بەرنامەیێ «پەیڤ و پەری» و کوردییا پاقژ
نەوزاد ھرۆری
ژ دووماهییا هەیڤا تەباخا 2025ێ وەرە، کەنالێ (وار تیڤی)یێ بەرنامەیەکی ب ناڤێ «پەیڤ و پەری» پەخش دکت. بەرنامەیێ «پەیڤ و پەری» هەفتییێ جارەکێ دهێت وەشاندن. پەریسا عومەر، خانمەکا زیرەک و وێرەک، بەرنامەیی پێشکێش دکت. دلێر کەمال و دیار عەبدلعەزیز بۆ بەرنامەیی سەرپەرشتییا زمانی دکن. هەر خەلەکەک یا ڤی بەرنامەیی ل جهەکێ جودا یێ کرمانجیئاخێڤ، یان کوردیئاخێڤ، دبت مێهڤان.
بەرنامە ژ دو پشکان پێک دهێت. د پشکەکێ ژ وان دا، پەیڤەک دهێت گۆتن و ژ مێهڤانێن بەرنامەیی دهێت خواستن کو مەعنایا پەیڤێ بزانن. خەلاتەک، کو بڕەکا پارە یە، پێشکێشی بەرسڤزانی دهێت کرن. ئارمانجا وێ پشکێ، ل گۆر بەرنامەیی، ڤەژاندنا پەیڤێن کوردی یە یێن کو هاتنە ژ بیر کرن. پشکا دی یا بەرنامەیی ئیمتیحانەکە ب مێهڤانەکێ بەرنامەیی دهێت کرن. ڕێڤەبەرا بەرنامەیی بەری دەستپێکرنا وێ پشکێ سەد هزار دیناران وەک خەلاتەکێ مەرجدار ددت مێهڤانی و ژێ دخوازت کو د سێ دەقیقەیان دا سوحبەتێ بکن بێ کو پەیڤەکا بیانی ب کار بینن. ئەگەر مێهڤان د وی دەمی دا پەیڤەکا بیانی د ئاخفتنا خوە دا ب کار بینت، دەھ هزار دینار ژ خەلاتێ وی دهێن کوشتن. ئەگەر پێشکێشکەرا بەرنامەیی پەیڤەکا بیانی ب کار بینت، دەھ هزار بۆ مێهڤانی ڤەدگەڕن. ئارمانجا ڤێ پشکێ، ل گۆر بەرنامەیی، ئەوە کو ئەم ب کوردییەکا پاقژ بئاخڤین و گۆتنێن بیانی ب کار نەئینین.
ئەز د ڤێ نڤیسێ دا دیتنێن خوە ل سەر پشکا دویێ یا بەرنامەیی دیار دکم. ئەز باوەر دکم کو ئنیەتا (وار تیڤی)یێ ب بەرھەڤکرنا بەریکانەیەکا زمانی یا ھۆسا خزمەتکرنا زمانێ کوردی یە. بەلێ، ب قەناعەتا من، ئامادەکارێن بەرنامەیی ھزرا خوە کوور د ھەمی ئالییێن ڤێ مەسەلەیێ دا نەکریە.
پەیاما سەرەکی یا بەرنامەیی ئەوە کو کوردییەک ھەیە «پاقژ» ە و ئارمانجا بەرنامەیی ئەوە کو خەلکی ھان بدت ب وێ «کوردییا پاقژ» بئاخڤن. «کوردییا پاقژ»، ل گۆر بەرنامەیی، ئەو کوردی یە یا کو پەیڤێن بیانی تێ دا نینن. ئەڤ ھزرا «زمانێ پاقژ» چیڤانۆکەکە. ژ بەر کو تێکلییێن مرۆڤان بڤێت نەڤێت ڕێ ل بەر دەینکرنا پەیڤان ژ زمانێن جیران و نەجیران ڤەدکت. ھەر وەسا، ناڤێ «کوردییا پاقژ» وێ مەعنایێ ددت کو کوردییەکا «نەپاقژ» ژی ھەیە. حەقێ وی یێ کو ب کوردییا نەپاقژ دئاخڤت جزاکرنە (کو د بەرنامەیی دا پارەکێمکرنە).
