توركیا شهڕێ شهرڤانان یێ دوویێ دادنیت
ههژین رێكانى
شهڕێ جاناكالێ كو ب گرنگترین شهڕ دهێته دانان د دیرۆكا توركیا دا ل سهردهمێ موستهفا كهمال ئهتاتۆرك كو ل وی دهمێ ئیمبراتۆریا عوسمانی بوو د شهڕێ جیهانێ ئیكێ دا كو ئهڤ شهره ل سالا 1914 ێ دهستپێكر و ل سالا 1918 ب داوی هات و توركیا ژی ژ وان دهولهتان بوو یێن پشكداری شهڕێ ئهگهرێ ب ناڤكرنا شهڕێ جیهانیێ ئیكێ دا ژبهر پشكداربوونا دهولهتێن مهزن، دهولهتین پشكدار پێكدهات ژ دهولهتێن ههڤپهیمان وهكی یهلمانیا، ئوسترالیا، ئیمبراتوریهتا ماجار یا ئوسترالیا، (ئیتالیا) حهتا 1915 ب تنێ دگهل دا بوو، بولغاریستان، دهولهتا عوسمانی.
لایهنێن دی یێن پشكدار دهولهتێن ئیتیلاف پێكدهات ژ ێنكلترا، رۆسیا، فرنسا و ل 1915 ئیتالیا ژ ههڤپهیمانا دی ڤهبوو هاته دگهل ڤان، سیربیستان، ژابونیا، رۆمانیا، بورتهكز، ABD, بریزیلیا و یۆنان. بزانین ل وی دهمی بۆچی دهولهتا عوسمانی پشكداری شهرێ جیهانیێ ئێكێ بوو كو ل دهستپێكێ بێلایهنیا خوه دیاركر، ئهلمانیا ژبهر ئهگهرهكێ دڤیا عوسمانی پشكداری شهڕی بكهن دا كو سودمهند بن ژ دهولهتا عوسمانی ژلایێ جیۆپۆلتیكی ڤه، دا چهبهرێن نوز یێن شهڕی ڤه ببن و مفا ژ سیفهتێ خلافهتێ بهێته وهرگرتن ههر ژبۆ ڤێ ئێكێ تهكلیفا ماددی ب عوسمانی یا هاتیهكرن دا كو دگهل وان دا بن، بزڤریننه روودانێن شهڕی و رووبرووبوونا دهولهتان ژ ههر دو لایهنان و پتر شهڕێ عوسمانیان بێخینه پێشچاڤ كو دهولهتا عوسمانی ل رۆژههلاتا ئانادۆل شهڕ ل گهل رۆسیا كر، رۆسیا ههیفا 11 یا سالا 1914 ێ هیرش كره سهر ئهنادۆل، ئهو حهملهیا ئێنفهر باشا برێڤهدبر ژبهر سهرمایێ یا سهركهفتی نه بوو عهسكهرێ عوسمانی یێ ئێكگرتی گهلهك ژ دهستدان، سالا 1916 دهست ب سهر بازارێ مووش و ترابزۆن دا هاته گرتن، ل ڤێرێ دێ زڤرینه شهڕێ جاناكالێ كو ل توركیا ههتا نها ژی بهحس لێ دهێتهكرن و ب شهرهكێ مهزن دهیته بناڤبرن و د نها دا رهجهب تهیب ئهردوغان دخوازیت ناڤێ ئهڤ شهرێ د نها دا دگهل شهرڤانان ل دیرۆكێ تۆمار بكهت ب بههانهیا پاراستنا سنۆران و د راستی دا داگیركرنا بازارهك یێ ژمارهیهكا مهزن یا كوردان ب خوهڤه دگریت و ئارمانجا سهرۆكێ توركی رێگریه ل ئارمانجێن كوردان و بنپێكرنا مافێ مرۆڤی ل وێ ناڤچهیێ بكارئینانا چهكێن دیتر ژ قانوونێن نیڤدهولهتی، یا نها ئهو هزردكهت خهونه ب دیرۆكێ ڤه ژبهركو شهڕێ جاناكالێ بۆ پاراستنا نشتیمانێ خوه بوو، نهك دهستدرێژی بوو ل سهر نشتیمانێ وهلاتهكێ دی ئانكو یا نها روودهت پێچهوانهی هزرا رهجب تهیب ئهردوغانه ئهگهر باس ل جاناكالێ بكهین كو موستهفا كهمال ئهتاتۆرك مووش و بیتلیس ژ رۆسیا وهرگرتن، ل سالا 1917 وهلاتێ رۆسیا كو ل وی دهمی توركی ئهو ب داگیركار بناڤدكرن ل ڤێرێ بوونه ئهگهر ل میحوهرێ قهفقاسیا بۆ ئهگهر شهر ب داوی بهیت.
