توركیا … كیشوهرێ كۆدهتاێن لهشكرى و دهولهتا عهسكهرتاریهتێ
هۆشهنگ باوانى
د ئهڤان پێنجى ساڵێن بۆریدا, پتریا بۆیهرێن باڵكێشێن سیاسى و حوكمڕانى ل توركیا, كۆدهتایێن لهشكرى بووین. ژبۆ دهستنیشانكرنا ئهگهرێن سهرههلدانا ئهڤێ دیاردێ, كو ب دیتنا من پشتى كۆدهتایا چارى ئیلۆنا 2016 ل شێوازێ ((دیارد))ێ یا بوویه سهروبهر ((حاله)), لهوا ئهم پێدڤی ب شڕۆڤه و ڤهكوڵین و چاڤدێریهكا هووربینین ل سهر چاوانیا گوهۆڕین و ڤهگوهاستنا سیستهم و دهستههڵاتێ د ناڤبهرا ههردو قووناغێن توركیا عوسمانلی و خهلافهتێ بۆ توركیا علمانی و كهمالیزمێ. ههژى گۆتنێ یه كو مستهفا كهمال ئهتاتۆرك ل 29 چریا ئێكێ ساڵا 1923 كۆمارا توركیا مۆدرێن ل سهر كهلهخێ گهنى و كاڤلێ ههڵوشیایێ ئیمبراتۆریا ئیسلامیا عوسمانلى دامهزراند. ل دووڤ دهستوورێ نوویێ وێ كۆمارێ ل ساڵا 1924 بڕیارا ههڵوهشاندن و دووماهیهاتنا خهلافهتا ئیسلامى هاته دان وههمى جۆرێن بهرههڤیان بۆ سیكیۆلاریكرنا كۆمارا توركیا یا نوو هاتنه ئامادهكرن و ئهتاتوركى میكانیزما مۆدرێرنكرنا توركیا ل دووڤ مۆدێل و ستایل و دیزاینێ ئهوڕوپا ب ڕهنگهكێ وهسا پلانڕێژكر, كو ئێدى توركیا هێدى هێدى خوه ژ ناسنامهیا ئیسلامیهتێ ب دوور بگره. كهمالیزمێ شیا سهركهفتنهكا مهزن و بهرچاڤ د ڤێ پڕۆسهێدا بدهستخوهڤه بینیت. بۆ نموونه زۆر ب جورئهت و وێرهكیڤه ساڵا 1928 ئهو دهقا دهستووریا كو ئاماژه ب فهرمیبوونا ئاینێ ئیسلامێ دكر د دهولهتێ دا ههلوشاند. ئێدى ((كهمالیزم)) وهكى ئایدیۆلۆژیا ئهوى سهردهمى هاته ناساندن و ڕاگههاندن و پهیرهوكرن و مهزنكرن. چونكى ئاینێ ئیسلامێ د جڤاكا توركیا دا ههرههمى جومگهیێن ژیانا سیاسى و ئابوورى و جڤاكى بخوڤه گرتبوون، لهوڕا تێگههشتنا دهستههڵاتا نوویا وى دهمى بۆ علمانییهتێ پێكهاتبوو ژههلوهشاندن و ڕهتكرنا ههمى شهنگسته و بنهمایێن ئۆلى. ((چاڤلێكهرى و ڤهگوهاستن))، مهزنترین شاشیا كهمالیزێ بوو د پڕۆسهیا سیكۆلاریزمكرنا توركیا دا, ژ بهر هندێ هزر و ئایدیێن لهشكرى و عهقلیهتا عهسكهرتارى ههتا نها ژى یا باڵادهسته و بهردهوام ههڤسارێ دهوڵهتا مۆدرێن و ناڤهندابڕیاردهر و دهستههڵاتا ڕاستهقینه تنێ د دهستێن دهرهجهدار و ئهفسهرێن پلهبهرزێن وێ دانه و حوكم حوكمێ ((جونتا)) یانه. د