توركیا پشتى شهڕێ عهفرینێ..
د ناڤبهرا پاراستنا بهرژوهندیێن خوه یێن ستراتیژى و ههلویستێن نیڤدهولهتى و ههرێمایهتى
رهمهزان نهسرهدین كێڤلى
پهپرهوكرنا سیاسهتا نهرم ژلایێ توركیا ڤه ل رۆژههلاتا ناڤهراست تووشى شكهستێن مهزن بوویه، لهورا توركیا بۆ پاراستنا بهرژوهندیێن خوه یێن نهتهوهیێ كو گرێدایێ ئاسایشا وێ یا نهتهوهیی ههمى ههولهكێ دكهت ل كووراتیا دهڤهرێن خوهیێن ستراتیژى دا كونترۆلێ ل سهر بكهت چ وهكو نفوز یانژى ههبوونا وێ ل سهر ئاخێ پشتى سهرهلدانێن خهلكێن وهلاتێن عهربى ئهوا كو ب ناڤ بوهارا عهرهبى دهاته بناڤكرن توركیا راستهوخوه تێكهلى چهندێن ئاریشێن ڤان وهلاتان بوو و ل سیاسهتا خوهیا دهڤهر دا كار ل سهر هندێ كر كو پشكهك ژ رژێمێ ڤان وهلاتان بهێنه گوهارتن نهخاسمه ل وهلاتێ سووریێ و ئهڤ چهنده ژى وهكو مایتێكرنا توركیا بوویه ل كاروبارێن ڤان وهلاتاندا و ل دووڤ ههمى وان پێڤهرێن نیڤدهولهتى ئهڤا توركیا دكر نهكارهكێ یاسایێ بوویه، بهلێ د سیاسهتێ دا شرۆڤهیا توركیا بۆ هندێ بوویه كو ئهو كار ل سهر پاراستنا دهڤهرێن خوهیێن ستراتیژى دكت تایبهت (العمق الستراتیجى) ههتا كو بههانهیا هێرشكرنا ل سهر عفرینێ ل بن ئهڤى ناڤ و نیشانى بوویه.
ئهڤ هێرشێن توركیا دهستپێكرین ل 20/1/2018 ل دژى هێزێن پاراستنا گهل ل عهفرینێ زۆربهیێ چاڤدێرێن سیاسى وهسا دبینن كو ب رازیبوونا ههردو وهلاتان بوویه (رۆسى ـ تركى) بۆ كار ژ ئێخستنا پلانێن ئهمریكى ل باكۆرێ سووریێ كو ب رۆژئاڤایێ كوردستانێ دهێته بناڤكرن و ل ڤان دهڤهران هێزێن پاراستنا گهل شێوازهكێ حوكمرانیێ ب شێوازێ كانتوون ل ئاڤا كرینه و توركیا دبینیت ئهڤ هێزه ههمان پاشخانا هێزێن پككێ نه ل ڤى وهلاتى ب تنێ ب ناڤێن جودا كاردكن.
ل ڤێره بۆ لێدانا لهشكرى ژلایێ ئهسمانى ڤه توركیا پێدڤى ب گولپا كهسك ههبوویه ژلایێ رۆسیا ڤه ئهگهر نهدشیا ئهڤى كارى ئهنجام بدهت، چونكو مهترسیهكا مهزن ل سهر پهیوهندیێن ڤان وهلاتان دا دورست بیت ئهگهر پێشوهخت ئهڤ كاره نههاته ئێكلاكرن و توركیا ب ڤێ رێكێ كار ئاسانیا بخوه دكهت كو بهر ب منبج ڤه بچیت ئهها پرسیاره ل ڤێره ئهوه پهیوهندیێن توركى و ئهمریكى دێ بهر ب كێڤه چن؟، لهورا دهێته پێشبینیكرن كو گهفێن راستهوخوه د ناڤبهرا ههردو وهلاتان دا دورست بن و ئالۆزى بكهفته د پهیوهندیێن ئهمریكى ـ تركى دا و ژبۆ چارهسهریا سیاسى ژى ل سووریێ كێشه دێ ئالۆزتر لێهێن، بهلكو لایهنى مفادار ژڤێ رهوشێ وهلاتێ رۆسیایه كو بچیت ئهجیندهیێن خوهیێن سیاسى بسهپینین ل ڤى وهلاتى.
