ب ههلكهفتا چلینیا وی زاهد بریفكانی.. . وهغهر و نڤیسكاری
د مێژوویا ئهدهبێ كوردیدا، گهلهك نڤیسهرێن خودان شیان و بهرههم ههنه، دژیهكێ كورت دا وهغهر دكهن، وهغهرا وان بۆ وهلاتهكێ دیتر، هێز و ڤهژهنهكا دیتر ددهتێ كو پتر خوه ب وهستینن و ههر ئێك د بسپۆریا خوه دا خهباتێ بكهن.
هونهرمهند و نڤیسكار (زاهد بریفكانی) ئێك ژ ئهوان كهسان بوو كو وهكی گهلهك ئهدیب و هونهرمهندان چ یێن بیانی یان ژی یێن كورد وهغهر ههلبژارتی. ئهڤێ وهغهرێ دهلیڤهیهكا دیتر دایێ، زێدهباری كارێ مۆزیكێ، بیاڤێ ئهدهبیاتا كلاسیك ژی ههلبژارت، دبیت ژ نهچاری بیت و ب فهر دیت بیت كو بنهمالێ وان پێدڤی ب نڤیسكارهكێ ژ ئهڤی جوری یه كو بهرههم و ڤهژهنا بنهمالێ بگههینته بهردهستێ خواندهڤانان و بهرههمێن وان ژ تاریاتیێ رزگار بكهت.
رهحمهتی (زاهد بریفكانی) د دیدارهكا خوه دا دبێژیت: ” پشتی چوونا من بۆ دهرڤه، پتر پهیوهندیێن من ل گهل كۆمهلێن كوردی و خواندنا پهرتوكان بوو، من ب فهر دیت كو وان بهرههمێن باب و باپیرێن خوه بدهمه چاپێ” ( ).
(زاهد بریفكانی) وهك یێ نێڤنیاس كو هونهرمهندهكێ مۆزیكژهن بوو، لێ چهوان ئهڤ حهزا ئهدهبیاتێ ل نك وی سهرهلدا، ههر د وێ دیدارێ دا ئهو دبێژیت: ” كارێ ئهدهبی بۆ من یێ غهریب نینه، چونكی ئهز د نێڤ مهزنترین پهرتوكخانه ل بههدینان دا مهزن بوویمه، ئهڤ پهرتوكخانه ژی یا پر بوو ژ پهرتوك و دهستنڤیسێن كوردی و من بهردهوام لێ دخواند” ( ).
خودێ ژێ رازی ببیت (زاهد بریفكانی) ل وێ باوهرێ بوو كو “بهرههڤكرنا كارێن ئهدهبیاتا كلاسیك نه تشتهكێ ب ساناهییه، نهخاسمه بۆ ئێكێ وهكی وی كو گهلهك د ڤی واری دا كار نهكرییه”، كۆمكرنا دیوانێن سێ كهله شاعرێن كرمانج ژ بنهمالهكێ كو ههر ئێك نوینهراتیا سهردهمهكێ دهستنیشانكری دكهت و ههر ئێكێ شێواز و فۆرمێ خوه یێ تایبهت ههبوویه، ڤێ چهندێ پێدڤی ب شیان و شارهزایهكا باش د ئهدهبیاتا عهرهبی و فارسی دا ههبوویه زێدهباری بیاڤێ سۆفینیزمێ (تصوف)ێ، ژبهر ڤێ چهندێ ههر وهك ئهو ڤهدگێریت كو بۆ ڤان كاران پێدڤی ب هاریكارییا كهسێن زیرهك و شارهزا بوویه، وهكو (د. حسێن خهلیقی) كو دكتۆرا د بوارێ ئیلاهیاتان و ئهدهبێ فارسی دا ههیه، (ناصرێ حوسامی و فهرهادێ شاكهلی) كه ئهڤان ژی شارهزاییهك د بیاڤێ ئهدهبێ كلاسیكی و زمانێن كوردی و عهرهبی دا ههیه.
