تێگههێ دانانا ناسناڤێ پایتهختێ رهوشهنبیری
د.جمعه عباس بندی
دهسپێكا هزركرنا دانا ناسناڤێ پایتهختێ رهوشهنبیری بۆ ئهورۆپا ڤهدگهریێت و تایبهت بۆ وهزیرا رهوشهنبیریا دهولهتا یۆنانێ، پشتی ژ لایێ وێڤه ئهڤ بابهته هاتیه پێشنیاركرن ل سالا 1983 و چوویه د بیاڤێ جێبهجێكرنێ دا ل سالا 1985 و ئهسینا یۆنانی هاته هژمارتن وهك ئێكهم پایتهختێ رهوشهنبیری ل ئورۆپا.
پاشی ڤی نهریتی دهڤهرا عهرهبی ژی ڤهگهرت و هاته ههلبژارتن بۆ ڤێ ئێكێ ل دووڤ پێشنیارا وهلاتێن ئهرهبی د ناڤ رێكخراوا یۆنسكۆ دا ژبهر زهنگینیا دهڤهرێن وان ب كهلتۆركێ ههمهجۆر و ل سالا 1996 باژێرێ قاهیره پایتهختێ دهولهتا مسرێ هاته هژمارتن وهك پایتهختێ رهوشهنبیری یێ ئێكێ ل ناڤ وهلاتێن عهرهبی.
یا ڤهره بێته گۆتن: ههلبژارتنا ههر باژێرهكی بۆ پێدان و خهلاتكرنا وی ب نازناڤێ پایتهختێ رهوشهنبیری دزڤریت بۆ كۆمهكا خال و بابهتان چ ل سهر ئاستێ رهوشهنبیری بن یان ل سهر ئاستێ هزری بن یان ل سهر ئاستێ كهلتۆر و دیرۆكێ بن، بۆ نموونه ههر باژێرهكێ عهرهبی بڤێت ڤی نازناڤی بدهستخوهڤه بینت دێ بادهكا خوه ب ههموو مهرجێن دهستنیشانكری ڤه درادهستێ رێكخراوا عهرهبی بۆ پهروهرده و رهوشهنبیری و زانستی دكهت و ئهو ژی دێ درێیا خوهرا رادهستی لیژنا بهردهوام یا رهوشهنبیریا عهرهبی كهت و پاش دێ ئێته بلندكرنا بۆ كۆنگرێ وهزیرێن پهیوهندیدار دا بریارێ ل سهر بدهن.
ژ ئارمانجێن سهرهكی یێن ڤێ هزرێ:
1- بلندكرنا بهایێ رهوشهنبیریهتێ د جیهانێ دا.
2- بلندكرنا ئاستێ ههڤناسینیێ د ناڤ دهولهت و مللهتێن دونیایێ دا.
3- مفاوهرگرتن ژ فلكلۆرێ جیهانێ و ل گهل ڤاڤارتنهكێ بۆ كلتۆرێ كهڤن و بهرزكرنا خالێن ب هێز یێن وی كهلتۆری.
4- ڤهكرنا دهرگهههكێ دی ب تێكههلیێ د ناڤبهرا رهوشهنبیریا جیهانێ دا.
5- بلندكرنا ههڤنیاسین و ههماههنگیێ د ناڤبهرا شارستانیهتێن جیهانێ ل شوونا توندی و ههڤركیێ د ناڤبهرا وان دا.
6- قهبوولكرنا یێ دی وهكی ههی نه وهك مرۆڤی دڤێت چ ل سهر ئاستێ رهوشهنبیری بیت یان ئاینی یان شارستانی بیت یان كهلتۆری بیت یان مێژوویی بیت یان سیاسی بیت.
7- بهرچاڤكرنا دیرۆك و شوونوارێ و سیمایێ وی باژێرێ هاتیه ههلبژارتن وهك پایتهختێ رهوشهنبیریێ ژ ههموو لایان ڤه.