بۆچى عهفرین؟
یا خۆیایه كو توركیا هێرشێن ب ناڤێ (غصن زیتوون) دهستپێكرینه دڤیایه شهرعهیهتهكێ بدهته لهشكركێشیا خوه ل ڤى وهلاتى ل گۆر مادێ 51 ژ بریارێن نهتهوهێن ئیكگرتى ل ڤێره سنۆرێ وى ههڤدهمه ل گهل دو دهڤهرێن توركى ژ وانا كلیس و هاگاى و ههبوونا هێزێن كوردى یێن سهر ب پهكهكێ ڤه مهترسى یه، ل سهر ئاسایشا و یا نهتهوهیێ، چونكو ئهڤ دهڤهره سهرهكى بوویه بۆ پێگههاندنا چهكدارێن پهكهكێ وهكو داخویانێن سهرۆك كۆمارێ توركى ئاماژه پێ دكهت و دیسا كهفتنا وێ دبیته هۆكارێ لاوازیا و تێكدانا ههردو كانتوونێن جزیره و كۆبانێ. ل ڤێره وهلاتێ ئهمریكا بێ ههلویست نامینیت، لهورا دوور نینه نهراستهوخوه ئهمریكا پتر پشتهڤانى ل هێزێن كوردى بكهت و لێدانا بهرژوهندیێن توركى و ئهمریكا ههولدانا بكهت كو ئهڤ شهره پتر ڤهكێشیت، چونكو ڤهكێشانا شهرى نهد بهرژوهندیا توركیا دایه ژبهر ڤان هۆكاران:.
1ـ لاوازكرنا ئابوورێ توركى كو رۆژانه كۆمهكێ مهزن یێ پارهیێ لێ دهێته مهزاختن.
2ـ خوسارهتیێن مرۆڤى كو رۆژانه بریندار و كوشتى ههنه.
3ـنهبوونا سهقامگێریا سیاسى ل توركیا.
4ـ تێكدانا پرۆسا ئاشتیێ و تێكدانا كێشهیا كوردى كو دبیته هۆكارێ سهرهكى بۆ لێدانا بهرژوهندیێن توركى ل دهڤهرێ.
5ـ تێكچوونا پهیوهندیێن توركى یێن دبلۆماسى ل گهل جیهانا دهرڤه، چونكو ڤشارێن دهولى ل سهر توركیا بهردهوام ل زێدهبوونێ دانه. نموونه ل گهل وهلاتێ ئهلمانیا.
6ـ ل سالا 2019 بریاره ههلبژارتن ل وهلاتێ توركیا بهێنه ئهنجامدانا بۆ هندێ ئوردغان بشێت سهركهفتى بیت دڤێت رهوشا توركیا یا ئابوورى و سیاسى سهقامگێر بكهت، ههتاكو یێ سهركهفتى بیت چونكو ئهڤ ههلبژارتنه دێ بنه ئێكهم ههلبژارتن پشتى گوهۆرینا سیتهمى سیاسى ل وهلاتێ توركیا..
دیسا داخویانیێن وهزیرێ دهرڤه یێ ئهمركیا كو هێزێن وان دێ بهردهوام بن ل باكۆرێ سووریێ چهندین شرۆڤه یێن جودا ژێ دچن ژ وانا بهردهوامیدانا پشتهڤانیكرنا هێزێن كوردى ب رێیا ههڤپهیمانیا نیڤدهولهتى بێ راوێژا وهلاتێ توركیا كو د ههمان دهم دا توركیا ئهنداما قولپا ناتۆیه و رۆسیا و توركیا وهسا خواندن بۆ ڤى بابهتى كرینه كو ئهمریكا ئاماژێن دابهشكرنا وهلاتێ سووریێ دكهت و رێكهفتنا توركى و رۆسى بۆ هاتنا عهفرینێ ژلایێ رۆسیا ڤه چهند هۆكار ههبووینه:.
