ئاییندارى و سیاسهت
رهشید فهتحى
1 ـ پهیامێن ئهسمانى
ژێدهرێ ههمیان ژ خودایێ مهزنه ب رێیا پێغهمبهران بۆ مرۆڤان و ناڤهرۆكا وێ پهیرهو و شهریعهنه بۆ راستڤهكرنا رهفتارا بهشهرى و هیدایهتكرنا وى بهر ب باشترین گرێدان بۆ پهیوهندیان د ناڤبهرا كوێلهیان و ئهوێ وى دپهرێسن كو ئهو ژى خودێ تهعالایه و ههر وهسا ژى بۆ رێخستنا ژیانا بهشهرى د ناڤبهرا وان دا بۆ بجهئینانا دوئارمانجان ههروهكو خودێ تهعالا گۆتى:
أ ـ وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون (ئهو ژى ئهداكرنا فهریزهیانه و ههر ئاینهكى مهناسكێن خوه ههنه ب گۆر شهریعهتا وان بۆ نێزیكبوون ژ خودێ و تهوحیدكرن و مهزنكرنا وى و رزگاربوون ژ كوێلهیاتیا تاكى، و دبیت ئهڤ پهیامانه هاتبن ل سهر دهمهكى داكو ههر شریعهتهك ل خهلكێ وى سهردهمى گهل بگونجن ب گۆر ههست و پێدڤیێن وان.
ب/ جهگریا ئهردى: خودێ تهعالا دبێژیت (واژا قال ربك للملائكه انی جاعل فی الارچ خلیفه) ژ ناڤ چارچووڤێ شهریعهیان و دعوهكرنا وان و داكۆكیا وان ل سهر میناكێى د سهرهدهریكرنا بهشهرى دا و ئاراستهكرنا وان بهر ب رهوشتێن چاك و دلۆڤانی و حهزژێكرن د ناڤبهرا وان دا و دووركهفتن ژ زۆریێ و ستهمێ و بزاڤكرن بۆ بهختهوهركرنا جڤاكى و گێرانا یهكسانیێ د ههموو سهردهریكرنان دا و كهیسكرنا گهنجهیێن ئهردى و تشتێ تێدا و ل سهر ب گۆر پهیرهوێ رهبانى و پۆختهیا وى فهرمان ب باشیێ و نههیا خرابیێ ههر وهسا گۆتنا وى تهعالا (یا ایها الناس انا خلقناكم من ژكر وانپى و جعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا ان اكرمكم عند الله اتقاكم).
سیاسهت و ئارمانجێن وێ:ـ
سیاسهت ب كورتى یاریكرن و تهرخانكرنا گرۆپان و تاكان بۆ بهرژهوهندیا سهركردهیهكا تایبهت بۆ بجهئینانا بهرژهوهندیان و ئارمانجێن نهخشهكرى ب گۆر پهیرهوێن دانایى ژ لایێ وێ سهركردهیێ و ئهڤ ئارمانجه د ئاشۆپینه د نێرینا وێ یا دوور و سیاسهتمهدار جاران د سهرهدهریكرنا خوه دا رهفتارێن نهیێن میناكى دكهن ژ ئهنجامێ كارێ سیاسى ژ ململانێ و ههڤركیان ههروهسا ژ بهر خۆیاتیێن مرۆڤى یێن باشیێ وخرابیێ تهڤلى ئێك دكهن و تشتێ تێدا ههی ژ هزرێن وى ژ جهبهجێكرنا ئۆمێدان و شانازیان ل سهر كیستێ خهلكێ دیتر و جهماوهر ژى جاران دبیته تۆمك و سۆتهمهنیێ رێرهرهوا سیاسى برێڤهبدهت ب نهخۆشیان ئهو ژى بۆ گههشتنا دهستههلاتێ و بهرپرسیاریهكێ ژ بلى هندهك حزبێن نشتیمانى یێن خهبات كرى ژ پێخهمهت رزگاركرنا گهلێن خوه یێن داگیركهر و ستهمكاران، ههروهسا ژى حزبێن وهلاتێن ئهورۆپا یا رۆژئاڤا ئهوێن سیاسهتا مهبدهئى و نهزیه دكهن ب رێیا كارێ وان یێ كو خزمهتا گهلێن خوه دكهن ژ ههموو لایهنان ڤه، لهورا سیاسهت و تایبهت ل رۆژههلاتا ناڤین واته بجهئینانا دهستكهفتێن كهساتى یان گرۆپان دوور ژ بهایێن مرۆڤى و جاران ژى یێن رهوشتى، لهورا دهستههلاتیبوون بوویه ناڤونیشانێ خرابیێ و گهندهلیێ و ترساندنا گهل و گرتنا دهڤان، دا كو گهل خوه بچهمینیت و سهركردهكرن خێر و خێراتێن وهلاتى بمێژیت. ههروهكو ئهم یێن د رژێما سووریێ دا دبینین.
