ و بریارێَن دهرچووین ژبوَ بهرژهوهندا حوكمهتێَ پتر هاتینه كرن ژبوَ دابین كرنا كوَژمهك دراڤی یه بوَ بهردهوام بوونا كار و بارێن حوكمهتێ، چ كێَم كرنا دهرمالێَن پله بهرزا ، ل دام و دهستگههێَن حوكمهتێَ و كێم كر چ نهدانا كرێ و هاریكاریێن بهرپرسا ئهڤه قهیرانێ سڤك ناكهتن. ژبهركو ئهوێن بهر ڤان چاكسازی یا دكهڤن رێَژهكا كیمترن د ناف مللهتی دا، یادی ئهو چ جارا كارتێَكرنهكا نهرێنی ل وان ناكهتن ، ژبهر یێَ (8) ههشت ملیونا وهرگریت و بیته (4) ملیون ژی چ زهرهرێَ نابینیت و ژیانا وی ههر وهك بهرێَ یه و ههر وهك چ نه بووی. بهلێَ یێَ زهرهر مهند بڤان بریارا دێَ بیته سوتهمهنیێَ ڤێَ قهیرانێَ پتریا تهخ و چینێَن كهم دهرامهت و مووچهخوَر و بێَ داهاتینه كو دبنه پتریا مللهتی و بارگرانی ههموو دێَ كهڤیته سهر پشتاوان.
لهوا پێَدڤی یه حوكمهت چاڤ خشاندنێَ دبهرژهوهندا ڤان تهخا بكهتن و پیچك بارگرانیێَ ل سهر وان ژی سڤك بكهت داكو بشێَن خوه ڕاگرن و ئالوَزی پهیدا نهبن ژبهر نهشیانا دابین كرنا ژیانا خوه و خێزانێن خوه. ژبهر لاوازی یا ژیانا روَژانه كار و كریارێَن خراب لێَ پهیدا ببن خودێَ نهكهت ژ دزیا و پهیدابوونا باندێن نه ئارامیێَ د ناڤ جڤاكێَ مهدا كو ههر دێَ بنه گرفت بوَ دام و دهزگههێَن حوكمهتێَ. دبینم وهك وهلاتی یهك حوكمهت مایی تێَكرنهكێَ بكهتن د لایهنێَن نه حكومی ژی و هندهك بریار و پێگاڤێن مهزنتر بخوهڤه بگریت.
وهك:
1) رێژهك دیار ژ كرێ یا خانی و شوَقا بیننه خارێ: ههكه دراڤ و مووچه نهبن خهلكهك نهشێن كریا بدهت و دێ گرفت پهیدابن و خهلك دێ نالیتن ژ بارگرانیێ و پتر ئالوَزی نه ئارامی دێ پهیدابن.
2) كریێن دوكانا دابهزن برێژهكێ دێ بیته مایێ ئهرزان بوونا كهل و پهلێن بازاری و بزاڤا بازاری ژی دێ گهرماتیهكێ بخوهڤه بینیت.
3) بهایێ پلیتێن كلینیكێت نوژدارا بهێنه ئهرزان كرن د ڤێ قهیرانێ دا.
4) چاڤدێری یهك بێته كرن ل سهر دهرمان خانا و بهایێ دهرمانا، نه ههر دهرمانخانهك بهایێ دهرمانا جودا بیت ژ یادی.
5) بهایێ كارهبا حوكمهتێ و موهلیدا بهێته ئهرزانكرن تایبهت یا حوكمی و ههردوو ژمارێن دووماهیێ ژ پسوَلا كارهبێ د ڤێ قهرانێ دا بهێنه راوهستاندن و كار پێ نههێته كرن.
6) بهایێَ كریا تروَمبێلا كیمتر لێَ بكهتن د ناڤبهرا باژاران دا برێژهیهكێ.
ههر حسابهك بوَ ههر كهسهكی ژ وان ههرسێَ تهخا مووچهخوَر و كێَم دهرامهت و بێَ داهاتی بهێته كرن دێ هندهك راستیێن نه خوهش هێنه بهرچاڤ: موَچهخوَر ههكه (700) هزارا ههتا (1) ملیون دینارا موَچهی وهرگریت (600_700) هزارا دینارا بدهته كرێَ یا خانی و (150_200) هزار كریا كارهبا حوكمهتێَ بن و (40-60) هزار دینارا بوَ كارهبا موهلیدهی بن بهایێَ ئاڤێَ و غازێَ و گازێَ ئهرێَ دێَ چهوا شێَت ژیانهكا كێَم كێَمه ژێَ پهیداكهتن و مووچه ژی نینن. لهوا دبینم حوكمهت ڤان خالا ژی بهرچاڤ بگریت داكو گرانی ههموو نهكهڤیته سهر تهخێَن دهست كورت و بكهڤنه دهراڤێَ برسێَ و چ ژێَ نههاتنێَ ئهڤه دێَ بیته پشتهڤانییهكا مهعنهوی ژی ژڤان تهخا بو بریار و پێَنگاڤێَن حوكمهتێَ.
ژبهركو خهلكهك نوكه ههنه مووچهخوَرن ئهڤه (3-4) ههیڤه كرێ نهداینه و ئاریشه یێَ لێَ پهیدابن.
ئهو بخوه ئهركهك ئهخلاقی و نشتیمانی یه مللهت هاریكارێَ حوكمهتێَ بیت د دهراڤێَن هوسا دا لێَ جهێَ داخێَ هندهك وهلاتی مه ههنه خودانێَ شیانێَن مهزنن لێَ ههستا وان یا مللهتینێَ و وهلات پارێَزیێَ زورا لاوازه. كو پێَدڤی بوو نوكه مووچێَ پێَشمهرگهی (2) ملیون دیناربان نهك(500) هزار بن ژبهركو ئهون بووینه پهرژان بوَ پاراستنا ڤێَ ئاخی ژ ڤی دوژمنی. خهلكهك ب تهناهی بازرگانیا خوه دكهتن و ل مالا خوه روونشتی و دنڤیت بێَ ترس و ئاریشهك، پێَدڤی بوو دهولهمهندێَن كوردستانێَ پشتهڤانیا ڤی پروَژهی كربا. دیسان هندهك كهس ژ نیشكهكێَ ڤه هاتینه و بووینه خودان مووچهك (2-3) ملیون دینار ب پلا راوێَشكار، ریڤهبهرێَ گشتی، بسپوَر و جێگر وهزیر. پێَدڤیه حوكمهت ئهڤان بهرچاڤ وهربگرت و دووڤچوونا وان بهێتهكرن و(1) ملیون بوَ هیلابا و یێَن دی لێَ بریبانه ئهو كوژم ببا پشتهڤانی بوَ گهنجینا حوكمهتێَ و چهند خانهنشینێَن نهدروست دووڤچونهك بوَ بهێته كرن دا كو ئهڤ داهاته ههموو ب ههدر و بێَ پاكی نهچیت. ههروهسا خانهنشینێن پهرلهمانی نه مینن و هه ر یهك بزڤڕیته سهر كار و مووچێ خوه یێ بهرێ.