دیرۆكا توركیا مۆدرێن ((1923ـ 2018)) هژمارهكا كۆدێتایێن لهشكرى هاتینه ئهنجامدان و تۆماركرن, ڕهنگه هندهك ژ وان دژى دهستههڵات و حوكمڕانیهكا دیمۆكراسى و گهلسارى ژى بن, بۆ نموونه ئێكهمین كۆدهتا سهربازى ل 27 ئایارا 1960 ل ههمبهر سهرۆك وهزیر و حوكمهتا شهرعیا ههلبژارتى و قانوونى ((عدنان مندریس)) هاته بڕێڤهبرن و دهستههڵاتا گهل و سڤیل ژناڤبر و جهنهڕاڵان وهڵات بدهستخۆڤهئینا و سێدارهدان بۆ بارا پتر ژ كهسایهتیێن دهولهتێ د ناڤ وان دا ژى، سهرۆكێ وهزیران هاته جێبجێكرن. یا خۆیایه كو دچ قووناغێن دیرۆكێدا نههاتیه دیاركرن كو چ لهشكر و سۆپا و عهسكهرێن چ دهولهتێن جیهانێ كاریبن حوكمڕانیهكا دیمۆكراسى و دادپهروهریا جڤاكى و یاسا سڤیل جهبجێ بكهن د دهما دهستههڵات دكهڤیت دهستێ وان دا, لهوا ههر ل دووڤ كۆدهتایا عهسكهریا ١٩٦٠, ئانكو یاڕاستر بهرى وى دهمیژى ناڤهندێن سیاسیێن دهستههڵاتێ ل توركیا و زۆربهى حزب و ڕێكخراو گڕۆپێن نهتهوهیى ههست ب بها و گرنگیا ئاینێ ئیسلامێ بۆ توركیا و نهتهوهیا تورك دكر و دهرك ب باندۆڕا وێ ل سهر ژیانا گشتیا جڤاتا توركیا دكر, لهوا بڕیاردا جارهكا دى ئیسلام ببیته ئامرازهك بۆ جێبجێكرنا ئایدۆلۆژیا سیاسهتا دهوڵهتێ و بجهئینانا پڕۆگرامێ ڕیفۆرمخوازیێ, ژبهر ڤێ ئهگهرێ د ههمواركرنا دستوورێ 1961 دا ئازادیا ئولى هات ڕاگههاند, بهلێ ب مهرجهكێ بكارئینانا وێ بۆ ئارمانج و مهرهمێن سیاسى یاساغ و قهدهغهكر. پشتى بۆرینا یانزده ساڵان ل 12 ئادارا 1971 كۆدهتایا لهشكریا دوویێ ل سهر سلێمان دیمیڕێل هات ئهنجامدان و قووناغا لههڤ نێزیكبوونا ههردو ڕهوتێن سیكۆلارى و ئۆلى دهستپێكر و ئاین و دهولهت ل ژێر سیبهرا دهستوورهكێ عیلمانى تهڤلیههڤبوون. كۆدێتایا سێێ ل 12 ئیلونا 1980 و یا چارێ ژى ل ساڵا 1993 كوب كۆدێتایا نهێنیا لهشكرى هاتیه ناساندن چونكى بهرى كۆدهتایێ كۆمهكا بویهروكریارێن كوشتن ومرنێن جهێ گومانێ هاتن ڕوودان و یا ژههمیان بهرچاڤتر و كاریگهرتر ل سهر گۆڕهپانا سیاسیا دهولهتا تورك مرنا گومانا ویا ژنشكان ڤه یا سهرۆك ((توركوت ئۆزاڵ)) بوو. یا پێنجێ ژى ل 18 خزیرانا 1997 ب ڕێیا یادداشتنامهكێ ژلایێ سوپاسالارێ لهشكری ڤه دژى نهجمددین ئهربهكان هاته ئهنجامدان . دبێژن ل نیڤیا سالا 2009 ژى