ئهمریكا و جهنگ.. خواندنهكا ڤهشارتی
د.جمعه عهباس بهندی
گهلهك جهان ل ڤێ جیهانێ وهزارتا بهرگێریا ئهمریكی ـ پهنتاگۆت ـ جهنگی دكهت ب رێیا گرێبهستهكێ ل گهل كۆمپانیێن تایبهت هاتینه دامهزراندن بۆ ڤێ مهبهستێ وهك مقاوله بهرامبهر گۆژمهكێ پارهی ب مهرجهرك ب زووترین دهم بشێت دووماهیێ ب جهنگ و ئارمانجێن خوه بینت.
لهورا دێ بینی ئهنجامێن ڤان جۆره شهران وێرانكرنهكا مهزن ل پشت خوه دهێلت ل سهر ههموو ئاستان چ بنیاتی بن یان ئابووری بن یان دهراڤی بن و ل سهر ههردو ئاستان چ دولهت بیت یانژی تاكه كهس بن.
ژبلی كوشتن و برینداركرنا ب هزارهها مرۆڤێن بێ گونهه و كۆچكرنا دههان هزاران بۆ وهلاتێن دهرڤه و دوروبهر یان بۆ جهێن ناڤخوه ئهوێن پتر ئارامی تێدا یا بهر قهراره.
باشترین بهلكه بۆ ڤان جۆره شهران شهڕێ فهلۆجه پشتی رزگاركرنا عیراقێ ل سالا 2003 و دیسا شهڕێ ئهمریكا دژی رێكخراوا قاعیده ل سالا 2006 و پاش شهڕێ داعش ل سووریا و عیراقێ ههر ژ سالا 2014 حهتا نوكه یان ژی شهڕێ ئهڤغانستانێ پشتی روودانێن 11 سپتهمبهرێ یان ژی شهرێن نێجیریا و سۆمالێ دژی گرۆپێن ئیسلامی یێن چهكدار و توندرهو.
د ههمان دهم دا باشترین نموونه بۆ ڤان جۆره كۆمپانیا، كۆمپانیا بلاكووتر ئهوا هاتیه دامهزراندن ژ لایێ سهربازێن بهرێ یێن لهشكرێ ئهمریكاڤه ئهوا ناڤێ خوه گوهارتی بۆ كۆمپانیا ئهكادیمی پشتی هاتیه رسواكرن ژلایێ سۆشیال میدیایێ ڤه ژبهر ئاشكرابوونا كریارێن وێ یێن نه مرۆڤاتی د ناڤا ئاخا عیراقێ دا.
ئهڤ ئێكه ژی دزڤریت دا ب زووترین دهم ئهڤ كۆمپانیه بشێن بگههته وان ئارماجێن ئهوێن بۆ هاتینه دانان و دیسا دا بشێن مفایهكێ دهراڤی یێ مهزن بخو تۆماركهن و گومان تێدا نینه كو هندهك وهلاتێن دی ـ ژبلی ئهمریكا ـ دێ رابن ب دانا پارێ ڤان جۆره جهنگان چونكو دبیت ئێك ژ ئهنجامێن ڤی جهنگی د بهرژوهندیا وان دا بیت و ئهڤ چهنده یا دیاره د گۆتار و ئاخڤتن و دیدارێن سهرۆكێ ئهمریكا دۆنالد ترامب بی دا دهمێ دبێژت ئهمریكا نه پۆلیسێ ئێمناهیێ یه ل دهڤهرا رۆژههلاتا ناڤین و ل سهر وانه ئهو پارا بدهن بهرامبهر پاراستنا ئهمریكا بۆ وان ژ ههر دوژمنهكی.
یا فهره بێته گۆتن كو پرانیا سهربازێن ڤان كۆمپانیان ئهون یێن رهگهزناما ئهمریكی ب رێیا پهنابهریێ وهرگرتین ـ ژبلی سهربازێن پلهبهرز ـ ئانكو ئهو ب دهستواژهكا دی ئهو نه ئهمریكیێن رهسهنن و كوشتنا وان ژی مهترسیهكا مهزن ل دووڤ خوه ناهێلت د ناڤخوهیا ئهمریكا دا.
تایبهت ژ لایێ سۆشیال میدیایێ ڤه یانژی پتریا وان ئهو سهربازێن خانشین كرینه یان ئهو كهسێن پێدڤیێن دراڤی ههین یان ژی كرێكرتینه ژ وهلاتێن ههژار وهك ئهفریقا و جیهانا سیێ.
