تهڤنێ چیڕۆكێ .. ئهو نهێنییا د لهشێ چیڕۆكێ دا نخافتی
عهبدولخالق سولتان
گهلهك جاران نڤیسهرێن ژانرێن گرێدای چیڕۆكێ د سوحبهتێن خۆ دا لسهر فاكتهرێن فاكتهر و ستوونێن چیڕۆكێ دئاخڤن، د ڤان سوحبهتان دا تهكهزیێ ل هندهك فاكتهران دكهن، كو دبنه ستوونێن چیرۆك لسهر دهێته نژنین، وهكی رویدان، كهسان، دهم و جهێن رویدانێ، دیالۆگ وتهكنیكێن ڤهگێڕانێ، بهلێ فاكتهرهكێ دی یێ ههی، ژبهركو نهیێ بهرچاڤه وهكی یێن دی باس لسهر ناهێته كرن، ئهو ژی تهڤنێ چیڕۆكێ یه.
ئهڤجا من ب فهر دیت، ئهڤێ گۆتارێ بۆ ڤی فاكتهری تهرخان بكهم. وهسا دیاره ژ ناڤێ وی « تهڤن « كو ژ چهندین هێلان پێك دهێت و ئهو هێل بههڤرا و بشێوهیەكێ سیستماتیك كاردكهن، و دبیت گهلهك جاران ژی ئهو هێل ئێكدوو دبڕن. ئهڤ تێرمه ژ تهڤنێ تهڤنپیركێ هاتیه وهرگرتن، ئهو تهڤنێ ب شێوهكێ هۆستایانه دهێته رستن، و ل دویماهیێ وهكی تۆرهكێ ددانیت، دا نێچیرێ پێ بگریت، ئهڤجا تهڤنێ چیڕۆكێ ژی ههمی فاكتهرێن چیڕۆكێ بخۆڤه دگریت، كو دڤێت ب ههڤرا كار بكهن، دا ل داویێ شێوهیهكی تایبهت بدهنه چیڕۆكێ. ئانكو چهوا « ئارنست فیشر» دبێژیت:» بێ هشیه ئهگهر ئهم گرنگییێ بدهینه ناڤهڕۆكێ لسهر كیستێ شێوهی، ژبهركو شێوهیه نڤیسینێن مه دكهته كارهكێ هونهری» ژبهر ئهڤێ چهندێ تهڤنێ چیڕۆكێ گهلهك یێ گرنگه، و پێدڤیه چیڕۆكنڤیس ب هویری لسهر راوهستیت.
ئهڤجا تهڤنێ چیڕۆكێ گرێدانهكا موكوم ب ئاڤاهییێ هونهری یێ چیڕۆكێ ڤه ههیه، وهكێ دبێژن: دو روی نه بۆ ئێك دراڤ، كو ههدو پێكڤه دگرێداینه، بهلكو ئێك یێ دی تهمام دكهت، بهلێ ئهڤ تهڤنه ب رێكا هندهك فاكتهران پهیدا دبیت، یێ ژ ههمییان گرنكتر فاكتهرێ ڤهگێڕانێ یه، كو ب رێكا تهكنیكێن جودا یێن ڤهگێڕانێ دهزیێن رویدانێ ههر ژ دهسپێكێ دهێنه دیاركرن و هاژوتن، و ب زمانهكێ كاریگهر ههمی لایهنێن رویدانێ ب تهرازویهكا ههستیار نڤیسهر ڤهدگێڕیت، ب رهنگهكی كو كاریگهری وكارتكرنێ لسهر وهرگری بكهت.
ههروهسا سالۆخهت و دیالۆگێن د ناڤبهرا كهسانێن چیڕۆكێ دا پهیدا دبن، ئهو ژی دبنه فاكتهرێن بهرچاڤ یێن تهڤنێ چیڕۆكێ پێ دهێته دروستكرن، لهورا پێدڤییه سالۆخهت و دیالۆگ د كورت و گونجای و پر رامان بن، و ببنه رهكهزێن ڤهژاندنا رویدانێ و لایهنێ دراماتیكی یێ چیڕۆكێ پالددهن و پێشڤه ببهن.
خالا گرنك یا من دڤێت دیاربكهم ئهوه، كو دهمێ چیڕۆكنڤیس دهست بڤههاندنا تهڤنێ چیڕۆكا خۆ دكهت چ جێوازییێ و جوداهییێ نهئێخیته د ناڤبهرا ستوونێن سهرهكی یێن چیڕۆك لسهر دهێته ئاڤاكرن، ئانكو ب رهنگهكێ جودا و بهرێ خۆ نهدهته ههر فاكتهرهكی بتنێ، بهلكو دڤێت ههمییان ب شێوەیەكێ یهكسان ب رێڤه ببهت و بهلانسهكێ د ناڤبهرا وان دا دروست بكهت.
ههرچهنده فاكتهرێن چیڕۆكێ ب ههڤڕا دگرێداینه، و ئێك یێ دی تهمام دكهت، بهلێ ههمی ل دویماهیێ دكهڤنه د خزمهتا هزرا سهرهكی یا چیڕۆكنڤیسی دا، ئهوا ب شێوهیەكێ نخافتی وهكی سیتافكێ دگهل ههمی فاكتهران ب رێڤه دچیت، بهلێ یا جوانی و هونهرییێ ددهته چیڕۆكێ ئهو تهڤنه یێ نڤیسهری چێكری، كو دبیته خالەك هۆستاییا نڤیسهری تێدا بهرچاڤ دبیت، دهمێ ژ ڤهگێڕهكێ راستهراست یێ رویدانێ دبیته ئاڤاكهرێ چیڕۆكهكا هونهری یا كاریگهر و جوان.