ژ پێڤاژۆیا بەرنامەیی دیار دبت کو جزاکرن سەرا بکارئینانا «پەیڤێن بیانی» نە ھەر پەیڤەکا بیانی یە. مەبەستا بەرنامەیی یا سەرەکی ژ «کوردییا پاقژ» ئەو زمانە یێ کو پەیڤێن عەرەبی و بنیاتعەرەبی تێ دا نینن. بۆ نموونە، «پلان» و «کۆمپانی» و «ستودیۆ» ھاتن قەبوول کرن، لێ پەیڤێن «وەخت» و «قەھر» و «موکم» نە قەبوولبار بوون. ل گۆر بەرنامەیی، ژ بەر کو پەیڤێن کوردی «دەم» و «خەم» و «بھێز» ل شوونا «وەخت» و «قەھر» و «موکم» ھەنە، لەوا دڤێت ئەو بھێن ب کار ئینان. ل سەر ڤی حوکمێ بەرنامەیی یێ قەبوولکرن و ڕەدکرنا پەیڤان، ھندەک پرسیار خوە ل سەرێ من ددن. گەلۆ، ژ بەر چ پەیڤێن ئەسلعەرەبی ژ فەرھەنگا مە بھێن ئاڤێتن؟ کیژ پەیڤ ژ وان دڤێت نەمینن، یێن کەڤن یان یێن نوو؟ ل دووڤ کیژ پیڤانێ یان پیڤانان حوکمێ ئیعدامێ بۆ پەیڤا بیانی دھێت دان؟ کێ حەق ھەیە ڤان بڕیاران بدت؟
ب ئیحتمالا مەزن، سەبەبێ سەرەکی یێ پێلا تەحەملنەکرنا پەیڤێن عەرەبی د کوردییێ دا ھەلوێستەکا ئایدیۆلۆجی و نەفسی یە. ئالییێ ئایدیۆلۆجی ئەوە کو ناسیۆنالیستێن کورد دژی ناسیۆنالیزما عەرەبی و ھەر تشتێ وێ ناسیۆنالیزمێ ڕادوەستن. وەسا، پەیڤێن عەرەبی ژی وەک متایەکێ دژبەر دھێن حسێب کرن و دڤێت جھێ وان د زمانێ کوردی دا نەمینت. ئالییێ نەفسی ئەوە کو مرۆڤ خوە نیشا گەلێن دی بدت کو زمانێ مە ژ زمانێن دی، و تایبەتی ژ زمانێن داگیرکەرێن کوردستانێ، نە کێمترە و ئەڤ زمانە دشێت دەربڕینێ ژ ھەر تشتی بکت بێ کو پێدڤی پەیڤێن بیانی ببت. ژ بەر کو ئەڤ ھەلوێستا دژاتیکرنا پەیڤێن بنیاتعەرەبی یێن کو د کوردییا مە دا دھێن ب کار ئینان ھند خورت و دژوارە کو ئێدی خەلکێ سادە ژی وێ قەبوول دکن. ئەڤ ئێکە د بەرنامەیێ «پەیڤ و پەری» دا ژی دھێت دیتن. د بەرنامەیی دا، پەیڤا ئەسلعەرەبی دھێت جزا کرن چ ئەو پەیڤ ژ مێژ وەرە ھاتبت دەین کرن ئان نووتر بت. بۆ نموونە، پەیڤێن «وەخت» و «موکم» و «شۆل» یێن کو دھێن سزا دان وەسا کەڤنن کو بلێڤکرنا وان ژی ھاتیە کوردی کرن. ئەڤە دیار دکت کو ئامادەکارێن بەرنامەیی ڕھناسییا پەیڤێ بۆ ڕەدکرن و حەواندنا پەیڤێن بیانی بۆ خوە کریە پیڤان. ھندەک جاران ئەو پیڤان وەک تەخمینکرنێ یە، بۆ نموونە پەیڤا «خەم» یا بنیاتعەرەبی ل شوونا «قەھر» د بەرنامەیی دا دھێت قەبوول کرن. ژ بلی کو ئەڤ پیڤانا ڕھناسییێ بۆ سەخبێرکرنا زمانی نە زانستی یە، ئەو بۆ فەرھەنگا زمانی زەرەرمەندە. ئاڤێتنا پەیڤێن وەسا ژ فەرھەنگا مە یا دەڤکی دابڕینەکا کولتۆری پەیدا دکت. مراندنا وان پەیڤان دبت سەبەب کو میراتەکێ دەولەمەند یێ دەربڕین و گۆتن و ئیدیۆم و ستران و ھتد نەمینت.
خالەکا دی یا کو بەرھەڤکارێن بەرنامەیی قەنج ل سەر نەفکرینە ئەوە کو «پاقژکرنا» زمانی ژ پەیڤێن ئەسلبیانی و بکارئینانا پەیڤێن «کوردی یێن ڕەسەن» ڕێ ل بەر ھەبوونا پەیڤێن ھەڤواتا یان سینۆنیمان دگرت. ئەڤە ژی دبت سەبەب کو شێوازێ دەربڕینا مرۆڤی لاواز و سینۆردار ببت. ما چ قەیدی یە ئەگەر «وەخت» و «دەم» ھەردو ھەبن، یان «شۆل» و «کار» و «کەسپ» و «عەمەل» ھەر چار ھەبن؟ گەلەک جاران ئەڤ پەیڤێن سینۆنیم نە سەدا سەد پێکگوھۆڕکن. «کار» شوونا «شۆل» د «فلان کەس ب دەست و شۆلە» ناگرت، بۆ نموونە.
بەلێ خالا ژ ھەمییان گرنگتر یا کو ئامادەکارێن بەرنامەیی ژێ غافل بوونە ئەوە کو مە ژ ئالییێ دەربڕینێ ڤە دو توخمێن زمانی ھەنە: زمانێ کۆلانکی یێ ڕۆژانە و زمانێ ڕەسمی/فەرمی. قەت نە مەرجە کو فەرھەنگا پەیڤان یا ھەردو توخمان وەکئێک بت. زمانێ کۆلانکی دەمکی یە و پەیڤان ل گۆر پێدڤییێن ڕۆژانە چێ دکت، دەین دکت و تەرک دکت. بۆ ئاخفتنکەری، ڕھا پەیڤێ نە گرنگە مادەم وەجا وی پێ دقەتت. بۆ وی «مرتاح» و «خەلەت» و «ڕەسم» و ھتد ھەمی پەیڤێن کوردی نە. ئەگەر ئەو قەسەکەر د بیاڤەکێ ڕەسمی دا بئاخڤت یان دەست پێ بکت زمانێ خوە بێخت سەر کاغەزێ، ھینگێ ھلبژارتنا پەیڤان و ئەسل و فەسلێ وان دبت مژار. یا کو بەرنامەیێ «پەیڤ و پەری» دکت ئەوە کو وی دڤێت خەلک ب زمانێ ڕەسمی بئاخڤن. پاقژکرنا زمانی ب ڤی ئاوایی نە ڕێیەکا ساخلەمە. د بەرنامەیی دا باش دیارە کا چاوا مێھڤان لال دبن گاڤا ھەول ددن ب زمانێ ڕەسمی بپەیڤن.
ب قەناعەتا من، ئەگەر مە بڤێت کرمانجییا مە ھەر زێندی بمینت، دڤێت ئەم نەبین پۆلیسێن زمانی و ل سەر خەلکی فەرز نەكین کا کیژ پەیڤێ ب کار بینن و کیژکێ ب کا نەئینن. ئەگەر ئەز ببم مێھڤانێ «پەیڤ و پەری»یێ، ئەز دێ خەلاتێ خوە ھەمییێ دم «پەری»یێ و پەیڤێن باب و باپیران تەرک ناکم.