د میحوهرێن دن یێن دهولهتا عوسمانی دا پشكداری شهڕێ جیهانیێ ئێكێ بووی میحوهرێ كهنداڤا دهولهتا عوسمانی دڤیا جارهكا دی ل مسڕێ پله و پایا بدهستخوهڤه بینن (كهنداڤا سۆفیش) بدهستخوهڤه بینن ب وێ مهبهستێ بوون ئهگهر عوسمانی یا ئهو كهنال بر دا پهیوهندی د ناڤبهرا ئنگلیز و داگیركهران ب دووماهی هێت دا رێك ل وان كهلوپهل و عهسكهری هێتهگرتن ئهوێن وان ئیناین، ژ بهر هندێ عوسمانیان ژبهر كارتێكرنا ئهلمانیا كهنداڤا سۆفیش ئهوا د دهستێ ئنگلیزا دا هێرش كره سهر ل سالا 1915 سهركهفتی نه بوون بهرامبهر ئێكگرتیێن ئینگلیزا، ئنگلیزا گزیرتا سینا ب دهسخوهڤه ئینا و 1916 چوونه سینا. د جهبههیێ عیراقێ دا ئنگلیزا ڤیا رێیێ ل هندێ بگریت كو هێزا توركی چوویه ئیرانێ و گهفه ل هندستانێ كری، ههروهسا دڤیا بچنه باكۆری و دگهل رۆسیا ئێكدو بگرن. ئهو ئنگلتهرا یا پیلان كری پهترۆلا عیراقێ بدهستخوهڤه بینن ئنگلتهرا عهسكهر بره بهسڕا ئنگلیزا شهڕ دگهل عوسمانیان كر و ئنگلیز ب سهركهفتن ـ سالا 1915 ئنگلیزا خوه ل دهڤهرا kut ul ڤهكێشا بهس ئهڤ سهركهفتنا بدهستخوهڤه ئینای گهلهك نهڤهكێشا ئنگلیزا جارهكا دی عسكر فرێكره بهسڕا سالا 1970 چوونه بهغدا. بهرۆكێن شهڕی یێن فهلهستین و سووریا د ڤى میحوهری دا هێزین توركیا سهرۆكێ جێشا بریسی جهنهرال لێمان فۆن ساندهرس فهرمان دكر ل هێزێن توركی ئهڤ جهنهرال ژ ئهركێ وی هاته لادان و موستهفا كهمال پاشا هاتهدانان، ل میحوهرێ سووریا موستهفا كمال باشا هندهك سهركهفتن ل میحوهرێ سووریا بدهستڤهئینان موستهفا داكو سنۆرێ نها یێ توركی پاریزیت، هندهك تهدبیر كرن. میحوهرێ جاناكالێ شهرهكێ وهسا یێ گرنگ بوو، قهدهرا دیرۆكا توركی ههولدان نشتیمانێ خوه پارێزن، مهبهستا دهولهتا ئیتیلاف ل ڤی میحوهری وهختێ هاریكاری یا چهكى یا رۆسیا دهێتهكرن، هێرشا ڤێ دهولهتێ بۆ بهرامبهر رۆژههلاتا ئهورۆپا ب ساناهى كر. ژبۆ رێكێ ل ئهلمانیا بۆ ناڤا رۆژههلات دا بگرن. دا ئیتیلاف رووبارێ توركی و ئیستهنبولێ بدهستخوهڤه بینیت و عوسمانیان ژ مهیدانا شهڕی دووربێخیت، دا كو دهولهتێن ئیتیلاف ل رووبارێ جاناكالێ دهرباز بن ژ شوباتا سالا 1915 دهست ب شهڕی كر ژبهر توپێن بهێز گهمیا (ماینا