تورکیا و سیاسەتا لێبۆرینێ
دیرۆکا مرۆڤایەتیێ یا پرە ژ کریار و روودانێن هوڤانە و نەرەوا کو هاتینە ئەنجامدان ژ لایێ ستەمکار و داگیرکەر و دکتاتۆران ڤە بەرامبەر مللەتان و کەسان وەک کۆمکوژى و ڤەگوهاستنا زۆرەملى تاکو دگەهیە دەست درێژیان و شاشیێن تێنە ئەنجامدان ل سەر خاک و سەروەریا وەلاتان. ئێک ژ رێکێن سازشکرنا برینێن لایەنێ ستەملێکرى پەشیمانیا ستەمکاریە و داخوازا لێبورینێ و دانپێدان ب بەرپرسایەتیا وێ شاشیێ یە. پەشیمانیێ و داخوازا لێبورینێ پێرابوونێن خوە یێن قانوونى یێن هەین پێدڤیە لایەنێ ئەنجامدەرێ تاوانێ پێ راببیت.
کۆمارا تورکیا پشتبەستن ب پرەنسیپا پەشیمانیێ و لێبۆرینێ کر دچارەسەکرنا دو رودانێن گرێدایى وێ ڤە: یا ئێکێ دژى تورکیا هاتبوو ئەنجامدان ل سالا 2010 دەما ئیسرائیلێ هێرش کریە سەر کاروانێ پاپۆرێن تورکیا ئەوێن هاتینە هنارتن بۆ هاریکاریا کەرتێ (غەزە) ب مەبەستا ب دووماهى ئینانا دوورپێچکرنا وێ ژ لایێ ئیسرائیلێ ڤە. د وێ روودانێ دا (9) وەلاتیێن تورک هاتبوونە کوشتن و بۆ ئەگەرا تێکچوونا پەیوەندیان د ناڤبەرا ڤان هەردو وەلاتان دا. لێ پشتى سێ سالان ژ روودانێ و ب دەستپێشخەریەکا سەرۆکێ ئەمریکا، ئیسرائیلێ ب شێوەکێ زارەکى د پەیوەندیەکێ دا پەشیمانیا خوە دیار کر و داخوازا لێبۆرینێ ژ تورکیا کر و پەیوەندى ئاسایى بوون بێى کو مەرجێن تورکیا ل دووڤ حەزا وێ بێنە جێ بەجێ کرن. روودانا دویێ، ئێخستنا فرۆکا شەرکەرا رۆسى بوو ئەوا ژ لایێ تورکیا ڤە هاتیە هنگافتن و کەفتیە د ناڤا ئاخا سووریێ دا و بوویە ئەگەرێ کوشتنا بالەفرڤانەکێ رۆسى ل 24/11/2015. ئەڤ روودانە بوو ئەگەرێ تۆرەبوونا رۆسیا و تێکچوونا پەیوەندیان د ناڤبەرا هەردو وەلاتان دا. هەر ل دەستپێکێ سەرۆک کۆمارێ تورکیا بزاڤ کرن کێشێ چارەسەر بکەت لێ سەرۆکێ رۆسیا یێ ئامادە نەبوو بەرسڤا پەیوەندیا وى بدەت بێى کو پەشیمانیا خوە دیار بکەت و ب فەرمى داخوازا لێبۆرینێ ژ رۆسیا بکەت وەک مەرجێ سەرەکى. زێدەبارى قەرەبووکرنا وان زیانێن گەهشتینە رۆسیا و ڤەکۆلێن بێتە کرن ل سەر وان کاودانێن فرۆکەڤانێ رۆسى تێدا هاتیە کوشتن. تورکیا ب هیچ شێوەکى یا ئامادە نەبوو کو داخوازا لێبۆرینێ بکەت ژ بەر وان ئەو کار ب مافێ خوە دزانى ب بەهانا تێپەراندنا فرۆکا رۆسى بۆ ئاسمانێ تورکیا. بەرپرسێن رۆسى ل هەموو هەلکەفتان تورکیا گونەهبار دکر و یا رژد بوو کو فرۆکا وان ب سەر ئاسمانێ تورکیاڤە نەچوویە، بەلکو یا ل ئاسمانێ سووریێ هاتیە ئێخستن و هەردەم گەف ل تورکیا دکرن کو ئەڤ کارە دێ گران ل سەر تورکیا راوەستیت. ل دەستپێکێ سەرۆکێ رۆسیا سزایێن بازرگانى و ئابوورى ب کارئینان بۆ ملکەچکرنا تورکیا وەکى: رێگرتن ژ خودان کارێن رۆسى