ل دور كۆمكرنا دیوانێن شاعرێن بنهمالا وان، كو ههر ئێكێ دیوانهك ههیه زێدهباری بهرههمێن دیتر، رهحمهتی (زاهد بریفكانی) دیبێژیت: ” سالا 1999ێ پشتی گهلهك وهستیان و لێگهریانێ ب هاریكاریا مالباتا شێخ مهمدوحێ بریفكانی ئهز گههشتمه ههر سێ دهستخهتێن ئۆرجینال یێن دیوانا (شێخ مهمدوحێ بریفكانی) و (شێخ شهمسهدینێ قوتبێ ئهخلاتی یێ بریفكانی) و (شێخ نورهددینێ بریفكانی) و كهفتنه دهستێ من”( ).
ههر ل دور ڤان دهستنڤیسان، د دیدارهكا دیتر دا ئاماژه پێ دابوو كو ژیێ هندهك ژ ئهڤان دهستنڤیسان دگههشته نێزیكی (900) سالان و پێكهاتی بوون ژ شعر و ئامۆژگاری و شیرهت و هندهك بابهتێن ب مفا، وی ئهنجامدانا ئهڤی كاری ههلبژارت ههر وهك ئاماژه پێ دای كو وی دهلیڤه ههبوویه وان كارێن ئهدهبی بكهت( ).
ههژی گوتنێ یه كو دهستپێكا كارێ وی یێ ئهدهبی دزڤریتهڤه بۆ سالا 1997ێ دهمێ دهست ب كۆمكرنا ههلبهستێن شاعرێ ناڤدار (شێخ مهمدوحێ بریفكانی) كری و ژ كۆڤارێن وهك (هاوار، رۆناهی) ئهوێن (میر جهلادهت بهدرخان)ی ل شامێ بهلاڤدكرن كو شێخ مهمدوحی د سالێن چلاندا هۆزانێن خوه بۆ فرێ دكرن و تێدا بهلاڤ دكرن. ههروهسا كۆڤارا (برایهتی) كو ل باژێرێ بهغدا دهردكهفت، هندهك هۆزان ل وێرێ ژی بهلاڤكربوون. رهحمهتی (زاهد بریفكانی) ب فهر زانییه ل دهستپێكێ ئهڤان هۆزانان كۆم بكهت و پاشی ل دهستنڤێسێن مالباتێ بگهریێت و د ئهنجامدا دوو بهرگێن دیوانا (شێخ مهمدوحێ بریفكانی) بدهته چاپكرن. پشتی كاركرنێ ل سهر دیوانێن دیتر، شیا ئهوان ژی ههر ل سالا 2001ێ ل سوێدێ بدهته چاپكرن.
مهرهما رهحمهتی ژ چاپكرنا ئهڤان پهرتوكان نه تنێ ئالیێ ئهدهبی بوویه كو ئاشكرا بكهت ژ بنهمالا وان شاعر ژێ رابووینه، بهلێ وهكو وی هزر لێكری كو هندهك كهسان وهسا شرۆڤهكرییه كو ئهو كهسایهتی تنێ سۆفیگهر و دیندارن، رهحمهتی دبێژیت: ” من ههر سێ پهرتوك دانه چاپكرن، چونكو خهلكێ مه بهرێخودانهكا دی ل سهر ڤان شێخان ههبوو كو ئهڤه شێخ و سۆفیگهر و دیندارن، من ئالیێ نهتهوهیی یێ ڤان شێخان ئینایه بهرچاڤ”( ).
وهكو یا زانا ڤان ههر سێ شاعرێن ناڤدار نه تنێ دیوانێن ههلبهستان ههبووینه، بهلێ چهند بهرههمێن دیتر ژی ههنه، شاعرهكێ وهكو شێخ نورهدینێ بریفكانی، پتر ژ (33) بهرههمان ههنه، هندهك ژێ هاتینه چاپكرن و نامێن خواندنا بلند ل دور بهرههمێن وی هاتینه وهرگرتن، بۆ جارا ئێكێ هندهك ژ دیوانا وی ژلایێ شێخ وحیدالدین قگب الدین بریفكانی ل سالێن ههشتیان دا ل ههولێرێ هاتبوو چاپكرن، پاشی هندهك بهرههمێ وی یێ دی ب زمانێ عهرهبی ژی هاتنه چاپكرن، پشتی چاپكرنا دیوانان، ڤهكولینهكا بهرفرهه ب زمانێ عهرهبی ل دور (شێخ شهمسهدینێ ئهخلاتیێ بریفكانی) ژلایێ نڤیسكار (محمد أمین دوسكی) ڤه ل دور شعرێن وی ژلایێ دهزگهها (سپیرێز) یا چاپ و وهشانێ هاته بهلاڤكرن.
