ئهرێ ستایلێ ستران و مۆزیكا راپێ (هیپ هۆپ) ئهفریقی – ئهمریكی یه یان كوردی یه؟!
عابد دهۆكی
دبیت ل دهمێ كهسهكێ تایبهتمهند ب مۆزیكێ و لایهنگرێن وێ ب چاڤهكێ كێم سهیر بكهن و بێژن (سترانێن كوردی ل كیڤه و راپ ل كیڤه!!)، و چ پهیوهندی ب ئێك ڤه نینه. ئهڤه مافێ وانه كو وهسان هزر بكهن، ههر وهك چهوا مۆزیك و سترانێن راپ دهێنه ههژمارتن كو ب نكارێ وێ یا ئهفریقی-ئهمریكی یه، لێ پشتی ئهم بهرسڤێ ل سهر ڤێ پرسیارێ بدهین دێ بینین:
نهبوونا وڵاتهكێ سهربهخۆ ب ناڤێ كوردستان بوویه ئهگهرێ هندێ كو مۆزیك و ستران و داب و نهریتێن فلكلۆرێ كوردی د بهرزهبن، و ههتا نوكه ب هزاران ئاواز و سترانێن رهسهن یێن كوردی د ئهرشیفێ وهلاتێن دی دا (تورك و فارس و عهرهب) دهێنه دزین. دبیت ئهگهر لژنهكا تایبهتمهند ب مۆزیك و فلكلۆرێ كوردی پێكبهێت ب هزاران ئاواز و ستران و داستانێن كوردی یێن كو بووینه مڵكێ وهلاتێن دی ببینن، بابهتێ مه ل سهر هندێ یه كو هندهك جۆرێن مۆزیك و سترانێن كوردی ل ئهمریكا و ئهوروپا سهرهلدایه و گههشتیه رۆژههلاتا ناڤین، و گهلهك ژ مۆزیكژهنێن مه یێن ئهڤرۆ ل سهر وێ ستایلێ دچن، كو ئهو ژی ستایلێ (راپ-هیپ هۆپ)ه. ههرچهنده دهێته گۆتن كو ئهو ستایله داهێنانهكا ئهفریقی-ئهمریكی یه، بهلێ د راستی دا ئهو هونهرهكێ دزیتی یه و دێ د ڤی بابهتی دا بزاڤێ كهین رهگ و ریشالێن وێ ئاشكرا كهین و دیرۆكا وێ بهراورد كهین.
راپ هونهرێ گۆتنا شێوازهكێ ستران گۆتنێ یه كو پتریا جاران ب مۆزیكا هیپ هۆپ ڤه دهێته گرێدان. تایبهتمهندیا راپێ (ئیقاع، پهیڤێن ب لهز، دهنگێ ب هێز)ه. ئهگهر پێداچوونهكێ ب دیرۆكا پهیدابوونا مۆزیك و سترانا راپێ بكهین، دێ دیار بیت كو ئهو جۆره ب ناڤێ هیپ هۆپ ل دوماهیا سالێن شێستان و دهستپێكا سالێن حهفتیان ل چهرخێ دهربازبووی ل جاده و گهڕهكێن ههژار یێن ئهمریكا سهرهلدایه. ئێكهمین راپهر د «ئۆلد سكوول» دا ئهندامێن تیپا (فیوریوس فایڤ – مێڵی مێڵ) بوون. ڤێ ئارێشه و چهوساندنا رهشپێستان ل ئهمریكا بوویه ئهگهرێ بهلاڤبوونا راپێ و رهوشهنبیریا هیپ هۆپێ د سالێن حهفتیان دا.
دهمێ هزر د داهێنهرێن مۆزیكا راپێ دا دكهین، ناڤێ (دی جی كوول هێرك) دهێته پێش كو ئێكهمین كهس بوو ب ناڤێ مۆزیكا هیپ هۆپ دهێته ناسین، كو ل سالا 1973ێ ل ئهمریكا سهرهلدانا ڤی جۆرێ مۆزیكێ ب فهرمی هاتیه تۆماركرن.
