بنهمایێن دانان و راگههاندنا دهولهتێ
د.جمعه بهندی*
دهسپێك: دبێژن مرۆڤهكێ گهلهك جامێر ههبوو و بهردهوام دوعا ولاڤا دكرن بهری ههر نڤێژكێ و ل گهل ههر نڤێژهكێ و پشتی ههر نڤێژهكێ كو خودێ پاك و دلۆڤان زوریهت و دیندهههكا چاك و ههژی بدهتێ.
ئهڤ دوعا ولاڤه درێژبوو د بهردهوامیا خوهدا و گهلهك سال ب خوهڤه ههمبێزكرن ههتا گههشتیه وی رادێ فریشتهك ل سهر خولكێ خودێ ژێرازی بۆكسڤانێ جیهانی ((محهمهد عهلی كلای)) هاته دهف و دبێژن ژ هینگێ وهره چ سپیاتی نه ماینه د دهڤێ وی دا و گاغهزهكا بچویك وهك دیاری كربوو د بهر گوهێ وی را و تێدا هاتبوو: ههبله دهسپێكێ بخوه، ژنهكێ بینه پاش دوعا و لاڤا ژ خودێ پاك و دلۆڤان بكه بۆ دان و پهخشینا زوریهت و دیندهههكا چاك و ههژی.
ناڤهرۆك: د مینا ڤێ سهرهاتیا رهمزی دا یا فهره بێته گۆتن بۆ وان ههمی كهس و لایهنان ئهوێن دڤێن دهولهتا كوردستانێ ئاڤاكن و دامهزرینن ئهو گهلهك زهحمهت و نهخۆشیا بۆ خوه چێنهكهن، ب تنێ ل سهر وانه خهبات و بزاڤێ بكهن بۆ جێبهجێكرنا ئهڤان خالێن خوارێ:
• جوداهیێ نهكهن د ناڤبهرا تهخوچینێن ڤی مللهتی دا، ژبهر چ ئهگهرا بیت و ههبیت ڤێجا چ سیاسی بن یان ئاینی بن یان پارتایهتی بن یان ئابووری بن یان عهشیرهتی بن یان رهگهزی بن …. هتد و ب تنێ تهماشهی وانا بكهن ب چاڤێ ههڤوهلاتیبوونێ و تهرازیا قانوونێ.
• ههمی شیانێن حوكمهتێ و دامودهزگههێن وێ بكهنه د خزمهتا مرۆڤی دا حهتا بگههیته پلا ئازادبوونێ ژ ههر تشتهكی چونكو مرۆڤه سهنتهرێ ههر تشتهكی و بێ مرۆڤ ههمی تشت بێ بهانه و پاش ڤێ ئێكێ دێ حێبهتیا مرۆڤی بینن د ههر وارهكی دا.
• بهرگێریێ ژ ڤێ ئاخێ بكهن، بهلێ بلا ئاخ نه بیته شوونگر بۆ مرۆڤی و ڤێجا پرۆژێ مرنێ ب سهر پرۆژێ ژیانێ بكهڤیت.
چونكو بهرگێریا ههر مهزن ئهوه ئهڤ ئاخه بهێته ساخكرن ژ ههمی لایهكی ڤه و چ ژ لایێ چاندن و داروبار و كهسكاتیێ ڤه، یان ئاڤاهیا ڤه یان گهشتوگوزاران ڤه یان جاده و پرا ڤه یان باخچه و قوتابخانان ڤه، یان خهسته و زانكۆیان ڤه یان كارگهه و گۆمپانیان ڤه …. هتد د ڤی دهمی دا ههر كهسهكى دێ ههبوونا خوه ب تنێ د ڤێ ئاخێ دا بینیت و بهلێ ب مهرجهكی ئهگهر ههمی خێر و خێراتێن ڤی وهلاتی بۆ ههی ههڤوهلاتیان بزڤریت.
• پشتهڤانیا ههمی سهنتهرێن هێزێ بێته كرن د ناڤ ڤی وهلاتی دا وهك هێزا رهق و زڤر مینا پێشمهرگه وپولیس ب ههمی جۆرێن وان ڤه و ئهڤ پشتهڤانیه ژ چارچووڤێ ناڤ و ئاخفتنێ بدهركهڤیت بۆ ناڤهرۆك و كریارێ و ههروهسا پشتهڤانیا هێزا نهرم بێتهكرن مینا ئابوور و زانست و پهیوهندیێن نیڤدهولهتی.
د ههمان دهم دا پشتهڤانیا مافێ مرۆڤی بێتهكرن ب گشتی وهك مافێ دهربرینێ و خوهنیشادانێ و مافێن سیاسی و ئابووری و جڤاكی ب شێوهكێ ئازادانه و دیسا پشتهڤانیا مافێ ژنێ و زارۆی و دانعهمری و مرۆڤێ نهخۆش و كێم ئهندام و بێ سهمیان. ب شێوهكێ تایبهت.
• قهدرێ مرۆڤێن زانا و شارازا خودان پیشه بێتهگرتن د مینا پشتهڤانیا هزر و شیانێن وان ڤه ژ لایێ دهراڤی و مهعنهوی ڤه ب رێیا دهزگهههكێ تایبهت بۆ ڤێ چهندێ بێته دامهزراندن و ههلسهنگاندنا مرۆڤان نه ئێتهكرن ل گۆرهی حهز و ڤیانێن كهسۆكی.
مرۆڤێ زانا و خودان ههلویست ل خوه خڕڤهبكهن و بداننه جهێ بریارێ نه مرۆڤێن ئاست نزم و لاواز، ب تنێ چونكو ئهو دلسۆژن بۆ ته، چونكو گومان تێدا نینه كو ئهڤ دلسۆژه ژی دێ مرت و ئێته سۆتن ل گهل رۆژ و سالێن كاری دا.
