بڕین و سوتنا دارستانێ كارتێكرن ل سەر ژیان و ساخلەمیا وەلاتیان هەیە
ئەڤرۆ، مەحمود نهێلی
ئەندازیارەكی چاندنێ بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیار كر، بڕینا داران و سۆتنا دارستانێ و پاوانا كاڕتێكرنەكا زۆر ل سەر ژینگەهێ هەیە و دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا نەخۆشیان و ل پاشەرۆژێ ژی دێ پتر كارتێكرنێن وێ دیار بن.
ئەندازیار عەبدولستار خورشید شارەزا د وارێ چاندنێ و ژینگەهێ دا دیار كر، بڕین و سۆتنا داراستانێ دبیتە ئەگەر ئاڤا ژێر زەڤی بهێتە پیسكرن، چونكە دێ ب ساناهی نایتروجین د ئاخێ دا چیتە خار و گۆت: هەروەسا دێ گەرم زیدەبیت ودێ ئەرد گەڕمێ هەلگریت و پاشی بەفر دێ زی حەلیێت و ئاڤا ژێر ئەردی نامینیت.
ئاشكرا ژی كر، گەلەك گیانەوەر و زیندەوەر دێ قڕ بن و نامینن تایبەت ئەڤێن سەر داران دژین ئان د ئاخێ دا كو ب رێكا ڕهێن وان داراڤە خوە دحەوینن، هندەك ژ وان گیانەوەران دێ مشەخت بن بۆ جهەكێ دی كو یێ گونجایی بیت بۆ ژیانا وان، هندەك دێ مرن، ژ بەر كو نەشێن خوە ل جهەكێ دی بگونجینن.
ڤی ئەندازیاری دیار كر، پیسبوونا هەوای دێ زێدەتر بیت، چونكو دێ دووەم ئوكسیدا كاربون زێدەبیت ئەڤا د كەشی دا و دێ ئوكسجین كێم بیت، هەلبەت كێمبوونا ئوكسجینێ و زێدەبوونا دووەم ئوكسیدا كاربون كۆمەكا زیانان یێن هەین.
دیار ژی كر، دیاردا بیابانێ دێ زێدەتر لێ هێت، چونكە دار دەمێ نەمان باران وبەفر دەمێ دهێن دێ وێ ئاخێ شون و دگەل خوە بەن چونكە رهێن دارا و دار وێ ئاخێ ڕادگڕیت و دەما بارانا ئەو ئاخ بر پشتی چەند سالا دێ گەهیتە كەڤری ئەڤە وی دەمی چاندنا داران دووبارە دێ ب زەحمەت كەڤیت، دیمەنێن جوان و سەیران و كەیف و خوشی نامینن و گەڕیان نامینیت و زیانەكا مەزن دێ ل ئابۆرێ وەلاتی دەت، دارێن وان بۆ چێكرنا پێدڤیێن مالێ و گەلەك پێتڤیێن دیتر یێن ژیانێ نامینن.
زێدەتر گۆت: دێ ئاخ ژار وبێ هێز بیت دێ گەلەك توخمێن خارنێ وكیمیایی ژ دەست دەت، چونكو دێ بەڕەف هشكاتیێ چیت. هەروەسا دەرفەتا زێدەبوونا لەهیا دێ پەیدا بیت و دێ بیتە ئەگەرێ نەمانا گەلەك رەنگێن گیای و شینكاتی ئەوێن ل سیبەرا وان دارا شین دبن، هندەك ژ وان گیا یێن خوارنێ نە و هندەك ژی بۆ چێكرنا دەرمانا مفا ژێ دهێتە وەگرتن.
ناڤهاتی خویاكر، گەلەك زیانێن دیترێن بڕین و سوتنا داران هەنە یێن گڕێدای نە ب پرسێن خوەڤەشارتنێ ل بەر دوژمنان، زێدەباری ژ دەست دانا گەلەك جۆرێن دەرامەتێ خوارنێ وەكو كەزان و گۆهیشك و گێڕسك و هەلهەلۆك و رەشوك و سماق.
ناڤهاتی داخاز ژی كر، هەموو بزاڤ بهێنە كرن بۆ نەهێلانا دیاردا داربرینێ و سۆتنا دارستانێ، ب تایبەت د ڤی وەرزی دا، چونكو ل هاڤینێ دیاردێن ئاگر بەربوونێ ل دارستانێ بەرەف زێدەبوونێ چن.