1ـ رهتكرنا هێزێن كوردى بۆ رادهستكرنا عهفرینێ بۆ هێزێن رژێما سووریێ ل گهل چهند دهڤهرێن دى.
2ـ هێزێن كوردى رادبن ب جێ بهجێ كرنا پلانێن ئهمریكى ل ڤان دهڤهران.
3ـ بۆتین ههول دانا دكهت كو ناكۆكیێن توركى و ئهمریكى قولتر لێ بكهت ژ ههمى لایهكی ڤه.
ئارمانجێن توركى ژ ڤان هێرشان:ـ
ـ دورستكرنا دهڤهرهكا گرتى یه ژ لایێ ویڤه ب كویراتیا 30 كم.
ـ تێكدانا پرۆژێ ئهمریكى یه.
ـ بهێزكرنا پێگههێ ئوردوغانى یه ل توركیا تایبهت ل دهف توركێن نهتهوه پهریست.
ـ توركیا پێشبینى دكهت هێزێن كوردى شهرى ببن نافخوهیا توركیا. لهورا دبیته هۆكارێ لاوازكرنا ئهڤان مهترسیان ل سهر ناڤخوهیا وهلاتى.
دهربارهیێ ههلویستێن نیڤدهولهتى و ههرێماتى دیاره ههلویستێن ژئێك جودا ههبووینه، چونكو ههر وهلاتهكێ ل گۆر پێگهه و بهرژوهندیێن خوه ل سووریێ داخۆیانى و ههلویستێ خوه راگههاندیه و زۆربهیێ پێشبینیان بهر ب هندێ ڤه دچن وهلاتێن زلهێزا شیاینه ناكۆكیێن سووریێ ژ ناكۆكیێن گرتى بهر ب ناكۆكیێن ڤهركى ببن و ل ڤێره دا ل گۆر سیستهمێ جیهانى بهرهلایهكێ دورست بوویه د ناڤبهرا بهرژوهندیێن ڤان وهلاتان دا ئانكو دورستبوونا بهرهلایێ ل دهڤهرێ یا دورست كریه ژ لایێ ڤان وهلاتان بۆ جێبهجێكرنا ئارمانجێن خوه یێن دۆمدرێژ ژ وانا:
ـ تێكدانا بهلانسا هێزێ و ل ڤێره مهترسى ل سهر شێوازێ پهیوهندیێن ههرێمایهتى دچت، نهخاسمه زالبوونا ههژموونا ئیرانێ ل دهڤهرێ و دێ وهلاتێن كهنداڤى نهچار كت پهیرهوا بهرژوهندیێن ئهرمریكا بكهت.
ـ پاراستنا ئاسایشا ئیسرائیلێ ل گۆر تێۆریا واقعى ئهڤ وهزعێ هاتیه دورستكرن بۆ هندێ یه سهقامگێرى ل ئیسرائیل دورست بیت و شهڕ و گهف ل سهر ئیسرائیلێ كێم ڤهبن و ببته قووناغهك كو ئیسرائیل پتر بشێت هێزا خوه رێكبێخت بۆ ئاریشێن داهاتی ل گهل وهلاتێن دهردۆرا خوه.
ـ پاراستنا بهرژوهندیێن گازنازیێ تایبهت گازا سروشتى و غازێ.
ـ بهێزكرنا ئابوورێ ڤان وهلاتێن بهرژوهندخواز.
ـ پشتهڤانیكرنا كۆمپانێن چهكى ل ئهمریكا و رۆسیا.
