ئهگهرێ خرابوونا جیهانێ
نهزانین و جههالهت دو بریاران خراب دكهت، ئهڤجا دونیایێ ههمیێ خراب دكهت، بریارا دینى (فهتوا) و بریارا سیاسى, ههردو ژى دكارن جیهانێ چاك بكهن ههكه ئهو دچاك بن. یا دینى دێ بۆ ئاینزانان هێلین بهلێ دێ بزاڤێ دێ كهین د یا سیاسى دا بپهیڤین: بریارێن سیاسى ل گۆر ئارمانجێ چهند جۆرن: ستراتیژیهك گرێداى چارهنڤیس و دیرۆك و پاشهرۆژا ژیوارێ سیاسی یه، و باندۆرا وێ ههمى لایهنێن ژیانێ ڤهدگریت، بۆ دهمێن درێژ، لهورا ئهڤێ چهندێ دهمهكێ درێژتر دڤێت بریارێن تهكنیكى: بهردهوامبوونا گوزاریێن گشتى ب خوهڤه دگرن، كاروكریارێن رۆژانه و پتر نهرماتیهك تێدایه و قابلى راستڤهكرن و گوهۆرینێ یه. بریارێن سیاسى ل گۆر سروشتێ وان، دكلاسیكینه و دسهردهمن. یێن كلاسیكى نكارن ئاریشێ چارهسهر بكهت د ناڤبهرا ههستا بهرههڤكارێن بریارێ و ههستا ب كۆم یا بنهكۆكا وێ یا جهماوهرى، نهك د ناڤ ههستا نهیا (ئهز)، كو خۆیهتی ئهولهویهكێ ل سهر بابهتى ببهخشیت، ئهڤ ئهولهویهته هێشتا تێكچوونهكا هزرا بهشهرى یه ههر ژ قووناغێن ئێكێ ژ بهرى سقرات و ههتا ئهڤرۆیا مه. ههروهسا نكاریت ل گۆر گوهۆرینێن توخمێن ههلویستێن نوكه ژى بگونجیت، دیسا ژى پێچێنابیت پێئاگههیێ ب ئهنجامێن بریارێ و زیانێ وێ یێن رهنگه بهێنه كرن بدهت، ئهڤجا نهیا بهرئاقله كو ئاریشهكا بچووك چارهسهر بكهت و دبیته ئهگهرێ ئاریشهكا مهزن. بریارا سیاسى یا كلاسیكی یا تاك پشتبهستنێ ل سهر پێنچ گریكانهیان دكهت:
1ـ دبیت پشتبهستن ل سهر پێدڤیا تهڤایى بهێتهكرن وهكو ژێدهرهكێ تاكهیى بۆ تاكهكهسى، خوهدیێ بریارێ ل گهل بهرتهنگیا دهمى و زێدهبوونا پێگیریان و ستووربوونا دهینان و خۆتێنهگههاندنا پهیامێن بنهكۆكا جهمهوهرى، دبیت ژى ببیته ئهگهرى خۆبسهرنهڤهبرنا باشترین چارهسهریان.
2ـ دڤێت خوه ل دۆر ههمى گریمانهیان بكهتهخودان، ئهوژى تشتهكێ ئهستهمه، ههردهم ناهێتهكرن، ههر دیسا ژى پێزانین و سۆزێن دگههنه ژێدهرێ بریارێ دبیت د دهر و سهخت بن.
3ـ دڤێت شیانا پاشخستنێ نههێته كرن، بۆ دوباره ههلسهنگاندنا ههلویستى پشتى كریارێن ههوا زانینا بهردهوامیێ بۆ بجهئینانا نێزیككرنێ ل گهل رهنگڤهدانێن رهنگه ههبن.
4ـ دبیت ل دۆر ههمى لڤینێن دوژمنى بزڤرن یێن رهنگه بهێنهكرن. و بهرێ خوه نهدهنه مهزاختنا ههر لڤینهكێ ژلایێ تیكۆشانێ و دهمى و زیانان ڤه.
5ـ دڤێت كو پرۆسا ههلبژارتنێ و بهراوردكرنێ، هاتبیته وهراركرن ب ههستهكا تهڤایى یا كۆمهكا جهگران یێن ههڤركیێ ل سهر بژارهیان دكهن و ئهنجامێن رهنگه بهێنه رووادن د ههر بژارهكێ دا، ژ بۆ دوورخستن ژ زیانان، پرانیا جاران ژى سیاسهتڤان پهنایێ دبنه وان بژارهیان یێن ئارمانجا ب كێمترین مهزاختن بدهستڤهدئینن. پتریا جاران ژى خوهدیێ بریارا سیاسى باندۆرا شیرهتكارێن وى یان ههڤكیفێن وى دكهڤیته سهر چو ب ئهرێنى یان نههرێنى.