ئهڤجا سیاسهتمهدار وهكو ونستۆن چرچل دیاركری كو ژ مهزنه سیاسهتمهدارێن جیهانى یه دهمێ سهرهدانا ئێك ژ گۆرستانان كرى و چاڤێ وى ب گۆرهك كهفتى و دیتى یێ ل سهر نڤیسى (ئهڤه گۆرێ سیاسیهكێ شهریفه)، ئهڤجا گۆته كهسێ ل گهل دڤێت ڤێ دهستواژێ راستڤهبكهى، چونكو نابیت دو كهسان دابننه د ئێك گۆر دا و ئهڤه بۆچوونا وى بوو ب گۆر یا سهربۆرێن سیاسى یێن درێژ بۆ ئینایى، چونكو ئهو كارهساتێن ب سهر بهشهریهتێ دا هاتین و قوبانیێن شهرێ جیهانى هینگى و هێشتا ژى ل بهرامبهر هزرا وینه ژ ئهنجاكێ رهفتارا سیاسیێن هینگى.
ههر وهكو نوونهرێن وهلاتان ل جڤاتا ئێمناهیێ روویهێ راست یێ پیس یێ سیاسهتێ دیاركری، دهمێ كێشا سووریێ كرینه قوربانى بهرژهوهندیێن خوه. ههروهكو هندهك حوكمهت ههبوون بزاڤا هناردهكرنا سامانێن خوه كرین بۆ گهلێن ئاشتیخواز ژ بهر تهماكاریێن وان یێن بهرفرهه و كهرهستێن وان ژى تۆپ و بۆمبه بوون بۆ كوشتنا زارۆ و بێگونههان.
1ـ ئیسلام و سیاسهت:
مه ل دهسپێكێ بهحسكر كو ئاینێن ئهسمانى و یێن دیتر، پهیامێن چاكیێنه بۆ میناكو بهایێن بالا بۆ راستڤهكرنا رهفتارێن تاك و جڤاكان بهر ب پهرستنا خوهدێ عزهوجهل و ههڤكاریا نموونهیى د ناڤبهرا مرۆڤاتیێ دا بهر ب خێرێ و چاكسازیێ. ئهڤجا ههكه بهرێ خوه بدینه قووناغێن هاتنهخارا پهیامان و دهعوهیا پێغهمبهرن بۆ نهتهوێن وان، دێ بینین كو خودانێن پێغهمبهرن و ههڤچهرخێن وان باشترن ژ بهرهباێن ل دووڤ وان دا هاتین، ئهڤجا چهندى سهردهم پێشڤه بچیت، ب وان پهیامان، ئهو ملهت دوور دكهڤن ژ پێگیركرنێ و رهفتارهكێ دژى شهریعهتێ دگرن ل وان سهردهمان، لهورا خودێ عزهوجهل پهیامان نوودكهتهڤه بۆ دوباره ئاراستهكرنا مرۆڤى بهر ب راستیێ ڤه ببهت.