ل دور بهرههمێ شێخ مهمدوحێ بریفكانی، فهرههنگوكهكا بچویك، لیستهیهك ب ناڤێ (51) شاعرێن كورد، ئهڤه ل گهل دیوانا وی هاتینه چاپكرن،ل دور ڤی بهرههمی (د. رهشید فندی) دبێژیت: “جارهكێ ل مالا شێخ مهمدوحێ بریفكانی گوته من، من دڤێت ئهز و تۆ پرۆژهیهكی دگهلێك دا چێكهین، گوت من بهرههمێ گهلهك شاعرێن كهڤن ههیه، ههتا نهۆ بهلاڤ نهبووینه، ئهز دێ خوینم و تو ژی ب ڕێنڤیسا كوردی یا نوی بنڤیسه، مخابن ئهڤ بهرههمه ههرێ ڤهشارتی بیت، مه ههر دووان بڕیارا وی كاری دا، لێ مخابن سهروبهرێ نهساخیا وی و ههروهسا سهروبهرێ سیاسیێ هینگێ وهنهكر ئهم ڤی كاری بكهین”( ). ل دور ڤێ لیستا ناڤێن شاعران، (د. عبدالرحمن مزوری) د هژمارا (8) یا رۆژناما (بۆتان) دا بابهتهك ل دور ڤێ لیستێ نڤیسییه، لێ چ تشتێ وهسان یێ بهرههڤ نهبوویه كو وهكو پرۆژه شێخ مهمدوحی ب دووماهی ئینا بیت( )، د نڤیسینهكا دیتر دا (مزوری) دبێژیت: “مهمدوحێ بریفكی دگوت هۆزان و بهرههمێ وان ل نك منن، ئهز دێ پهرتوكهكێ ل سهر وان نڤیسم، مخابن شالوكا قهدهرێ بهژنا وی یا بلند دوری، بهری بگههته ئارمانجێ”( ). هۆسان ئاشكرایه كو ئهڤ بهرههمه شێخی ب دووماهی نهئینا بوو، تنێ لیستهیا ناڤێن وان نڤیسییه و ب سهروبهركرن مابوو.
دیوانێن ژ لایێ رهحمهتی (شێخ زاهدێ بریفكانی) ڤه هاتینه چاپكرن، ئهڤێن ل خوارێ نه:
1. لالهشین، دیوانا شێخ مهمدوحێ بریفكانی، پشكا ئێكێ، سوێد- ستۆكهۆلم، 1997.
2. دیدارێ یار، دیوانا شێخ شهمسهدینێ قوتبێ ئهخلاتی یێ بریفكانی، سوێد، ستۆكهۆلم، 2001، ژاپا دووێ، ههولێر ، 2002.
3. زبانێ كوردی، دیوانا شێخ نورهدینێ بریفكانی، سوێد، ستۆكهۆلم، 2001، چاپا دووێ، ههولێر، 2002.
4. كوردستان، دیوانا شێخ مهمدوحێ بریفكانی، پشكا دووێ، سوێد، ستۆكهۆلم، 2001، چاپا دووێ، ههولێر، 2002.
5. الحقیقه والبیان فی ترجمه سادات بریفكان، شێخ مهمدوحێ بریفكانی، (1961)، ژ بهرههڤكرنا: زاهد بریفكانی، نه گۆتییه كهنگی چاپكرییه( )
ههژی گوتنێ یه كو ل سالا 2001ێ دهزگههێ ئاراس یێ چاپ و وهشانێ ههر سێ دیوان دابوونه چاپكرن، لێ ژبهركو چاپهكا بێسهروبهر بوو، ب ههولێ رهحمهتی زاهدی جارهكادی هاتنه چاپكرن ڤه.
تشتێ گهلهك گرنگ د بهرههڤكرنا ڤان پهرتوكاندا، رهحمهتی ژبلی ب تیپێن عهرهبی بهرههڤكرینه، د گهلدا ژی ب تیپێن لاتینی ژی داینه چاپكرن كو خواندهڤانێ ههر دوو رێنڤیسان دێ شێن مفای ژێ وهرگرن.
