ئیران … جارهكا دى توپخانهیهیا ئایهتووالله هان
هۆشهنگ باوانى
محهمهد حسنێن هیكل، نڤیسهر و رۆژنامهڤانێ بهرنیاسێ مسڕى د پرتووكا خوه دا یا ب ناڤێ ((مدافع ایه الله )) دهربارهى شۆرهشا ١٩٧٩ ێ كو بوویه ئهگهرێ ههلوهشاندن و ههڕفاندنا سیستهمێ شاههنشاهی و پێكئانینا دهستههڵاتا كۆمارى (ئیسلامى) ل ئیرانێ دبێژیت: ((ئیران وهكو دهولهت تۆپخانهیهكه و ئێكهمین پهقینا ڤێ تۆپخانێ د ساڵێن پێنجیاندا بوویه دهمێ دكتۆر مسدقی ب ههمى وێرهكیا خۆڤه خۆماڵیكرنا پیشهسازیا پیتڕۆڵێ ڕاگههاند و كۆمپانیێن ئهنگلۆ ـ ئیرانى ههلوهشاندن)). گهلۆ وهڵاتهك ئانكو دهستههڵاتهك نێزیكى چل ساڵان بكاریت ب ههردو سیستهم و ئایدیایێن مهزههبگهرایى و سكیۆلاریزمى, جوگرافیایهكا بهرفرهها ئهقلیمى و دهڤهر و دهوڵهتێن شیعهمهزههبێن ڕۆژههڵاتا ناڤین ل سهر ئاستێ مهزههبى و ئابوورى و سیاسى مۆنۆپۆل و داگیربكهت و ژ ههمى ئالیان ڤه دهستههڵاتا و دهستوهردانا خوه بێ منهت و ئازادانه ب سهر واندا بسهپینیت و د ههمان دهم دا ههڤڕكیا زلهێزێن جیهانێ بكهت. بێگومان ئهو دهولهت و دهستههڵات فاكتهرهكێ كاریگهره و باندۆڕا خوه دێ ههبیت ل سهر بوویهر و روودان و گوهۆرینێن كو ژنشكاڤه ئانكو وهكى پیلانهك ل سنۆر و دهورووبهرێن وێ دا روو ددهن. ((ناپلیۆن بۆناپارت ١٨٠٨ـ١٨٧٣ )) سهركردهیێ فهرهنسى د وی باوهریێدابوو كول سهدهیێ نۆزدێ ههر ووڵاتهكێ ئهورۆپى یان زلهیزهك بكاریت ووڵاتێ (مسڕێ) داگیر و كۆنترۆل بكهت, ههروهكى ههمى رۆژههڵاتا ناڤین بدهستخۆڤه ئینای. لێ د هزارهیا سسێاندا, ئهڤ بووچوونه هاتیه گوهۆرین و نها كلیلكا دهریێ كۆنترۆلكرنا ڤێ دهڤهرێ و دهورووپشتێن وێ و جهێن گهرمه بوویهران تنێ ((ئیران)) ه. ئیران ههشتهمین دهولهته ل جیهانێ ژلایێ بهرفرههیا رووبهرى ((١,٦٤٨,٠٠٠ كم)) و هژمارا ئاكنجیێن وێ (( ٨٠,٠٠٠,٠٠٠)) كهسن و ژ سێ ئالیان ڤه ژى ((ڕۆژئاڤا و ناڤین و باشوور)) ب كێشوهرێ ئاسیا ڤه هاتیه گرێدان. ئیران سهركێش و سهركردایهتیا بزاڤ و چالاكیێن كۆمهك حزب و گرۆپ و لهشكر و سۆپایێن چهكدار و پرۆسهێن ههوالێگرى و موخابهراتى ل ڤێ دهڤهرێ دكهت و كۆمهك ئاڵوزی و ئاریشه و ههڤركیێن دهڤهرێ برێڤهدبهت و خوه ب خودان و پارێزهرو بهرگریكهر و بهرپرس و مهرجهعییهت بۆ ئهوان بابهتان دزانیت. ژ ئالیهك دن, بابهتێن ووزه و رێكهفتنا ئهتۆمى و ل دووڤ دا بابهتێ پهخش و بهڵاڤكرن و هنارتنا بناڤ ((شۆڕهشا ئیسلامى)) بۆ وان ووڵات و جهێن كو پڕانیا وان جهعفهرى مهزههبن ((تصدیر الپوره)) .. بابهتێ سێێ ژی، بهردهوام پێكۆڵێ دكهت وهكى جهمسهرهكێ زلهێزێ جیهانی بهێته حسێب كرن د پڕۆسهێن نویێن نێڤ دهولهتیدا, نهخاسمه پرۆسهیا سهروژنوى پارڤهكرنا سامانێن سروشتى ل سهر ئاستی دهڤهرێ و جیهانێ. باشترین بهڵگه ژى سهبارهت ئهڤێ خاڵێ, بوویهرو روودانێن ١٦ى ئۆكتۆبهرێ و كوشتنا ((على عبدالله صالح)) و بۆردمانكرنا عهرهبستانا سعوودیێ و گهفێن ل سهر ژیان ((سعد الحریری)) و ڕهڤین و زڤڕینا وى بوو لوبنان و قودرهتمهندیا حزب و لهشكرێ ((حسن نصرالله)) ى و دوماهیك ئینانا