نوسریت) سهرا وان (ماینیت) كهفتینه رووباری دا سهركهفتی نهبوون، رۆژا 18 ههیڤا سێ یا سالا 1915، هێرشهكا مهزنتر بره سهر نیڤهكا سهفینین شهڕی یێن ئیتیلاف هاتنه بنێاڤكرن، ب ڤی شێوهی زانى كو كو نهشێن ل رووبارێ جاناكالێ دهربازبن. ل سهر ڤێ چهندێ را ل 25 ى نیسانێ نیڤ گزیرتا (كێلی بۆلۆ) بخوه بكارئینا دا ب رێیا ئاڤێ را بچنه جاناكالێ وی دهمی ئیئتیلاف ژ عهسكهرێ ئوسترالیا و نیۆزلهندا پێكدهات ل بهرامبهر وێ موستهفا كمال تورك و عهسكهرێ وی ههبوو، توركا سهركهفتنهكا مهزن بدهستخوهڤه ئینا و دهولهتا ئیتیلاف نه گههشته مهرهمێن خوه ژبهر ڤێ ئێكێ شهر تا رادهیهكێ كیمبوو. د ڤى دهمیدا رهجهب تهیب ئهردوغان وهك سهرۆكێ توركیا دخوازیت ڤێ رێبازێ بهردهوام بكهت، لێ نهك ل بهرامبهر دهولهتهك زلهێز یان وهلاتهك دن ب هێز براوهستیت و نهك بهرگریه ژ نشتیمانێ خوه، بهلكو ئارمانج بازارهكه كو زۆرینهیا وی باژێری كوردن، دهولهتا تورك ل 20 ههیڤا 1 یا سالا 2018 ئوپهراسیۆنهك ل دارخست و ههتا نها ژی شهڕ و بههڤچوونێن دژوار ل سهرانسهر عهفرین بهردهوام دكه و تورك ههر جژرێ چهكێ گران بكاردئینیت، ل عهفرینێ نه تهنێ كورد ههموو پێكهاته ل بنئارمانجێن هێرشێ دانه دهێته باسكرن كو ئۆپهراسیۆنا توركیا تهمامیا شهڕێ داعشێ یه كو نها توركی بهردهوامیێ ددهتێ ب شێوهك ئاشكرا و دیاردبیت كو ئهڤه نیازا دهولهتا توركه ل ههمبهر كوردان، ل دووڤ رۆژنامهیهكا بریتانیا توركیا چهكێ قهدهغهكری ل عهفرینێ بكاردئنیت كو ئهڤ چهك ب دژی یاسایێن نیڤدهولهتی نه. چاوا سهرۆكهك ب تاوانێن دژی مرۆڤایهتیێ دخوازیت خوه دوپات بكهت، لێ ئهڤ یهك ههموو نه بوو ئهگهر كو گهلێ كورد دهستێن خوه راكرن و ب راوهستن، بهلكو د بهرخودانێ دانه و دبێژن دێ ل ژێر زهمین دا ژین و ئهم ئاخا خوه بهرنادهین و بهرسڤا ئهردوغان ددهن و دبێژن داگیركرنا عهفرینێ بۆ توركیا دێ كهینه حهسرهت و دبێژن ئهڤه شهڕێ مان و نهمانه د گهل وهلاتهكێ مهزن یێ وهك توركیا، سهرهرای ڤێ ئێكێ ژی گهریلاكان ل پێشتر بهلین دا بوو ب خوینا خوه پارێزگاریێ ل عهفرینێ بكهن ئهوا د ڤان چهند رۆژان دا مه دیتی سهلماندنا وێ سۆزێ بوو، دیاردبیت گهلێ كورد خوه ل بهرامبهر هێرشا توركیا رادگرن.