و/ ئهڤرۆ
ههكه بهێینه سهردهمێ محهمهد (س.خ) و ئهوا كو ب (رهسوول) سالۆخهكری كو باشترین چهرخ چهرخێ منه پاشى ئهوێ ل دووڤ دا و پاشى یێ ل دووڤ دا و ب ڤى رهنگى ل سهر ههمى ملهتان دهێته بجهكرن یێن پێشین و ل دووماهیێ قیامهت رادبیت ل سهر سهرێ خرابان ههروهكو پێغهمبهرێ راستگۆ یێ باوهرپێكرى دبێژیت. ئهڤجا پێگیرى دێ بهره بهره بهرتر چیت ههروهكو د پهیامێن ئهسمانى یێن كهڤن دا هاتى كو هێلا بهیانى بهر ب خرابتر ڤه دچیت، چهندى سهردهك پێشڤهبچیت، ناكۆكی ل سهر دهمێ خهلیفێ عوسمان بن عهفانى (خودێ ژ ههردویان رازى بیت) دا، پاشى ململانێن ل سهر دهمێ خهلیفه عهلى كورێ بابێ تالب (خودێ ژ ههردویان رازى بیت) دهمێ شهر د ناڤبهرا وى و معاویه كورێ بابێ سفیانى دا روودایى، د ئێك ژ گهنگهشیێن كهسهكى ل گهل ئیمام عهلى (س.خ) دهمێ پرسیار ژێ كرى ل
دۆر پهیدابوونا فتنهیان ل سهردهمێ وى و ئهڤان فتنهیان چو ههبوونا خوه نهبوون ل سهردهمێ ههردو خهلیفهیان ئهبۆ بهكر و عومهر (خودێ ژ ههردویان رازى بیت)، ئهڤجا گۆت ئیمام عهلى چونكو ل سهردهمێ وان خودانێن وان ژ یێن وهكو منن و ل سهردهمێ من دۆستێن من ژ میناكێن تهنه. ب ڤى رهنگى خیلافان ل دووڤ ئێك هاتن ل سهردهمێن ئهمهویان، خیلافهت بوو میراتى و ئهڤه دژى بهرههڤیێن شهرعى یه ب گۆر پیڤهرێن خوهدیێن چارهسهریێ و گرێكایه ل وى دهمى و كریار ب مالیهتا دهولهتێ كرن ب گۆر حهزا خوه، زێدهبارى مشهبوونا ناكۆكیان ههروهكو ل گهل عهبدوللا كورێ زوبێرى هاتیه روودان و ئیمام حسێن كورێ عهلى بۆ ههلگرتنا حوكمى بێى بهڤلێن خوه و رهنگه ژى پترى ههژى بوون، ژبلى خهلیفه عومهر كورێ عهبدولعزیز موعجیهزیا زهمانێ خوه، دهمێ بۆ میراتێن خوه 14 دینار ب تنێ هێلاین یێن كو ههژمارا وان دبیته 12 كهس، بهلێ وهكو دى خهلیفه هیشام كورێ عهبدولمهلك (ملیۆن دینار) هێلابوون بۆ ههر وێرهسهكى ژ وێرسێن وى.
پشتى كهفتنا دهولهتا ئهمهوى ل سهر دهستێ عهباسیان و خۆجهیا ستوونێن دهولهتا وان و حوكمرانى بوویه میراتى ژى و دۆخێن ژناڤبرنا برایى بۆ برایێ پهیدابوویى زێدهبارى مهزاختنێ د رهفتارێ دا ب مالیهتێن دهولهتێ نهوهكو ئیسلامێ و ل سهردهمێ عوسمانى دا ناڤێ دهولهتێ هات بناڤكرن ب ناڤێ باپیرێن وان و ژیبوونا وان بۆ نهتهوهیا وان و نهتهویێن ل ژێر دهستههلاتا وان ژیان ب دهمێ تاریاتیێ زێدهبارى دهستهسهركرنا وان ل سهر ئهردێن گهلان ب ناڤێ ئیسلامێ.