8- بلندكرنا ئاستێ لێبۆرینێ و بهلاڤهكرنا برایهتیێ د ناڤبهرا تهخ و مهزههب و ئاینین و نهتهوێن وی باژێرێ.
9- گرنگیدان ب سهنتهر و تهخێن رهوشهنبیری چ نڤێسهر بن یان رۆژنامهڤان یان میدیاكاربن یان زانا و شارهزابن.
10- پشتهڤانیا مرۆڤێن داهێنهر د ههر بیاڤهكی دا و ل گهل خهلاتكرنا وان ژلایێ دهراڤی و مهعنهوی ڤه.
11- پشتهڤانی و بهردهوامیدان ب ساخكرنا ههموو چالاكیێن جۆرا وجۆر چ رهوشهنبیری بن یان ئهدهبی یان كۆمهلایهتی بن یان زانستی بن یان دیرۆكی بن.
پسیار: ئهرێ ئهگهر ئهم بێین و ب شێوهكێ بابهتیانه ههلسهنگاندنهكێ بكهین و بێژین: ئهڤ مهرج و ئارمانجه جێبهجێ دبن ل سهر دانا نازناڤێ پایتهختێ رهوشهنبیریهتێ بۆ باژارێ سلێمانیێ یان ههر باژێرهكێ دی یێ كوردستانی؟.
ب دیتنا نڤێسهری گهلهك یا ب زحمهته ئهڤ مهرج و ئارمانجه جێبهجێبن ل سهر ههر باژێرهكێ كوردستانێ، چنكو كوردان چ باژێرێن دیرۆكی نهبووینه ههر ژ كهڤن دا مینا باژێرێ بهغدا یان دیمهشق یان قاهیره یان ئیستنبول یان رۆما یان پاریس ههتا شیابیت عومقهكا رهوشهنبیری هاڤێتبیته سهرئێك وهك تهراكم دا بشێت ڤان ئارمانجان د ناڤا خوهدا ههمبێز كهت.
بهلێ ئهم دشێن بێژین د ههمان دهم دا كوردان یا بدهست ئاڤاكرنا باژێران كری ب رهنگهكێ شارستانی مینا باژێرێ سلێمانیێ و ههولێرا پایتهخت..
چنكو ئهگهر ئهم بێین پێناسا باژێری بكهین چ ژ لایێ كۆمهلناسی ڤه یان ژ لایێ فهلسهفی ڤه یان ژلایێ ههندهسی ڤه دێ پینین باژێر ئانكو ژیانهكا سهردهمانه یا پێشكهڤتی تا رادهكی یا ئالۆز و ب لهز د ناڤبهرا كۆمهكا مرۆڤان ل سهر ئهردهكێ بهرفرهـ – بارا پتر یێ پان – وتێر ئاڤاهیێن بهرز و بلند و ل گهل ههبوونا رێكوبانێن مهزن و پان و نهخۆشخانێن ههمه جۆر بۆ چارهسهریا ههموو جۆرێن نهخۆشان و قوتابخانه و زانكۆ و فرۆكخانه و ههموو جۆرێن خزمهتگوزاریا ن و ل گهل ههبوونا سیستهمهكێ ئابووریێ رێكوپێك و گونجای ل گهل سیستهمێ سیاسی و ئایدولۆژی یێ وی باژێری.
ب دهستواژویهكا دی: نهبوونا رێكوپر و خزمهتێن ئاڤ وكارهب و نهخۆشخانێن ههمهجۆر و قوتابخانێن رێكوپێك ب ئاستهكێ باش ل دووڤ پیڤهرێن جیهانی دێ وی باژێری ئێخته د بازنا گومانێ دا كا ئهو باژێره یان باژێروكه یان گوندهكێ مهزنه.