هێزا دهریاڤانیا توركیا ل ژێر ناڤێ ((قهفهس)) كریارهكا ئینقلابى دژى ڕێكخستنێن ((ئهرگهنهكۆنه)) ئهوێن د جومگهێن ههستیارێن حوكمهتێ و لهشكهری دا جهێن خوه گرتبوون ئهنجامدا, كو ب كۆدێتایا شهشێ دهێته هژمارتن. یا حهفتێ كوئهزدوێ باوهڕێدامه نه یا دووماهیێ یه, ل ساڵا 2016 و ل 15 تیرمههێ ل دژى سهرۆك ئهردوگانى ب ئاكام و ئهنجامهكا نهسهركهفتى هاته ئهنجامدان. حهتا نها سیناریۆیا ڤێ كۆدێتایێ یا بوویه جهێ سهرنج وتێبینى و ڕامانێ , بهلكى جهێ گۆمانێ ژى بۆ پڕانیا شڕۆڤهكار و چاڤدێرێن سیاسى و سهربازى , چونكى ئهڤه ئێكهمین كۆدێتایا لهشكهرى یه د دیرۆكا توركیا مۆدرێن دا ئارمانجا خوه بدهست ڤه نهئینیت . چ دهمان دهستههڵاتا میلیتاریستان و علمانیان بڤى رهنگى بدهستێن ئیسلامگهریا میانڕهو شكهست نهخاریه. ڕهنگه ئهم نهد شاش بین ئهگهر وێ كۆدهتایێ ب ((كۆدهتایا تهشقهلا)) ناڤبنێین. وهرگرتنا دهستههڵاتا ڕههایا پهڕلهمانى و حوكمهتێ ژلایێ ئاكپارتى ڤه پشتى ههلبژاتنێن 2002, خهونێن نووكرنا خهلافهتێ و بنیاتنانا ئیمبراتۆریا عوسمانلیا مۆدرێن و توركیایهكا سهركرده بۆ ئیسلامهكا فرهمهزههب ل جیهانێ و ب پهراوێزئێخستنا سعوودیێ, د هزرێن ئهردوگانیدا شین بوون, لهوڕا ئاكپارتى ب بهرنامه و ڕهنگه ب ئهنقهست ژى توركیا ل سهر ههردو ئاستێن ناڤخۆ و دهرهكى ب هندهك گوهۆڕینێن نهرێنیێن ب لهزدا بووراندن, نهخاسمه ل سهر ئاستی پهیوهندیێن دهرهكى. بۆ نموونه د شهڕێ ههڕفاندنا سهدام حوسێنى دا بێلایهن نهبوو و د ههمان دهمدا نهشیا عاقڵمهندانه سهرهدهریێ ل گهل سهرههڵدانێن ب ناڤێ بوهارا عهرهبى بكهت و ل دووڤ دا بوویهرێن سووریا هاتنه پێش و ههرل ساڵا 2011 حهتا نهۆ, خۆه ب كارهكتهرهكێ سهرهكی دزانیت. ڕهشترین سیمایێ ئیسلاما سیاسى ڕێكخراوا تیڕۆریستیا ((داعش)) بوو, د وێ بیاڤێ دا ژى ئهردوغان و حوكمهتا ئاكپارتى بێ بههرنهبوو. ئۆپهڕاسیۆنا ((عفهرین)) ێ كو نێزیكى دو مههانه د ناڤ ئاخا سنۆریا نێڤدهولهتیا ((كۆمارا سووریا عهرهبى)) دا ژ لایێ توركیا ڤه هاتیه ئهنجامدان و یا بهردهوامه و لایهنێن ڤهشارتیێن وێ, جهێ گومانێنه. ڕاستى ئهڤ ههمى عهنتهراتیا حوكمهتا ئهردوگان ل ڤێ دهڤهرا ئاڵۆزدا ئهنجام ددهت، جهێ پێشبینیا مهزنترین و دژوارترین كۆدهتایهكا دى یه.