ههروهسا فورسان ژى دهولهتا سهفهوى دامهزارند یا كو مهزههبێ شیعی پهسهند دكهت و ب رۆلێ خوه كونترۆل ل سهر گهلێن ههڤسوى كرن و دهستێ خوه دانانه سهر ئهردێن وان، و گهلهك ناكۆكى و لێكدان پهیدابوون ل گهل توركان و ئارمانجا ههردویان ژى كونترۆلكرن بوو ل سهر گهلان یێن كو وهلاتێن وان بووینه گۆرهپانا ململانێن وان و ئهڤه ههردو وهلات و سیاسهتێن وان پتر دووركهفتن ژ پهیرهوێ ئیسلامى ژ ئهوان بهرى وان ژ بهر دووراتیا سهردهمێ وان ژ سهردهمێ خهیرى یێن ئێكێ و ئهو ژى سهردهمێ پهیاما ئیسلامى بوو و كهیسا خوه ب ئیسلام گرتن بۆ دامهزراندنا كیانێن نهتهوێن خوه و بۆ بجهئینانا دهستكهفتێن دهستههلاتدارێن خوه.
ئیسلاما سیاسى ل سهردهمێ ئهڤرۆ:
دێ هندهك ژ میناكان دیاركهین بۆ شێوهیێن حوكمى و ژ وان ژى:
1/ وهلاتێن كهنداڤى: دهستههلاتێ ل گهلێن خوه دكهن ب رهنگهكێ میراتى و كهیسا خوه ل سامانان دكهن و سامانێن خوه ب یهكسان پارڤهناكهن، زێدهبارى كێمیا ئازادیان و بجهكرنا پهیرهوێ دیمۆكراسیێ.
2ـ وهلاتێ مسرێ: ئیخوانێن موسلمان ل مسرێ ژ رێڤهبرنا دهستههلاتێ ب رهنگێ پێدڤى ژ ئهگهرێن مینا دهركرنا قانوونان ناگونجن ل گهل سروستێ دۆخێ جڤاكى یێ مسرى یێن كو هینگى علمانى و بۆ چهندین سالان ههروهكو ههڤپهیمانێن خوه ژناڤبربوون ئهوێن ب شۆرهشێ رابووین ههروهسا نهشیانا وێ ب باشكرنا پهیوهندیان ل گهل وهلاتێن جێبهجێكار ل دهردۆرێ ههرێماتیك كو ببوو ئهگهرێ هندێ كو ئوپۆزسیۆن سیردانا ملهتى بكهن و كۆدهتایێ ل سهر حوكمهتا خوه بكهن.
3ـ توركیا: بزاڤا سیاسى یا ئیسلامى ل توركیا دیلكریا ئاراستهیێن نهتهوى بوو، چونكو تووشى فشاران بوو ژ لایێ لهشكرى و حزبێن علمانى ڤه، چونكو سروشتێ جڤاكى و دهستههلاتێ بۆ دهمێ ههشتێ سالان علمانى نهتهوى بوو و نهشیا بهرزببیت بهر ب حوكمێ ئیسلامى یێ نموونهى و لایهنگیریا نهتهوێ كر و زاراڤێن شهرعى یێن تایبهت ب چاككرنا جڤاكێ گهندهل كر، ئینكارا مافێن نهتهوێن دیتر كر و ب تایبهت نهتهوا كورد ژبهر مهترسیێن وان ژ وێ ئێكێ پهیوهندیان ل گهل رۆسیا و ئیسرائیل بزڤرینن و رهنگه ژى رژێما سوورى ل پاشهرۆژێ بزاڤێن كوردى نههێلیت و رابوونا وان ب سهرداگرتنا باژارێن باكۆرێ كوردستانێ و ڤهگهریان ل سهر بزاڤێن ئاشتیانه بۆ چارهسهركرنا دۆزا كوردى ل توركیا ب بههانا تیرۆرێ ل گهل نه دانوستاندنێ ل گهل حزبێن سیاسى یێن خوهدى پهیرهوێ ئاشتى یێ سیاسى بۆ بدووماهیئینانا دۆخێ شهرى یێ كو گهلهك زیانێن مالی و گیانى ل پاش خوهڤه هێلاین و دهستبهردانا وان ژ گهلێ سوورى و پاشڤهزڤرینا وان رۆژ بۆ رۆژ ژ دیمۆكراسیێ و دهستهسهركرنا سهدان هزاران ژ كوردان و حزبا فاتح گولهن بێى گرۆڤه و رژدیا وان ل سهر ئینكارا مافێن كوردان و راگههاندنا وان كو توركیا ئێك ئالا ههیه و زمانهكێ ب تنێ و نشتیمانهكێ ب تنێ، ئهرێ ئهڤه ناكۆكى پهیرهوێ رهبانى نینه یێ ئهم كرینه شعوبا و قبائل؟! ئهم پڕ رهنگ و زمانێن جۆرهو جۆر ئافراندین و ئهڤه ئینكاره بۆ قورئانێ و دهركهفتنه ژ ئیسلامێ، ناكۆكى گۆتنا وان یا ئیمانى یه و ل دووماهیان ژى رابوون ب كهیسا ئوپۆزسیۆنا سوورى بۆ بهرژهوهندیێن وان لێدانا كوردێن ستهملێكرى و ل گهل ههڤكاریا وان بۆ كار و كریارێن میلیشیاتێن ئیرانى.4ـ ئیران : حوكمهتا ئیرانى سیاسهت و ئارمانجێن خوه یێن بهرفرهه ههنه و ب سیمایهكێ مهزههبى یێ نایاب ههیه، و مافێن نهتهوهیان و مهزههبێن دیتر ئینكار كرینه، كو ئهوان چو هێز نینه ل ههمبهرى وێ زالبوونا حوكومى و سهركوتكرنا ئازادیان ل گهل نهبوونا دانپێدانێ ب سادهترین مافێن ڤان گهلان زێدهبارى مایتێكرنێن دهرهكى و یێن بووینه كاریگهر ب رهنگهكێ نهرێنى ل سهر رهوشا وێ یا ئابووى و جڤاكى و نیڤدهولى و نهپر ژ قانوونێن دهولى یێن راسپاردهیا ئازادیێن نهتهوى و ئاینى دكهن و پهیوهندیا مرۆڤاتى ل سهر ههر تشتهكى ددانیت
5ـ ئیراق: حزبێن سیاسى یێن ژ ههموو تهخان دهركهفتین، چو سونه بن یان شیعه یان كورد نهشیان سادهترین مافێن تاكى بدهنێ كو ئهو ژى خزمهتكرنێن سهرهكینه ژ ئهگهرێ مژوولبوونا وان دجهئینا دهستكهفتێن وان دا، دیسا ژى ناكۆكیێن وان ژى ئیراق كریه گۆرهپانهكا ململانێن دهولى و ههرێماتیك و جهێ ئهنجامدانا ئهجیندهیێن وهلاتێن جێبهجێكار زێدهبارى شاراندنا شهرێ ناڤخوهی و دزینا مالیهتا مللهتى یا كو ب ملیاران دۆلاران دهێته سهنگاندن، نهمازه ئهڤ ناكۆكیانانه بووینه ئهگهرێ دهربدهركرنا چارێكا ئاكنجیێن عیراقێ.