ل 28/9/1961 سووریان بریارا جوادبوونێ ژ مسرێ دان پشتى سێ سالان ژ ئێكبوونێ، ناسڕ ژى چو نهمابوو دا هێزێ بكارئینیت، ههكه شیرهتێن نههرۆى و تیتۆ نهبانه و هندهك ژ شیرهتكارێن وى، شوكرى ئهلقوهتلی ب سڤكاتیى ڤه گۆته ناسر: تو نزانى ته چو بر. سووریا نیڤا تاكێن وێ سیاسهتمهدارن، چارێكا وانژى خوه ددانن پێغهمبهر، بهایێ وێ ژى خوه ددانن خوداوهند، گهلهك تائیفه و فرقهنه. تیتۆی گۆت: ئهم وژدانا جیهانێ ینه و مه زهبلهك نینن. پاشى بۆ ناسڕى ڤهگێرا و گۆت كا چاوا ههڤپهیمان رۆزفلت چرچل و ستالین جڤیان كو جیهانێ دابهش بكهن: ئهلمانیا و یۆگسلافی كرنه دو پارچه، ئهو ژى چارهسهریهكا دهمكى یه نابیت گهلهك درێژ ببیت، رهنگه ژى ل دووماهیێ بكارهساتهكێ بدووماهى بهێت وهكو شهڕێ مللى یان رۆخیانا دیوارێ بهرلین. بهلێ گهلێ ئهلمانى تشتهكه و یۆگسلافیا تشتهكێ دى یه، دو زمانان بكاردئیننن لاتینى و سلافى، بهحسێ چار زمانان دكهن: سڕبی و كرواتى و سلۆفانی و ئهلبانى، ههر دیسا چار دیانهت لێ دژین: ئیسلام و ئهرسوزكس و كاتۆلیك و یههۆد و پێنچ نهتهوه: سلۆفانى و كرواتى و سڕبى و چیایێ رهش و مهقدۆنیا و ئهلبان.
بریارا سیاسى یا سهردهم یا سازیاتی پشتبهستنێ ل سهر پێنچ گریمانهیان دكهت:
1ـ ب گریمانا سیاسهتێ وهكو زانستهك و پیشهیهك ههروه وهكو نۆشداریێ و ئهندازیاریێ، چونكو چو سیاسهت بێ دیرۆك نینن و چو سیاسهت بێ جوگرافى نینن، ههر وهسا چو سیاسهت د بێ ئابوور نینن، چو سیاسهت بێى رهوشهنبیری نینن، چو سیاسهت بێ جڤاكناسى نینن، چو سیاسهت نینن جودا ژ ڤان ههمى زانستێن سهردهم. زانست ژى نینن د بێ پهیرهوهكێ زانستى، دهست ب كۆمكرنا پێزانینان و پۆلینكرنا وان و شرۆڤهكرنا وان دكهت، ل گۆر سروشتێ كێشهكێ و بابهتێ بریارێ، لهورا بكارئینانا پهیرهوێ نهگونجاى یان یێ ئالۆز ل گهل كێشهكا ساده دهمى و تێكۆشانیێ ب ههدهر دكهت و دبیته ئهگهرێ زیانێن نهیێ ل بال، كونكاریت چارهسهر بكهت ئهڤجا كارهسات دێ هێته روودان، ههروهكو ل بیرۆستریكا گۆباتشۆف هاتیه روودان.
2ـ ب گریمانا سیاسهتى وهكو پرسهكا پهیوهندیبوونێ د ناڤبهرا ژێدهرێ بریارێ و بنهكۆكا جهماوهرى، پرۆسهكا بهردهوامه بۆ خواندن و شرۆڤهكرنا پهیامان و بهرسڤدانێ.
3ـ ب وێ ئێكێ شیان و بهردهوامیا جهماوهرى ل سهر خوندنا نامهیێن سهركرداتیا سیاسى و بهرسڤدان ب رهنخنه و كۆمێنت و رهتكرن و قهبوولكرن، بۆ بجهئینانا پتر ژ تهمامبوونێ و دووركهفتن ژ ناكۆكی و فتنه و كریارێ تێكدهر.
4ـ ب وێ گریمانا كو دهمهكێ باش بۆ بریارا سیاسى ل گۆر گرنگی و مهترسیا وى، ههر چهندى ژێدهرێ بریارێ دهمهكێ پتر بدهستڤه ببینت، ئهو پتر دێ شێت شوونگرێن ل بهر دهست راستڤهبكهت، بهلێ ل شهڕان گیرۆكرن دێ ئهنجامێن نهرێنى دهت.
5ـ ب گریمانهیا سیاسهتى پشتبهستیێ ل سهر بهرنامهكى كو داهاتیان و پێزانینێن هوور بكهت و كاریگهریێن سازیاتى و سهركهفتن د ناڤبهرا بهرژهوهندیان و بۆچوونان و ههلویستێن جودا جودا، ئهڤجا بریارا سیاسى دكهڤیته سهر مساوهمێ و لێكتێگههشتنێ و راستڤهكرنێ، یا گرنگتر ژى ژ وێ ئهڤرۆ، خوهداگرتن ب هونهرێ پاشكێشیێ وهكو حهباندن و خوه تێركرن وهكو خوراكهك و وهبهرئینانا شوونهوارێن نهرێنى یێن ژ بریارا سیاسى دهركهفتین، ههروهسا داگرتنا وى رووبهرێ د ناڤبهرا سیستهمێ سیاسى و بهنكۆكا وى یا جهماوهرى، بۆ گهرهنتیا بهردهوامبوونا پهیوهندیا سیاسى و دانهبرینێ و وهكو مامۆستایێ رهوشهنبیریا سیاسى گابرێل ئهلمۆند، كارمهندیا پهیوهندیێ ب بازنا زڤرین خوینێ یا ههمى ئهندامێ لهشى تێر دكهت، و ئهو خوراكیا پاشكێشیێ دیمهنهكه بۆ لاپهرێ پاشكێشیێ د هونهرێ شهڕى دا، وهكو پاشكێشانا خالدێ كورێ وهلیدى ل رۆژا هاتنا لهشكرهكى سێ هزار شهرڤان ل بهرامبهر دوسهد هزارى.
و/ئهڤرۆ