هێلا ستراتیژیا ((هیلالێ شیعی)) ـه. ئهڤان سیاسهت و ئایدیۆلۆژییهتان, نهخاسمه دهستوهردان و هنارتنا شۆڕهشا مهزههبى بۆ دهرڤهى سنوورێ خوه و ههروهسا كورت ئینانا ئهنجام ومهرهمێن رێكهفتنا ساڵا ٢٠١٥ ێ یا ئهتۆمى ل گهل زلهێزێن جیهانى و نهبوونا چ باندۆڕێن ئهرێنیێن وێ ل سهر بارێ ژیان و گوزهرانا ههڤوهڵاتیێ ئیرانى و ههرفتنا پێگههێن ئابووری و بلندبوونا ڕێژهیا بێكاریێ بوو١٣%. بوو ئهگهرێ هندێ كو گهلێن ئیرانێ ساڵا خوه نوو یا ٢٠١٨ ب سهرههڵدان و خۆنیشاندانێن جهماوهرى و بهلێ ل دهستپێكى ب فۆڕمهكێ داخوازیێن ئابوورى و گرانیا بهاێن بازاڕى دهستپێ بكهن, لێ بهڵی پشتى خوێناوى بوونا شهقامێ ناڕهزاییان, درووشم و داخوازێن جهماوهرى ژى دژواربوون و ژ چاكسازیێن ئابوورى بوونه ههڕفاندنا ڕژێم و سیستهمێ ((ولایه الفقی)) و رههبهرێ وێ. ڕۆژئاڤا و ئهمریكا وهك ههر جار ب شێوهكێ فهرمى هاتنه سهرخهت و ڕاگههاند كو د دهمهكێ زۆر نێزیكدا گهلێن خۆپیشاندهرێن ئیرانێ دێ پشتهڤانى و پشتگیریا مه بدهست خوڤه ئینن و پێدڤێه ههرههمى خۆپیشاندهرێن زیندانكرى بهێنه ئازادكرن. ئهمریكا و ئیران ههر ل ساڵا ١٩٧٩ێ دهمێ گوهۆڕینا ڕژێما شاههنشاهیێ بۆ كۆمارهكا ئیسلامیا شیعه مهزههب, وهكى دو نهیار و نهحهزێن سهرسهخت و دو دووژمنێن دیرۆكى ل گهل ههڤدو رهفتار دكهن. لێ نها و د ڤی چاخیدا خۆیابوویه كو دهولهتێن زلهێزێن دژههڤ, ئارمانج ومهڕهمێن وان وهك ههڤن, لێ د شێواز و رێكێن بدهست ڤهئینانێدا لههڤ جودانه. لهوما گهلهك ژ چاڤدێرێن سیاسی ب گومان و دوددلى و ڕاڕاى ڤه سهحدكهنه ئاكام و دووماهیك ئهنجاما خۆپیشاندانێن ئیرانێ. ههتا ئیڕۆ ژى چ نیشانێن ههرفتنا حوكمهتێ و گوهۆڕینا سیستهما ڕژێمێ نینن. زۆربهى لسهروێ باوهرێنه كو ئهڤه جۆرهكه ئانكو رهنگهكێ تازهیه ژ ڤاڤارتنا حیساباتێن سیاسى د ناڤبهرا چهندین كهسایهتى و جهمسهرێن سیاسى و تهییاراتێن ئسوڵى وچاكسازى كو زێدهتر ژ٣٠ساڵانه ل سهرههڤ كۆمبووینه, واته كێشه و ئاڵۆزیێن ئیرانێ نها پترڕهنگ و بۆیهكا سیاسى ددهت, ههرچهنده راسته كو گهندهڵى و گهنیبوونا ئیدارى و دارایى یاگههشتیه گوپیتكێ و پهنگییانا ئابورى ٢٣%یه. ڕوحانى د ههردو خولێن ههلبژاردن و سهرۆكایهتیا خوه دا نكارى كێمترین سۆزێن خوه بجهبینیت وبهروڤاژى بهرنامێ ههلبژاردنێ كاركر. ڕێكهفتنا ئهتومى ژى نهبوو دارێ جادووگهرێێ و سزایێن ئابوورى سڤك نهكرن. نها ئاڵوزیا ئیرانێ, ئاڵوزیهكا نێڤدهولهتیه و مهترسییهكه بۆ ڕۆژههڵاتا ناڤین و دهڤهرێن دى. گڤاشتنێن ئهمریكا ڕۆژ ب ڕۆژ زێدهتر دبن, لێ ههمى ڕۆژئاڤا و ئهوڕۆپا نه ل گهل ڤێ گڤاشتنێنه، لهوا متمانهكرن تنێ ب بڕیارێن كۆنگرێسا ئهمریكى و پشتگهرمكرنا ئۆپۆزیسیۆنێ ب ڤان جۆره ههڵوێستان شاشیهك پڕمهزنه و چێدبیت ببیته جۆرهكێ خوكوژیا سیاسى. چونكى ئهز دبینم هزر و بۆچوونێن ئیران و ئهمریكا ل سهر ڕۆژههڵاتا ناڤین زۆر ل ههڤدو د نێزیكن. بلا ئهم ماوهكێ ب چاڤدێری و بێدهنگیهكا ڕامانڤه سهحكهینه بوویهرێن ووڵاتێ ((كورش و ڕۆستمى)) .. كا ڤێجارێ توپخانێ دێ چ جۆره دهنگهك ژێ هێت.
