ئیران… و ستراتیژیهتا ئالۆزكرنا رۆژههڵاتـا ناڤهڕاست
فارس عیسا خێلهخى
مانتشێت
(ههموو بۆچوون بهر ب هندێ ڤه دچن، دێ گۆرزێن سهربازى ب تایبهتى ژ لایێ ئیسرائیلێ ڤه وهشیننه ئیرانێ)
پاژێ سیێ:
1) ئیران و خزمهتا ئهمریكا و ئیسرائیلێ:
ئیران ب مهبهستا ترساندنا وهڵاتیێن خوه داكو دژى رژێما وێ نهرابن و یاخى نهبن، ژلایهك دن زێدهتر جڤاكێ ئیسلامى سهرداببهن، ل سهر زارێ بهرپرسێن وێ بهردهوام دژایهتیا ئهمریكا و ئیسرائیلێ دهێته بهیستن، وهكو دوژمنین سهرهكى و ئێكانهێن ئیرانێ پێناسه دكهن، ئاماژێ دهت یێ بهرههڤیا چهنگهكێ مسوگهر دكهت، دڤێت ئهمریكا ل ڤێ ناڤچهیێ نهمینیت و ئیسرائیلێ ژى ل سهر نهخهشهیێ جیهانێ ژێبهن، ئهڤ جۆره گهفه بهردهوام ل سهر زارێ فهرماندهیێن وێ یێن سهربازى و ههروهسا پێشتر ل سهر زارێ ئهحمهدى نهجاد سهرۆكێ بهرێ یێ كومارا ئیسلامى دهات و دهێته ڤهگێران، ژبهر هندێ ژلایێ ئهمریكایێ ڤه ئیران وهكو یهك ژوهڵاتێن محوهرێ خراب “محور الشر” هاته هژمارتن، كو پشتگیریا تیرۆرێ و ههوڵا تێكدانا ئاسایشا ناڤچهیێ دهت ومهترسیه ل سهر بهرژهوهندیێن وێ و ههڤاڵبهندێن وێ ل ڤێ ناڤچهیێ، هوسا شهڕێ ڕاگههاندنێ د ناڤبهرا واندا بهردهوامه، هندهك جاران هنده گهرم دبیت، ههموو بۆچوون بهر ب هندێ دچن، دێ گۆرزێن سهربازى ب تایبهتى ژلایێ ئیسرائیلێ ڤه وهشینن ئیرانێ، نهمازه بۆ سهر بنگههێن وێ یێن ئهتوومى، ب ههمان شێوێ ئارمانجكرن و تێكدانا بنگههێن عیراقێ ل سالا 1983 و سوریێ ل 2007ێ.
ب من تهنها ئهڤه سیناریویهكه و رۆڵا ل یهك دگۆهورن، ئیران یا خزمهتا بهرژهوهندیێن ئهمریكایێ دكهت ل ڤێ ناڤچهیێ، واته یێ ئهكتهریێ دكهت، رۆلێ وێ بۆ ئهمریكایێ گرنگه، ئهگهر رۆلـێ وێ پۆلیسى ژى بیت، ب ڤێ سیاسهتا ئیرانێ، نهمازه بهرامبهر وهڵاتێن عهرهبى وهكریه، ههموو وهلاتێن عهرهبى ب تایبهتى یێن كهنداڤى، ژترسا گهفێن ئیرانێ و بهرفڕههبوونا ههژمووناوێ بهر ب ئهمریكایێ بچن و نهچارببن ڕادهستى ئیرادهیاوێ ببن، ساڵانه ب سهدهها ملیار دولارێن ئهمریكى گریبَهستێن جۆراوجۆر ب تایبهتى یێن كرینا چهكى بۆ پاراستنا ئاسایشا وهلاتێن خوه دگهل ئیمزا