لهورا ل گۆر ئهڤان خالێن ل سهرى دیار ههلویسێت وهلاتێن دونیایێ ژى ژ ئێك جیاوازى ههیه:.
ههلویستێ ئهمریكى
یا خۆیایه كو ئێك ژ خالێن ناكۆك د ناڤبهرا توركى و ئهمریكا دا گرنگى دانا ئهمریكا یه بۆ یهكێن پاراستنا گهل ل باكۆرى سووریێ، چونكو سهرۆك كۆمارێ توركیا چهندین جاران بهحس ل ئالۆزیا پهیوهندیێن خوه ل گهل ئهمریكا كریه، ژ بهر پشتهڤانیكرنا وان وهكو ئهو دبێژن بۆ تیرۆرستان.
وهزیرێ بهرگریێ ئهمریكى وهسا دایه دیاركرن كو مهترسیێن توركیا د مشروعن بهرامبهرى ههبوونا هندهك هێزان، بهلێ دڤێت و ئهوان ئاگههیا پێش وهخت ههبوو ل سهر ئهڤان هێرشان، بهلێ ئاخفتنكهرێ وهزارهتا دهڤهرا داخواز كریه كو ئهڤ هێرشه د چارچووڤهكێ دهستنیشان كرى دا بن و دڤێت ئارمانجێن وانژى دهست نیشان كرى بن. ل ڤێره ب دیتنا مه ئهمریكا نهل گهل بهرفهرهبوونا هێرشێن توركى یه ل سهر عهفرینێ و ب هوورى چاڤدێریا ئهڤان چالاكیان دكت، چونكو دزانیت ئهگهرێ گهشهبوونا و كونترۆلكرنا توركى ئانكو تێكدانا پرۆژێ ئهمریكى ل باكۆر سووریێ. دیسا وهزیرێ دهرڤه ژى دایه دیاركرن كو مافێ توركیا یه كو بهرهڤانى ژ خوه بكهت دژى تیرۆرێ، بهلێ دڤێت توركیا جوداهیێ بكهت د ناڤبهرا مهدنى و هێزێن چهكدار دا.
چونكو ل دووڤ داخۆیانێن رۆژنامهڤانیا توركى، توركیا گهف ل ئهمریكا كرینه و گرتنا بنگههێن ئهنجرلیك و كۆجیجك ل بهرامبهرى هێزێن ئهمریكى.
ههلویستێ رۆسیا:
رۆسیا ب شێوهكێ دوور تهماشهیێ رهوشا ڤان هێرشان كریه، چونكو لافرۆف وهزیرى دهرڤه یێ سووریێ رهتكریه كو هێزێن وان ڤهكێشاینه ژ عهفرینى، بهلام بهرى هێرش دهست پێ بكهن هاتینه ڤهكێشان ب چهند دهمژمێران، راسته رۆسیا راگههاندنى یه كو رهوش مهترسى یه و دایه دیاركرن كو واشنتن توركیا پالدایه كارهكێ ب ڤى رهنگى بكهت. بهلێ تهنسیقا د ناڤبهرا رۆسى و توركى دا زۆر ب هێز كهفتى یه، نهخاسمه پشتى سهرۆك ئهركان و سهرۆكێ مخابراتا توركى بهر ب مۆسكۆ چووین ل سهر ههمان بابهت و وهزیرى دهرڤه یێ توركى راگههاندن ئهو بهردهوام د پهیوهندى دانه ل گهل مۆسكۆ و تههران بۆ ڤهكرن و ئاسنگاریێن ئهسمانى و رازیكرنا بشار الاسد یه بۆ ئهڤێ چهندێ تاكو نهكهفته ل بن یاسایێن نیڤدهولهتى دا.