بۆ دامەزراندنا خەلکێ رەگەز تورک ل کارێن خوە، هەروەسا دانانا بەربەستا ل بەر کڕینا کەل و پەلێن تورکى و راوستاندنا گەشتێن فرۆکەڤانیا بازرگانى بۆ تورکیا. ژ لایەکێ دی ڤە کۆمپانیێن گەشتیاریێن رۆسى هاتنە ئارستەکرن کو کەشتێن خەلکى رۆسى بۆ تورکیا نەئێنە رێکخستن و قەدەغەکرنا چالاکیێن کۆمپانیێن تورکى ئەوێن ل رۆسیا کار دکەن. پشتى ڤێ گرژیێ حەفت هەیڤا ڤەکێشاى سەرۆکێ تورکیا پەیوەندى ب سەرۆکێ رۆسیا کر و پەشیمانیا خوە دیار کر و داخوازا لێبۆرینێ کر. ل ڤێرە پرسیار ئەوە بۆچى تورکیا ئامادە بوو ئێخستنا فرۆکا رۆسى ب کارەکێ شاش ب زانیت و پەشیمان ببیت. بەلکو زێدەبارى پەشیمانیێ یا دیارە کو تورکیا سیاسەتا خوە بەرامبەر کێشا سووریێ گوهارت و وسا تێتە گۆتن کو تورکیا داگێران ژ درووشمێ رۆخاندنا رژێما سووریا کر و ئێدى داخوازیا ژ ناڤچوونا سەرۆکێ رژێما سووریایێ ناکەت. بەرسڤ بۆ ڤێ گهۆرینا سیاسەتا تورکیا بەرامبەر رۆسیا و سووریا دزڤریت بۆ هندەک ئەگەر و هوکارێن ناڤخۆیى و دەرەکى. ناڤخۆیا تورکیا کەلەکا ئالۆز بووى و کارێن تیرۆرستى یێن تێنە ئەنجامدان ل سەرانسەرى تورکیا تاکو گەهشتیە فرۆکخانا نێڤدەولەتیا ئەتاتورکى ل ئیستانبولێ. ڤێ تێکچوونا بارێ ئارامیێ کارتێکرنەکا خراب یا ل ئابوورێ تورکیا کرى ژ بەر پاشڤەچوونا کەرتێ گەشت و گوزاریێ کو ئێکە ژ ستوونێن راگرتنا ئابوورێ تورکیا. هەروەسا هوکارەکێ دى یێ ناڤخۆیى هەستکرنا پارتا داد و گەشەپێدانێ یە، کو پارتا دەستهەلاتدارە، ب دابەزینا پشتەڤانیا جەماوەریا وان دەمێ نەچار بووین هەلبژارتنا دوبارە بکەت تاکو شیاى حکوومەتێ پێک بینیت هەر چەندە ژمارا پەرلەمانتارێن وان ناگەهیتە رادێ گهۆرینا دەستوورێ بێى ئەنجامدانا راپرسیەکا سەرانسەرى. ژ لایێ دەرەکی ڤە، هەڤدژیەک یا هەى د ناڤبەرا هەلویستێ تورکیا و ئەمریکا دا بۆ چارەسەریا کێشا سووریایێ و تورکیا یا پشتراست نینە کو هەڤپەیمانێن وێ د هەڤپەیمانا ناتۆ دا پشتەڤانیا وێ بکەن و هەلویستێن وان د شەرمینانە بوون. هەروەسا پەیوەندیێن تورکیا و ئەلمانیا نە د ئاستەکێ باش دانە پشتى پەرلەمانێ ئەلمانیا پرۆژێ کۆمکوژیا ئەرمەنان پەسەند کرى و پاپایێ ڤاتیکانێ هەمان هەلویست دوبارە کرى. پەشیمانیا تورکیا دێ گەلەک کارڤەدانێن نەچاڤەرێکرى ل دووڤ خوە هێلیت ل سەرئاستێ دەڤەرێ و پەیوەندیێن وان ل گەل هەڤال و هەڤپەیمانێن وان. هەروەسا دوور نینە ئەڤ گهۆرینا سیاسەتا تورکیا ببیتە ئەگەرێ ب هێزبوونا سەنگا رۆسیا و هەڤپەیمانێن وێ و پێدڤیە ئەمریکا و ئورۆپا خواندنەکا هوور بۆ بارودوخێ تورکیا بکەن ژ بەر لاوازبوونا وێ بەرامبەر رۆسیا دێ رەنگڤەدانەکا نەرێنى هەبیت ل سەر تەڤایا هێزا ناتۆى بەرامبەر گەفێن رۆسیا.