بكهن، ههروهسا بهرژهوندیێن ئهمریكایێ گهرهنتى بكهن، نهمازه دابینكرنا پێدڤیێن وێ یێن ووزێ، كو ئاسایشا ووزێ بۆ ئهمریكایێ ژبابهتێن سهرهكیه، مینا ژیارێ، ژلایهكێ دى بڤێ سیاسهتێ، ئیرانێ شیایه عهرهبان ژدۆژمنایهتیا ئیسرائیلێ دوور بكهت و تهنها دۆژمنایهتیاوێ بۆ سهردابرنا مللهتێن خوه وهك درۆشم بمینیت، ژێره و ژێر ههولا ئاسایكرنا پهیوهندیان دگهل ئیسرائیلێ بدهن، ئهگهر وهسان نهبیت، ئهمریكایێ ههردوو وهلاتێن ههڤسنورێن ئیرانێ “ئهفغانستان و عیراق” داگیركرن و رژێمێن وێ ژناڤبرن، لێ ئیرانێ چو لڤینهك ژى نهكر، بهلكو ژگۆتنا (محهمهد عهلى ئهبتحى جێگرێ بهرێ یێ سهرۆكێ ئیرانێ لسهردهمێ محهمهد خاتهمى) د سمینارهكا خوهدا ل ئیمارهتا ئهبو زهبى:”مه گهلهك هاریكاریا ئهمریكایێ كر و ئهركێ وێ ب ساناهى ئێخست، ئهگهر هاریكاریا ئیرانێ نهبوایه، ب ساناهى بهغدا و كابۆل نهدكهفتن”.
دیسان ل سالا 2006ێ ئیسرائیلێ هێرشى “كهرتێ غــهزه”یێ كر كو زوونا بزاڤا حهماسه یاكو ههڤپهیمانێ سهرهكیێ ئیرانێ ل فهڵهستینێ، غهزه هاته وێرانكرن، تا دژى وێ چهكێن قهدهغه و فسفورى بكارئینات، ههما بههمان وى شێوهى غهزایێ، ئوپهراسیهنێت ئیسرائیلێ بۆ سهر باشوورێ لوبنانێ ل ساڵا 2008ێ ب مهبهستا لێدانا حزبۆڵایێ و ژلایهك دن ئارمانجاكرنا بنگههێن سهربازیێن سوریایێ، نهخاسمه یێن ئهتۆمى، لێ دیسان ئیرانێ چو كارڤهدانهك نهبوویه، ئهڤه چو ڕامانێ دهت، ئهگهر گهفێن ئیرانێ تهنها سهردابرنا عهرهبان و خزمهتا ئهمریكایێ و ئیسرائیلێ نهبیت؟.
2) ههژموونا ئیرانێ ل سهر عیراقێ:
پشتى ژنافچوونا رژێما سهدام حۆسهینى ل رێكهفتى نههى نیسانێ ل سالا 2003ێ، دهرفهتهكا گونجایى بۆ رژێما ئیرانێ هاته پێش، مهلهڤانیا دناڤا دهریایهكێ حهزانـدا بكهت ب سهدههان ساڵه خهون پێڤه دیتن، دهست ب ستراتیژیهتا پرپتكرنا تهڤنێ جڤاكیێ عیراقێ كر ” تفتیت نسیج الاجتماعى” وپاشان بهرنامێ تۆلڤهكرنێ، ب دامهزراندنا گروپَین مرنێ ژخهلكێ شیعه ب مهبهستا ژناڤبرنا نۆخبهیێن جڤاكى بتایبهتى ئهوێن سوننه مهزههب، نهمازه خودانێن مێشكان، ژوانا ( زانا، فرۆكهڤان، نۆشدار، مامۆستایێن زانینهگههان،….هتد”.