بۆ زانین مووچێ گرێبهستا ههر مرۆڤهكێ رۆژئاڤا پتره ژ 10 هزار دۆلارێن ئهمریكی بۆ دهمێ ههر ههیڤهكێ بهلێ كریا مرۆڤێ رۆژههلات یان یێ ئهفریقی ب تنێ 600 دۆلارن و ههتا دگههیته دهستێ وان گۆژمهكێ دی ژی ژێڤهدبیت..
د ههمان دهم دا ئهڤ كۆمپانیه دشێن ب رێیا ئهفسهرێن پهنتاگۆنێ یان فهرمانبهرێن وێ یان ب رێیا وهزارهتا دهرڤهیا ئهمریكی رابیت ب كرێدان و ئیمزاكرنا هندهك گرێبهستێن دی یێن دهمكی ل گهل هندهك لایهنێن ناڤخوهیی یێن جهنگ ل سهر ئاخا وان هاتیه راگههاندن بهرامبهر گۆژمهكێ پارهی بوو دهمهكێ دیاركری ب مهرجهكی ئهوان لایهنان شیانێن ئیداری و سهربازی و رێڤهبرنێ ههبن بۆ ڤێ مهبهستێ.
بۆ زانین ئهڤان كۆمپانیا ههمی جۆرێن چهكی یێن ههین چ فرۆكه بن یا مووشهك بن یان پاپۆرێن بارههلگربن یان تانك و زریپۆش بن یان ههیڤێن دهستگرد بن بۆ مهرهمێن لهشكری و گهلهك شهڕ ژی چێدبن ب پشتهڤانیا ڤان كۆمپانیان ژ بۆ مهرهمێن دارایێ مینا فرۆتنا چهكی یان كونترۆلكرنا خێر و خێراتێن وان وهلاتان تایبهت سهرۆكانێن نهفت و گازا.
دیسا یا فهره بێته گۆتن كو سهرۆكێ ئهمریكا دهسههلاتێن راگههاندنا شهری نینه بێی رازهمهندیا كۆنگرێسێ ئهمریكی ب تنێ وی دهستههلات ههیه بۆ دهمێ شێست رۆژان لهشكرێ ئهمریكا بلڤینت بۆ ناڤچهكا دیاركری ل ڤێ جیهانێ بۆ مهرهما جهنگی.
بۆ زانین گۆنگرێس شیا ڤێ دهستههلاتێ بدهستخوهڤه بینیت پشتی هێزێن ئهمریكا و ههڤپهیمانێن وێ شكهستنهكا مهزن تۆماركری د شهرێ ڤیتنامێ دا ئهوێ دهسپێكری ههر ژ سالا 1955 و ب دووماهیك هاتی ل سالا 1975 كو گهلكا ناڤێ ((الحرب بالوكاله)) دانایه سهر.
پاش ڤی ماوهی دیاركری دڤێت سهرۆكێ ئهمریكا ڤهگهرێته كۆنگرێسی بۆ رازهمهندیا وی بۆ بهردهوامیدانێ ب وی جهنگێ هاتیه راگههاندن ژ لایێ سهرۆكێ ئهمریكا ڤه و دبیت ئهڤه ئێك ژی ژ ئهگهرێن سهرهكی بن كو پهنتاگۆنێ پالدهت بۆ گرێدان و ئیمزاكرنا گرێبهستان ل گهل ڤان كۆمپانیێن ناڤبری.
یا زانایه هندی تیرۆره ب ههمی جۆرێن خوهڤه چ تیرۆرا چهكداری بیت یان یا هزری بیت یان یا هزرا ئاینی بیت تاوانهكا نیڤدهولهتی یه، ئانكو ل سهر ههموو وهلاتانێن جیهانێ یه كاربكهن بۆ ژناڤبرنا وێ ب ههموو رێیان چ ب كارێن لهشكری بن یان ب ههڤكاری و دانا پێزانینان بیت یان ب رێیا سۆشیال میدیایێ بیت تایبهت بۆ گوهۆرین و پشتهڤانیا رهئیا گشتی یا جیهانێ و تایبهت جیهانا ئیسلامی دژی تیرۆرێ.
