ئـەڤـەیە چـارەنڤیسێ دیكتاتۆریـەتـێ
سەلاح بەیتولا ئاكرەیی
ل سەر ئاستێ مرۆڤایەتیێ زۆرن ئەو دەولەتێن كو سیستەمێ وان یێ سیاسی دیكتاتۆری و (شمۆلی) یە، كو ب زۆرداریێ خوە ل سەر هەمی جومگەیێن وەلاتی دا سەپاندینە. ئەڤ رژێمە دژی هەر گاڤەكا دیموكراسی نە و چو بهایەكی بۆ دەستاودەستكرنا دەسهەلاتێ، ئازادیێن سیاسی و مەدەنی و سەروەریا یاسایێ دانانێن. ئەو ب خوە یاسانە و ل سەرو یاسایێ ڕا ب كەیفا خوە بڕیاران ددەن.
سیستەمێن دیكتاتۆری و شمۆلی ئەگەرێن سەرەكی یێن پاشكەفتن و جەقبەستنا جڤاكانە ب گشتی. ژ بلی ڤێ چەندێ ژی، ئەو ژێدەرێ بەلاڤبوونا هزرا توندڕەویێ و تیرۆرێنە، كو بەرهەمێ هزرا خوەسەپاندنێ یە. چونكی ژ دەرڤەی هزرا وان، رێ ب چو بیروبۆچوونەكا دی یا سیاسی یان خەباتەكا مەدەنی یا راستەقینە نادەن و بۆ مانەڤەیا خوە، دەسهەلات هەمی قورخ و داگیر كرینە.
د سیستەمێ دیكتاتۆری دا، میلیتاریزم زالە و پەنابرن بۆ هێزا سەربازی و ئەمنی د ئەولەویەتا وان دایە، داكو خەلكی چاڤ ترسیایی بكەن و ل سەر كورسیكا دەسهەلاتێ بمینن.
پرسیار ل ڤێرێ ئەوە:
ئەگەر بەری نوكە كارێ رژێمێن دیكتاتۆر چووبیتە سەر، ئەرێ د ڤێ قۆناغێ دا دێ بۆ وان چیتە سەر؟ بۆ بەرسڤدان ل سەر ڤێ پرسیارێ، خۆشبەختانە مە دیت كا سەدام و بەعس چاوا رۆخیان پشتی 35 سالێن حوكمڕانیێ ب ئاگر و ئاسنی، كو ب ملیۆنان مرۆڤێن سڤیل ژناڤبرن و پشكا شێری ژ وێ وێرانكاریێ بەر كوردان كەفت. بەلێ چارەنڤیسێ خوینرێژەكی وەك سەدام و دارودەستێ وی ب كووڤە گەهشت؟ ئەو روورەش و ریسوا بوون و تا هەتایێ ناڤێ وان د زبلدانا دیرۆكێ دا دێ مینیت. هەروەسا مە د ڤان سالێن دوماهیێ دا ب چاڤێن خوە چەندین رژێمێن دی یێن مینا سەدامی دیتن.
هەژی گۆتنێ یە كو هەر سیستەمەكێ سیاسی ئیرادا گەلێ خوە ب هند وەرنەگریت، زوو یان درەنگ نەك هەر نەشێت بەردەوام بیت، بەلكو ب ساناهی دێ ژناڤ چیت. د دیرۆكا مرۆڤایەتیێ دا نموونە گەلەك زۆرن و پێدڤی ب بەحسكرنێ ناكەت.
د قۆناغا نوكە دا، گەلەك ژ دەولەتێن دیكتاتۆر و شمۆلی بووینە مەترسی و گەف بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشا جیهانێ ب گشتی. بۆ میناك مە د ڤان رۆژان دا دیت كا چاوا «مادۆرۆ» سەرۆكێ ڤەنزوێلا هاتە دەستەسەركرن و برنە بەردەم دادگەها تاوانێن نیڤدەولەتی، سەرەرای وێ چەندێ كو د تۆنێلەكا كۆنكریتی یا بن ئەرد دا خوە ڤەشارتبوو. ڤێ دیمەنی ئێكسەر سەدام و بەعس ئینانە بیرا من؛ ئا ئەڤەیە دوماهی و چارەنڤیسێ هەر سیستەمەكێ دیكتاتۆری. دەستەسەركرنا مادۆرۆ پرۆسەیەكا بەردەوامە و هەمی وان رژێمێن سیاسی دگریتەڤە یێن كو بووینە كەلەگا و ژ بلی كوشتن و وێرانكاریێ چو زمانێن دی تێنەگەهن. بەلێ چارەنڤیسەكێ رەش ل چاڤەرێیا وانە و دێ ب دەردێ یێن بەری خوە چن.
ل دوماهیێ دبێژین؛ ژیان پڕە ژ پرەنسیپێن جوان و سیمایێ شارستانی یێ وەلاتان گرێدایی زالكرنا كلتوورەكێ سیاسی یە كو مرۆڤایەتیێ بەرەڤ تەناهیا سیاسی، ئەمنی، جڤاكی و كلتووری ببەت. داكو پێكڤەژیانا ئاشتیانە جهێ هەر هزرەكا توند یا سیاسی و ئایینی بگریت، ژ پێخەمەت پاراستنا جوانییا ژیانێ ژ هەمی لایەكی ڤە.