بهلێ ئهگهر پێداچوونهكێ ب سترانێن فلكلۆری یێن كوردی بكهین، دێ بینین ئهو جۆرێ ستران و مۆزیكێ گهلهك كهڤنتر ل ناڤ كوردا ههبوویه. ئهگهر ئهم ئاماژێ ب هندهك ستایلێن (بهیتی و داستانان) بدهین، دێ بینین ههمان ستایل و ریتم د ناڤ بهیتا (دمدم) دا ههیه كو ب شێوازهكێ گهلهك ب لهز دهێته گۆتن، و مێژوویا ڤێ بهیتێ ڤهدگهڕیهت بۆ شهڕێ قهلاتا دمدم ل سالا 1609ێ د ناڤبهرا میر خانێ برادۆستی و شاهـ عهباسێ سهفهوی دا. ئانكو ئهو شێوازێ بهیتی و خێرا گۆتنا پهیڤان ل ناڤ كوردا پتر ژ 400 سالان بهری ئهمریكا ههبوویه.
دیسان ل دێریستانێن كوردی (كۆچك و دیوانان) دا گهلهك سترانێن داستانی و بهیتی یێن رهوشهنبیری یێن رهسهن دهێنه دیتن. بۆ نموونه سترانا (بۆزێ كهماڵا) كو ل سالا 1840-1845ێ هاتیه گۆتن و ب دهنگێ سترانبێژ (ئیبراهیمێ حهجێ) هاتیه تۆماركرن. ههروهسا سترانێن (رهمهزانێ ئیسكان) و (رهجهبێ رهوشهن) كو ل دهوروبهرێ سالا 1820ێ دهێنه ههژمارتن، و سترانێن دی یێن فلكلۆری كو گهلهك بهری سهرهلدانا راپێ ل ئهمریكا د ناڤ كولتوورێ مه دا ههبوون.
ئانكو تۆماركرنا ستایلێ كوردی بۆ سالێن 1960-1961ێ دزڤریت، و ستایلێ راپێ ل ئهمریكا ل سالا 1973ێ دهستپێكریه. ڤێجا ئهگهر ئهم تهكنۆلۆژیا تۆماركرنێ ل بهر چاڤ وهرگرین، دێ بینین كو كوردان سهدان سالان بهری ئهمریكیان ئهڤ شێوازێ ستران گۆتنێ ههبوویه.
بناغهیێن مۆزیكا راپێ:
ئیقاعا ب لهز و دووبارهبوونا پهیڤان.
دهنگێ دلسۆزی و ب هێز.
گۆتنا ب لهز و ب جۆش.
ههلگرتنا پهیامهكا جڤاكی یان كهسی.
لێهاتی ل سهر كێش و سهروا و یاری ب پهیڤان.
ئهگهر ئهم بهیتی و داستانێن كوردی بهرامبهر ڤان خالان دانێین، دێ بینین ههموو د ناڤ ستران و مۆزیكا مه دا ههبوون و ههنه. ژبهر هندێ دبێژم كو ئهڤ ستایله د بنهرهت دا یێ مه یه، لێ مه نهزانیبوو ناڤهكێ جیهانی لێ بكهین یان ب دروستی تۆمار بكهین.
ژبهر ڤێ چهندێ، فهره ل سهر كۆلێژ و پهیمانگههێن مۆزیكێ و ئهكادیمیێن هونهری كو ل سهر ڤان بابهتان ڤهكۆلینێن زانستی بكهن و رهگ و ریشالێن ڤان هونهران دیار بكهن و بكهنه مڵكێ نهتهوا مه، دا كو چیتر نههێنه دزین و ب ناڤێ خهلكێ دی نههێنه ناساندن.
قۆناغێن ئامیرێن تۆماركرنا دهنگی:
ل سالا 1877ێ ئێكهم ئامیرێ تۆماركرنا دهنگی ب ناڤێ (فۆنۆگراف – ئهدیسۆن) هاته بهرههمئینان.
ل سالێن 1900-1910ێ ئامیرێ (گرامافۆن) یێ شێست خۆلهكی هاته تۆماركرن.
ل سالا 1955ێ و پاشتر ئامیرێ (گرۆندیگ) یێ ب كاسێت بهلاڤ بوو، كو ل سالا 1958ێ گههشته دهڤهرا مه و پتریا سترانێن مه یێن رهسهن ل سهر هاتنه تۆماركرن.