كوردستان: رهوتێن ئیسلامى ل كوردستانێ ل دهسپێكا دامهزراندنا خوه دابوون ئهوا د سیاسهتا خوه دا پهیرهو دكر جێبهجێكرنا ئاراستهیێن وهلاتێن ههرێماتى ئهنجامددا و پهراوێزكرنا رۆلێ نهتهوهبوونێ بۆ گهلان دكر، ل گهل ڤێ چهندێ گۆتنا خودێ تهعالا ژبیرا خوه دبر یا كو دبێژیت (ومن ێیاته اختلاف السنتكم والوانكم) ههر دیسا د ئایهتهكا دا (یا ایها الناس انا خلقناكم من ژكر و انپى و جعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا) كو ئهڤى پهیرهوى ب رهنگهكێ نهرێنى زیان ل جهماوهرى كریه ژ بهر بهرسڤنهدانا وان بۆ حهز و ههستێن وان یێن ڤهشارتى ئهو ژى دلپێڤهبرن ل گهل دۆزا نهتهوى ژ ئهنجامێ وان ستهمێن ل كوردان هاتینه كرن، لهورا ژێكجودابوونا زمان و رهنگان و ههمهجۆریا گهلان ب ئیرادهتا خودێ، لهورا نابیت بهێنه پاشگوهخستن، چونكو ئینكارا مهشیئهتا خودێ تهعالایه. نهمازه ئاراستهیێن وان وهلاتان جوگرافیا كوردستانێ كانسل دكهن ل گهل ڤههێلانا جوگرافیا گهلێن خوه، ئهڤه دهێته دهێته ههژمارتن ئینكار بۆ مافێن كوردان، چونكو ئهڤ وهلاتانه مافێن كوردان نهداینێ، ههروهسا رهوتهكێ گرێدایى ههیه ب وهلاتێن كو فاكتهرێن ههڤپشك ههیین نهك مهزههبگهرى و نهك نهتهوهكا دى ژبلى بهرژهوهندیێن دنیایێ و ههلویستێن وان ژ ناكۆكێن ناڤخوهیى نهك ب دادگههێ یا كو شهریعهت بهرههڤ دكهت.
داعش: ئهڤ گرۆپا سهرداچووى یا كو ب ناڤَێ (الدوله الاسلامیه) گازى دكهت، ئهرد پرى ستهمێ و زۆریێ كریه و پهیرهوهكێ خویناوى بۆ خوه كرینه و هۆڤاتى و تارتیا وان و قورئان و سونه نهوهكو رامانێن وێ یێن دروست راڤهكرینه، ئهو رامانێن ئیسلامهتى پێ هاتى (لا اكراه فی الدین ) ( ومن شاو فلیۆمن من شاو فلیكفر) و گۆتارێن پێغهمبهرێ خودێ س . خ دووماهى گۆتارا وى ایها الناس حرام علیكم دمائكم واموالكم واعراچكم)، ههروهسا داعش ژى وان ئایهتێن ب جیهادێ هاتین وهكو خوه راڤهدكهت، كو بۆ هندێ هاتبوون دهمێ ستهما كافران و دۆرپێچا وان ل سهر موسلمانان تیژبووی، لهورا وهكو بهرسڤهك هاتى ل ههمبهرى كافران بۆ پاشڤهبرنا وان ژ وێ ستهمێ و رهنگڤهدانا بوسلمانان بۆ وێ ستهمێ.
بهلێ ل سهردهمێ مه یێ بۆ ئهڤرۆ فهرمانا مه دكهت كو ب قورئانێ جیهادێ بكهین دهمێ گۆتى: ( وجاهدهم به جهادا كبیرا) ههر قهناعهتا ب رێیا بهانه و هێجهتان هاتى، لهورا داعشان ئیسلامهتى پێشلكر و ئیسلام یا ژێ بێگونههه ژ ڤان كهسێن سهرداچوویى.
ئهڤجا ئهڤهیه حالێ سیاسهتێ دهمێ ئایینان دكهنه جلكهك، خوه ل سهدیێن ناڤهراست ژى دهمێ كنیشتهیان مایێ خوه د سیاسهتێ دكرن، كنیشته پێشیلكربوو، چوكو قهشهیێن هینگى رهفتارێن وان ل دژى شهریعهیێن وان بوو، لهورا رابوون ئایین ژ سیاسهتێ جوداكرن.