ههمان دهم دا یا فهره بێژین: مرۆڤێ باژێری ژی یێ جێوازه ژ مرۆڤێ باژێرۆكی یان یێ گوندهكێ مهزن تایبهت ژلایێ هزری ڤه و تایبهت تێگههشتنا وی بۆ ژیانێ و ههموو بیاڤێن وێ و بهرجاڤترین جوداهی د ناڤ ههردویان دا ههلبژارتنا رێكێن چارهسهریا ههر كێشهكێ دكهڤیته د رێیا وان دا و هندی مرۆڤێن دباژێرینه پناخۆ ههردهم بۆ دادگههێ دبن و بهلێ یێ دی پناخۆ باراپتر بۆ زهندوباسكێن خوه دبن و ههر دادگههـ و قانوون د فهرههنگا وی دا نینه بۆ چارهكرنا ئاریشێن دكهڤنه د رێیا وی دا.
لهورا ئهم دشێن بێژین هندی مرۆڤێ كورده راسته یێ هاتیه باژێری، بهلێ گوندژی ل گهل هاتنا خوه ئێت خراندینه د ناڤ باژێران دا بۆ نموونه دێ بینین گهلهك ناڤێن تاخێن باژێری ناڤێن گوندان یێن ل سهرن.
دیسا یا فهره بێته گۆتن: ههر باژێرهكێ مه رهوشهنبیریهتا وی یا د خزمهتا وی پارتا سیاسی دا ئهوا زال ل سهر وێ دهڤهرێ ئانكو ههتا رادهكا مهزن رهوشهنبیرێن مه یێن بووینه پنیدۆزێن شاشیێن پارتێن سیاسی دوور ژ تێگههـ و پێگههێ رهوشهنبیریهتێ.
ئهڤهژی بوویه ئهگهرهكێ سهرهكی د دابهزاندنا بهردهوام یا كهسێن رهوشهنبیر د چاڤێن ئێكدو دا و پاش د چاڤێن دهسههلاتێ و مللهتی دا.
بۆ زانین ئهگهر رهوشهنبیر ب ڤی رهنگی نهبان دا گهلهك ژ كێشێن ههرێما كوردستانێ ئێنه چارهكرن، چونكو رهوشهنبیر دابیته سهنتهرێ ههر بریارهكێ و گۆتن و ههلویستێن وی دا حسێبهكا مهزن بۆ ئێتهكرن و دا ئهو بیته خودان بریار د لڤاندنا جهماوهری دا بۆ وێ سهمتا وی دڤیا وی دهمی دهستههلات ژی هزرێن وی كهته سهنتهرێ ههر بریارهكا ستراتیجی وهك وهلاتێن پێشكهڤتی د ڤێ جیهانێ دا.
ل دووماهیێ یا فهره بێته گۆتن:
دا ههموو باژێرێن كوردستانێ ژ ماڤ و ئیمتیازاتێن ڤی نازناڤی نهئێنه بێباركرن دڤێت ههلسهنگاندهكا دی بۆ دانا ڤی نازناڤی بێته كرن و یا باش ئهوه ههر چار سالان باژێرهك بێته ههلبژارتن بۆ دانا ڤی نازناڤی وهك قووناخا ئێكێ حهتا دانانا رێیهكا راست و دروست بۆ ڤی بابهتی.
چنكو تاپۆكرنا نازناڤێ پایتهختێ رهوشهنبیری ل سهر باژێرهكێ دهستنیشانكری ب تنێ ههتا ههتایێ دژی پرهنسیپێن ژیانێ یه و د ههمان دهم دا دژی پرهنسیپێن پێشكهڤتنێ یه و دبیت ئهو باژێرێ هاتیه نیاسین ب رهوشهنبیریهتێ پشتی چهند سالان ئهو مهرجێن دانا ڤی نازناڤی ژدهست ب دهت یان باژێرهكێ دی بێت بهری وی راكهت.
* دكتوراه فی الفقه المقارن بالقانون