پشتی روودانێن 11 سپتهمبهرێ ل سالا 2001 ل جهركێ ئهمریكا دا كۆچكا سپی شیا ههتا رادهكێ مهزن خوه رزگار كهت ژ قهیدێن كۆنگرێسی بۆ راگههاندنا جهنگی بێی زڤریته وێ و باشترین نموونه بۆ ڤێ ئێكێ بریار شهڕێ ئازادكرنا عیراقێ ژ رژێما بهعسا ژ ناڤچووی ل سالا 2003.
یا ئاشكرایه هندی بریارا شهری یه پێنگاڤا دووماهیێ یه پشتی ههموو پنگاڤێن ئاشتیێ سهرنهكرن، ژ بهر ڤێ ئێكێ دڤێت جهنگ سنۆردار بن و ب وان ئارمانجان ڤه بهێنه گرێدان ئهوێن جهنگ ژبۆ وان هاتیه راگههاندن و ههر دهمێ پرانیا وان ئهرمانجا هاته جێبهجێكرن دڤێت جهنگ ژی ئێگسهر بێته راوهستاندن و سهربازێن ههر وهلاتهكی بزڤرن و بهێنه ڤهكێشان وان ناڤچهیان ئهوێن بهری جهنگ هاتیه دهسپێكرن.
ئهڤا نوكه ل سووریێ جێدبیت وهك نموونه دكهفته د ناڤ ڤی چارچووڤێ دا تایبهت ژلایێ ههڤپهیمانا ڤه و نهخاسمه ژلایێ ئهمریكا ڤه، چنكو ئهگهرێ هاتنا لهشكرێ ئهمریكا بۆ ڤی جهنگی د ناڤ ئاخا سووریێ دا ژ بۆ نههێلانا رێكخراوا تیرۆرستیا داعشه وهك ئارمانجهكا سهرهكی.
و ژ بهر كو پرانیا ئهنجامێن ڤی جهنگی هاتیه ب جهئینان دڤێت ئهڤ جهنگه ب دووماهی بێت ل دووڤ پرهنسیبێن رێكخراوا وهلاتێن ئێگرتی UN كو سهر پشكا وان پرهنسیبان ئاشتی و ئێمناهی بۆ ههموو جیهانێ و دهلیڤه بهێتهدان بۆ دانانا بهرێ بنیاتی بۆ رێیێن ئاشتیێ.
بۆ زانین ئهمریكا مینا بكارئینان ڤان كۆمپانێن ئهمنی یا شیای خوه رزگاركهت ژ ههموو پێكیرێن قانوونێن نیڤدهولهتی و تایبهت د بیاڤێ مافێ مرۆڤی دا و قانوونێن رێكخستنا جهنگی وهك یاداشتنامێ UN و جاما جیهانیا مافێ مرۆڤی ل سالا 1948 و رێكهڤتناما چنیڤ یا سالا 1949 و گهلهكێن دێ.
ڤێجا دبیت د ڤان جۆره شهران دا هێزێن مهزن وهك ئهمریكا چهند گرێبهستهك ئیمزا كربن ل گهل چهند لایهنێن ناڤخوه یێن سووری ژ وان ژی هێزێن كوردی ژبۆ هاریكاریا وان تایبهت ژلایێ سیخوری و هێرشێن مهیدانی ڤه دژی چهپهر و دهڤهرێن تیرۆرستێن داعش و خووشكێن وێ بهرامبهر تیركهكێ زێرێن شین یان ژی بهرمبهر دانا چهند سۆزێن شهفههی ژبۆ پاشهرۆژا وان یا سیاسی و قانوونی د چارچووڤێ دهولهتا سووریایێ دا.
ڤێجا دڤێت مرۆڤ یێ هشیار و شارازا و خودان پلان بیت بهری ههر پێنگاڤهكێ بهاڤێت بۆ ناڤ ههر جۆره شهرهكی دا یان بلا پاشی ب تنێ لۆمهیێ ل خوه بكهت ئهگهر ئهنجامێن شهڕی یێن دووماهیێ ب دل و حهزێن وان نهبوون، چنكو بلا ژبیر نهكهین و باش بزانن كو وانه و پێنگاڤا دهسپێكێ ژ بۆ سهركهڤتنێ د ههر شهرهكی دا ((ڤێلبازیه)).
د.جمعه عباس بندی
دكتوراه فی الفقه المقارن