ههلۆیستێ ئیرانێ:
سهرهراى هندێ كو ئیرانێ دژایهتیكرنا راستهوخوه بۆ ریفراندۆما ههرێما كوردستانێ دكر، نهخاسمه بۆ تێكدانا هیڤیێن كوردى ل رۆژههلاتا ناڤهراست، بهلێ ل سهر عهفرینى ژى داخوازكریه كو ئهڤ هێرشه بهێنه راوهستاندن ب بههانا هندێ دوور نینه پێگههێ تیرۆرێ ل سووریێ بهێز بكهڤیت و ل دووڤ گۆتنێن هاریكارى وهزیرى دهرڤه یێ ئیرانێ حسین جابر ئهنساڕى كو نابیت ئهڤ هێرشه ببنه مهترسى ل سهر ئهنجامێ كۆنگرێ سوتشی و سهرۆك ئهركانێ ئیرانى ژى داخواز ژ ههڤكیفێ خوهیێ توركى كریه دڤێت رێز ل سهروهریا ئاخا سووریێ بهێتهكرن و ئهوان وهكو ئیران چ تهماعى ل سووریێ نینه. بهلێ خالا ههڤپشك د ناڤبهرا تههران و ئهنقهره دا مهترسیا كوردانه و پرۆژێ كوردى یه ل دهڤهرا رۆژههلاتا ناڤهراست و زۆر ناكۆكین دى ههنه د ناڤبهرا وان دا، تایبهت ل سهر گوهۆرینا رژێما سووریێ و تایبهت سهرێ رژێمى.
ههلۆیستێ سووریێ:
سهرهراى راگههاندنێن سووریێ كو ئهڤ چهنده دژى سهروهریا ئاخا وهلاتێ سووریێ یه، بهلێ دبیت سووریا مفایێ ژ ڤهكێشانا هێزێن كوردى وهربگریت ل دهڤهرێن ژێر كونترۆلا هێزێن كوردى بۆ هێزێن سووریێ، چونكو دوور نینه كورد خوه ڤهكێشن ژ ڤان دهڤهران بۆ عهفرینى و دهڤهرێن سنۆرى.
ههلویستێ نهتهوهیێن ئێكگرتى
ههلویستهكێ زۆر لاواز بوویه بهرامبهرى ئهڤان هێرشان تهنها ل بازنێ پاراستنا كهسانێن سڤیل داخۆیانى و ههلویستێ خوه دهربریه، لهورا نهشیایه قانووێن خوه كارا بكهت و جێ بهجێ بكهت ل سهر رهوشا سووریێ ب گشتى، چونكو نهتهوهیێن ئێكگرتى ژى كهفتیه ل بن باندۆرا ههر پێنچ وهلاتێن ههردهم ئهندام ل جڤاتا ئێمناهیێ دا. سهرهراى فرنسا داخواز كۆمبوونێن ب لهز كرینه بهلام چ كاریگهریا خوه نهبوویه ل سهر چارهسهركرنا ئهڤان هێرشان.
دهرئهنجام:
1ـ سهركهفتنا ئهڤان هێرشان ژ لایێ توركى ڤه دبیته هۆكارێ ب هێزبوونا توركى ل سهر كێشهیا سووریێ ب گشتى و ل گۆنگره و كۆمبوونێن ل سهر رهوشا سووریێ دێ وهكو لایهنهكێ ئهكتیڤ بیت ل دانوستاندنان دا.
2ـ رووبروویبوونا پرۆژێ ئهمریكى یه ل سووریێ تایبهت ل دهڤهرێن منبج، چونكو هێزێن ئهمریكا راگههاندى نه خوه ناڤهكێشن.
3ـ ئالۆزكرنا رهوشا سووریێ ژ ههمى لایهكێ ڤه ل ڤێره لایهنهكێ دى یێ ناكۆك و خودان بهرژوهندى ل سووریێ زێده دبیت.
4 ـ كورد دكهڤنه ل بن باندۆرا رژێما سووریێ و پرۆژێ رۆسى و دوورنینه زۆربهى ئاخا خوه دهست ژێ بهردهن، چونكو مهترسى ل سهر ههمى كانتوونێن رۆژئاڤا ههیه.