داكو پتر دهرفهتان بۆ جێبهجێ كرنا ئهجیندایێت خوه گهرهنتى بكهت، دهست ب دامهرزاندنا گرۆپێن چهكدارى ل سهر بنهمایێ دڵسۆزیێ بۆ مهزههبیهت و ویلایهتا فهقیه كر كو ب پلان و سهرپهرشتیا ڕاستهوڕاست ژلایێ ئیتلاعات و فهیلهقا قودسێ ههمبهرى پروژهیێ دیموكراتیزهكرنا عیراقا نوێ ئاستهنگ بوون، ئارمانج شكست ئینان ب پرۆژێ ئهمریكایێ بو دووباره نهخشهكرنا ناڤچهیێ، مهبهست پاراستنا سیستهمێ ویلایهتا فهقیه و ئاسایشا نهتهوهییا ئیرانێ ژترسا گهشهبوونا دیموكراسیهتێ و كاریگهریا وێ ل سهر داخوازیێن گهلێن وێ، ژوانا ” عهرهبێن ئهحوازێ، كورد، ئهزهرى، بڵوش،…..”، بۆ ڤێ مهبهستێ ل عیراقێ ههژموونا ئیرانێ ب دوو قوناغاندا تێپهرى تا شیایه زاڵ بیت:
1ـ قووناغا ژ نههێ نیسانێ ــ2003ێ تا دههى خزیرانێ ــ 2014: د ناڤبهرا ڤان دوو بهرواراندا ئیرانێ كاریگهرى ل سهر عیراقێ و ئاراستهیاوێ تا ڕادهیهكێ ههبوویه، نهمازه پشتى ڤهكێشانا هێزێت ئهمریكا و ههڤپهیمانێت وێ ل 31/12/20011 ب رێیا ئامرازێن خوه ” گرۆپێن چهكدار، پارتێن شیعه، كهسایهتێن سیاسیێن جۆدا” كو شیا وهبهكهت عیراق ژلایێ سیاسى، ئابوورى، جڤاكى بهێز و سهقامگیر نهبیت، وهلاتهكێ لاواز و كێشهداربیت، نهمازه دڵسوزیا گهلێن وێ بۆ بهغدایێ لاوازبیت، زێدهبارى تێكچوونا پهیوهندیێت وێ دگهل وهلاتێن عهرهبى. تا گههشتیه وى ئاستى ب سۆپرایزهكێ سێ چوارێكێن ئاخا عیراقێ كهفتیه بن دهستێ تیرۆرستێن داعشێ، دڤێ قۆناغێدا ئیرانێ ب شێوهى نهێنى ل عیراقێ كاردكر وكاریگهرى ههبوو، ئانكو بۆ ئیرانێ ئهڤ قۆناغه، قۆناغا ئیفلهنجكرنا عیراقێ بوویه.
2ـ قۆناغا پشتى 10ى حۆزهیرانێ ــ2014ێ: پشتى رێكخراوا تیرۆرستیا داعشێ كونترولا ناڤچهیێن عهرهبێن سوننه كرى و دهولهتا بناڤێ خیلافهتا ئیسلامى ڕاگههاندى، رۆلێ ئیرانێ هاته گۆهورین، ئێدى ب ئاشكرایى ل عیراقێ كاركر، ژقۆناغا كاریگهریێ چوو دقۆناغا دهسهڵاتكرنێدا، د ناڤا دهمار و ردهكاریێن دهولهتا عیراقێدا گهریا و جهێ خوهكر، ئێدى سهرهدهریهك ژلایێ تارانێ دگهل بهغدایێ و ئاراستهیاوێ دهێتهكرن، ههروهكو عیراق پارێزگهههكا ئیرانێ، و “قاسم سلێمانى”وهك حاكمێ ڕههایى، خوه ل سهر سهپاندیه، تا ڕهوش گههاندینه وى ئاستى لادان و دامهزراندنا كاربدهستهكێ، دڤێت پهسهندا “قاسم سلێمانى” ل سهر بیت، بۆ پشت ڕاستكرناوێ وێ سهرهدهریێ، “عهمید حسێن دهقان” ل رێكهفتى 16ێ حۆزهیرانێ ــ 2017ێ دداخۆیانیهكێدا دبێژیت و سایتێ عیراق نیۆزدا بهڵاڤكریه، پشتى سالا 2003 عیراق بوویه بهشهكێ ئیمپراتوریهتا فارسى، هێزهكا بناڤێ حهشدا شهعبى ههیه بۆ بێ دهنگ كرنا ههر دهنگهكێ بێژیت عیراق دڤێت ڤهگهریت بۆ دۆرهێلا عهرهبى، ئهوێن وێ دبێژین دڤێت عیراقێ بجه بهێلن، بهر ب بیابانێ باركهن، ئانكو مهبهستاوى بهر ب سعوودیێ، ب ڤێ داخۆیانیێ چو گومانهك نههێلا ئیران یێ حۆكمداریێ ل عیراقێ دكهت و عیراق وهك وهلاتهكێ خوهدى سهروهرى ب دووماهى هاتیه.