بۆ زانین جهنگیزخان شیا رۆژههلات و رۆژئاڤایێ ڤێ جیهانێ ڤهكهت ب رێیا مرۆڤێن زانا و شارازا د ههر وارهكی دا، نه ب تنێ ب هێزا لهشكری.
• وی كاری بكه یا بۆ خهلكێ باش ئانكو وی كاری نهكه، ئهوێ خهلكهكی دڤێت، چونكو ئهوا خهلكهكی دڤێت خوه ههكه پرانی ژی بن، دێ ل پاشهرۆژی زیانێن وێ چهندێ ئاشكرا بن، بۆ نموونه خهلكێ دڤێت پارچێن ئهردی ل سهر وان بهلاڤ بكهن، ل كیڤه بیت و چاوا بیت، بهلێ پشتی ئهڤ ئێكه دئێته ئهنجامدان، دێ پشتی چهند سالان باش زانین كو مه ئهردێ چاندنێ بۆ خوه نههێلایه و ئهڤه ژی دبێژنێ شاشیهكا ستراتیجى.
دیسا گهلهك ژ خهلكی ههردهم داخواز دكهن كو خانێن تهجاوز بهێنه تاپۆكرن، بهلێ پشتی دئێنه تابۆكرن، دێ زانن كو جادهكا باش ب ڤی رهنگی ل تاخێن وان نائێنه دروستكرن.
ڤێجا یا باش ئهوه جادێن رێكوپێك بۆ بێنه ڤهكرن، پاش خانیان بۆ تاپۆ بكهن.
7. سامانێ وهلاتێ بلا بۆ ههمی ههڤوهلاتیان بهێته ئاشكراكرن، د ههمان دهم دا رێیێن مهزاختنا وی ژی بهێنه بهرچاڤكرن، چنكو خودانێ سهرهكی یێ ڤی سامانی ههر ئهو ههڤوهلاتی یه و حوكمهت ژی وهك وهكیلهكی یه بۆ پاراستن و زێدهكرنا وی سامانی بهری مهزاختنا وی، ئانكو ب رستهكا دی: باوهریێ ههر دهم بكه پر د ناڤبهرا خوه و ههڤوهلاتی دا.
8. رێز ل وهلاتان دێتهگرتن ب رێزئینان وی وهلاتی بۆ قانوونێ و نههێلانا ههر تهجاوزهكێ ل سهر بنهمایێن قانوونێ، چونكو دادوهر ژی میراتگهرێن پێغهمبهرانه د جێبهچێكرنا قانوونێ دا، دڤێت ب ئهركێن خوه یێن دروست رابن، د ڤی كاری دا بێی جوداهی د ناڤبهرا ههڤوهلاتیان دا و ههر دادوهرهك ڤێ ئێكێ بكهت ئهو یێ ژكاركهتی یه ل دووڤ گۆتنا ئیمام ئهبۆ حهنیفه النعمان ـ خودێ پاك و دلۆڤان ژێ رازی بیت ـ و ئهڤ گۆتنه د ههمان دهم دا بۆ ههمی بهرپرس و رێڤهبهر و خودان كارانه.
9. نههێلانا گهندهلیێ ب ههمی جۆرێن خوهڤه چ یا دارایی بیت یان گاركێری بیت یان یا ئهخلاقی بیت، یان قانوونی … پێدڤی كارهكێ بهردهوامه و دیسا پێدڤی ههماههنگیێ یه كا بێ راوستانه د ناڤبهرا دهزگههێن شۆلهژی مینا دهزگههێ دهسپاكی و چاڤدێریا دیوانا دارایی و دهستههلاتا دادوهریێ و داواكارێ گشتی و پۆلیس و ئاسایش و ل گهل پشتهڤانیا سۆشیال میدیا و سهنتهرێن ڤهكۆلینێ و ههر كهسهك د جهێ خوه دا.
10. پارچهكا دیاركری یان رێژهكا دهستنیشانكری ژ داهاتێ گشتی بلا بێته برین و ئێكسهر بچیته سهر ژمارا بهنكی یا ههر ههڤوهلاتیهكی تایبهت ئهوێن ژیێ وان دبن ههژده سالی دا ئهڤه ژی گهلهك یا ب ساناهیه، چنكو ب تنێ دێ سیستهمێ بۆڕیێن نهفتێ ئێنه گوهۆرین ژ سیستهمێ ((چپكێ)) بۆ سیستهمێ ((دۆشێ)) و ل وی دهمی دێ دۆلار د ناڤ ههمی بهریكان دا باریت، وهك بارانهكا نهرما ڤی وهلاتێ شرین.
دووماهی: پشتی ئهڤ خاله و هندهكێن دئێنه جێبهجێكرن بێی ئهم شهری بكهین یان داخوازێ ژ نهحهزان بكهین بۆ دامهزراندنا دهولهتا كوردستانێ دێ بینین كو ئالایێ مه یێ بلنده د ناڤ ئالایێن جیهانێ دا.
چونكو دێ ئهم ب كریار و بریارێن خوه دێ بۆ ههمیان سهلمینین كو ئهم مللهتهكێ ڤهبری وجودایێن ژ دهوروبهرێن خوه د ههمان دهم دا دێ بۆ ههمیان ئاشكرا بیت كو ئهم مللهتهكێ زیندی و ههژینه بژین ب سهربهستی و بهروڤاژی ڤێ چهندێ دێ ئهو هێته سهرێ مه ئهوا هاتیه سهرێ نڤێژكهرێ جوامێر!!.
دكتوراه فی الفقه المقارن