لهورا ژى ئاراستهیێن بهشهریهتێ نهچارى ناكۆكیێ بوو ههروهكو ههردو كورێن ئادهمى وهكرین دهمێ ئێكودو كوشتین و جودابوون خستیه د ناڤ بهشهرى دا و ئهڤه رهفتارا وى یه دهمێ تهعالا دبێژیت (
وما اختلفوا الا من بعد ما جاوهم العلم بغیا بینهم) ئێدى ههستێن هزرین بهرفرهه بوون ل ژێر پێشڤهچوونا زانست و تهكنۆلۆجیا دهمێ ناكۆكیان مهودایێ خوه گرتى چهندى سهردهم پێشڤهبچیت و ببیته هشكباوهرى و پاشى شهر ل سهر بهرژهوهندیان. لهورا رهفتارا مرۆڤى یا ژ رهههندێن قهشارتى هاتى، چونكو شهرائیع د بنیات دا و تایبهت ئیسلام یا سهركهفتى ل ژێر كهسێن دادوهر یێن حوكم ل سهردهمێن خوه كرین و شارستانى ئاڤاكرین ژ ئهورۆپا بۆراندبوو و جیهانا كهڤنار. ئهڤجا سستى د رهفتارا مرۆڤى دایه نهك د شهرئیعان دا و رهنگه ژى د رهفتارا وان دا بیت یێن هزر دكهن كو سهردهم پێشڤهدچیت، چونكو شهریعهت دێ ل گهل دۆخى گونجیت، چهندى سهردهم بۆ پێشڤهبچیت، ل ژێر ههبوونا زانایێن ژیر ل دووڤ پێدڤیاتیان وتایبهت د پرسیبَن دادوهریێ دا و رێخستنا دۆخێ جڤاكى و یێن دیتر یێن كو بووینه ژێدهرهك بۆ ئهڤان قانوونان ب رهخ كاركرنێ ل گهل زانستێن كارگێری یێن و مرۆڤاتى و سروستى یێن دیتر كو ژ ئهقلێ بهشهرى هاتین ئهوێن كو خودێ داهێنان ژێرا بهخشكری داكو كاروبارێن ژیانا خوه رێكبێخیت كول گهل شهریعهتێ ههڤبریێ و رێگریێ نهكهن.
جودابوونا هندهك جڤاكان ب دهرخستنا تهشریعاتان یێن ناكۆكى شهرائیعێن ئهسمانى ژ بهر شههواتێن مرۆڤى و سیاسیێ ئایندار بهرزهدبیت د ناڤ عهورێن ههڤركیان دا یێن نهیێن نهزیه، ئهڤجا ههكه نیازا وان چاكی یه، ڤێجا یێن چاكساز ههنه و خهلهكێ دى ژ داخوازكار و گۆتاربێژێن داوایا چاكیێ دكهن یێن خوه ژدونیایێ و دهستههلاتبوونێ لاداین ههروه كو ل چهرخێن بۆرى دهمێ حوكم ب دهستێ حهجاجو یهزیدێ كوردێ معاویهیى یه و خوه ژێ دوور دئێخن، داخوازكارێن چاكسازیێ، وهكو (عبدالله بن عباس وعبدالله بن عمر وأئمه المژاهب وغیرهم).
لهورا ههموجۆریا ئایینى و مهزههبگهرى موسلمانێ سیاسى وهلێدكهت كو لایهنگیر بیت بۆ تهخهكا دیتر ل سهر كیستێ خهلكى، لهورا یێن دووربوونا كهسێن ئاییندار ژ سیاسهتێ وهكو تهنزیهكرن بۆ وى و ئایینێ ب سهرڤه، و ل دووماهیێ ئاماژێ ب گۆتنا ئێك ژ حهكیمان ددهین (المرو اشبه شیو بزمانه وصفه كل زمان منتسخه من سجایا سلگانه) واته مرۆڤ میناكا وهكههڤیت ههره سهردهمهكى یه، مینا سیمایێ دهستههلاتا وى).
و/ ئهڤرۆ