3ـ ئیران و دژایهتیا كوردستانێ:
أ) پارچهكرن و ئاڵوزكرنا كوردستانێ :
خهلكێ كوردستانێ مینا مللهتێن دى، خوهدى ههموو شهنكستێن دهولهتبوونێ یه” دهسهلات، ئهرد، گهل”، لێ ژبهركو جهێ وێ یێ جیوپۆلیتیكى دگهڤیته ناڤچهیهكێ پرى ئاڵوزى و ناڤهندا بهرژهوهندیان، نهخشهیێ وێ سیاسى، مینا ناڤچهیهكا داخستى دۆرپێچكریه ب سێ فهرههنگێن جودا “عهرهب، تۆرك، فارس” كو ههبوونا كوردان و كوردستانێ ب نهڕهوا و مهترسى ل سهر ئاسایشا خوه ددانن، ههر دهرفهتهك بۆ خهلكێ كوردستانێ ڕهخسا بیت نێزیكى دهولهتێ ببن، ئهوان ب لهیزوكهكێ ئهو دهرفهت ژناڤبرینه، ژبهر ڤێ ب درێژاهیا دیرۆكێ ل سهر یهك بۆچوونێ ئێگرتینه كوردان لاوازبكهن و كوردستانێ پارچه ــ پارچه بكن، نهخاسمه پشتى “شهڕێ چاڵـدێرانێ” ل سالا 1514 زاینێ د ناڤبهرا دهولهتا سهفهوى و ئۆسمانیان كو ناكوكیێن وان بهردهوام بوون تا سالا 1555زاینى و ئیمزاكرنا رێككهفتنهكا دووقۆلى بناڤێ “ئهماسیا”، لگورهى وێ، تۆخیبێ دناڤبهرا خوهدا ب فهرمى نهخشـهكرن و پاشان پشت بهستن ل سهر رێككهفتنا ئهماسیایێ رێككهفتنا ب ناڤێ “زههاو” كو ل سالا 1639 زاینى ئیمزاكرن ب مهبهستا رێخستنا تۆخیبێ د ناڤبهرا وان، هوسا بۆ جارا یهكێ كوردستان پارچهكرن ونههامهتیێن خهلكێ وێ دهستپێكرن.
دیسا پشتى دووماهیهاتنا جهنگا جیهانیا یهكێ كو ب قۆناغا رزگاركرنا مللهتان تێ بناڤكرن، چارهك دن كوردستان ل شوونا دهولهتبوونێ، ل سهر سێ نهتهوه و چار وهلاتان پارچهكرن، ژبهر هندێ خهلكێ كوردستانێ ب بهردهوامى ل بهرخوهدایه ب مهبهستا ئازادیێ و دامهزراندنا دهولهتێ، نهخاسمه ل باشوورێ كوردستانێ، ب تایبهتى شۆرهشا ئیلونا مهزن “1961 ــ 1975″ێ كو كورد ب ئیمزاكرنا رێككهفتنا 11ێ ئادارێ د ناڤبهرا سهركردایهتیا شۆرهشێ و بهغدایێ خوه نێزیكى ڕاستیكرنا خهونێ كرن، لێ جارهك دن ئیران دگهل بهغدایێ رێككهفت و ل ژێر چاڤدێریا ئهمریكا و جهزائیرێ بهرامبهر نیڤهكا دهریایێ “شهتوول عهرهب”ێ، ئیرانێ خهنجهرهك ل كهمهرا كورداندا و كورد ڤهگهڕاند بۆ سهر خاڵا چوونهیێ.
پشتى بدووماهى هاتنا شهرێ ههشت سالیێ عیراقێ ــ ئیرانێ، جارهك دن عیراق ب بۆهانهیێت جۆدا ل رۆژا 2ێ ئاپێ ــ 1990ێ وهلاتێ كوێتێ داگیركر، پاشان ب ههڤپهیمانیهكا نێڤدهولهتى (رۆژئاڤایى ـــ عهرهبى) وهلاتێ كوێتێ رزگاركرن و رژێما بهعس لاوازبوو، دهرفهت ڕهخسـا جارهك دن خهلكێ كوردستانێ ب پشتهڤانیا چڤاكێ نێڤدهولهتى نهخاسمه وهلاتێ فهرهنسایێ ل سالا 1991ێ پهنانگهههك، مینا نیمجه قهوارهكێ سهربخوه دامهرزاند، دهرئهنجام خهلكێ باشوورێ كوردستانێ مفاكر و ئهو سهربوور گهشهكر و بۆ خوهدى پهرلهمان و حكومهتهك ب ههموو دهزگههێن كارگێرى و سهربازى و ئهمنى ڤه.
دیسا ئیرانێ ب هاریكاریا “عیراق، سوریێ، توركیایێ” دهست ب دارشتنا پلانا ژناڤبرنا ڤێ كیانى كر، ژترسا گهشهكرنا وێ نهخاسمه ژ ئالیێ دیموكراسیهتێ و پێگڤهژیانا ئاشتیانه، ب تۆمهتا ژدایكبوونا ئیسرائیلا دوویێ، ههرێم ههمبهرى كێشهیێن جدى كرن ژوانا شهرێ ئابوورى و ماوه ماوه داخستنا سنووران، شهرێ PKK ێ ل سهر حوكمهتا ههریمێ سهپاندن، شهڕێ نافخویى”شهڕێ براكۆژیێ”، دهرئهنجام ههرێم دابهش بوو ل سهر دوو ئیدارهیان” زوونا كهسك، زوونا زهرد” تا نوكه ژى ڤهرێژاوێ مایه.
ب ڤان ئاڵوزیان ئیرانێ خوه ل سهر زوونا كهسك سهپاند و بۆ بهرژهوهندیا ئهجیندایێن خوه بكارئینات تا گههشتیه وێ ڕادێ بنهمالا تالهبانى ژلایێ ئیرانێ و على خامهنهئى ب هێلا سۆر هاتیه بناڤكرن؟، پاراستنا ئێكهتى نیشتمانى كوردستان ب ئهركێ خوه دانان، وهكو نموونه، پشتى بۆیهرا (31ێ ئاپێ ــ 1996)ێ دهمى پارتى، ئیكهتى سنۆرداشى ئیرانێ كرى، دیسان ئیرانێ ئهو ڤهگهراندن بۆ سنوورێ نوكهیێ زوونا كهسك و سهنگاوێ دناڤ هاوكێشهیێن سیاسیدا”نافخویى، ههرێمى، نێڤدهولهتى” ئینایه پێش.
ل دووڤ بۆچوونێن كهسانێت شایهتى وان بۆیهران، هێرشا ههیڤا ئاپێ ل 1996 ژلایێ ئێكهتیێ بۆ سهر سنوورێ پارتى ب پشتهڤانیا ئاشكرا و پشكداریا راستهوخۆیا پاسدارێن ئیرانێ، چونكو پارتى وهك ئێكهتیێ ڕادهستى ئیرانێ نهبوو ب مهبهستا دروستكرنا هێلا بهرهنگاریێ “هیلالا شیعى” كو ژئیرانێ بهرب زوونا كهسك و درێكا زوونا زهرد بهر ب سوریێ بۆ حیزبۆڵاها لوبنانێ ڤهكهن، ژبهرهندێ ئیرانێ وهك كارڤهدان پشتگیریا راستهخوهیا ئێكهتیێ كر بۆ ژناڤبرنا پارتى، لێ پارتى بهێزتر كهفت و پارتى ئهو پرۆژێ هیلالێ شیعێ نێزیك بیست سالان گیرۆكر، تا پشتى شهرێ داعشێ “2014ـــ2017″، ئیرانێ ئهو هێل ب شێوهكێ مۆكم دروستكر، ژ بهر هندێ كینا ئیرانێ بهرامبهر پارتى و سهرۆكێ وێ گهشهیێ دكهت.
