جڤاتا نوونهرێن عیراقێ … حێشتر هۆسا ناهێنه ئاڤدان!!
د.جمعه عهباس بندی
ههكه ئهم بابهتێ خوه ب ڤێ پسیارێ دهست پێبكهین: ئایه
مهرهما جڤاتا نوونهرێن عیراقێ چ بۆ بریارا نههێلانا ئیمتیازات و دهرمالهیێن ههرسێ سهرۆكاتیێن عیراقێ، د گهل دا ههمی ئهندام پهرلهمان وهزیر و پله تایبهتێن وان؟.
ب دیتنا نڤێسهرێ، ڤێ بریارێ چ گرنگیا خوه نینه و ب تنێ دهێته هژمارتن وهك هاڤێتنا هندهك تۆزێ بۆ چاڤێن مللهتێن عیراقێ و تایبهت خوهنیشادهرێن گۆرهپانا تهحریر و پارێزگههێن دی یێن باكۆرێ عیراقێ.
چنكو ڤێ بریارێ د ناڤهرۆكا خوهدا چ مفایێن خوه یێن چاكسازی و دارایێ نینن بۆ ئابوورێ عیراقێ، و د ههمان دهمدا دبیت ب تهماشكرنا ئێكێ یان ب گوهدانا ئێكێ بۆ ڤان جۆره بریارێن سهرڤهسهرڤه جوان و تژی دادی مرۆڤ دهستخۆشیێ ل جڤاتا نوونهرێن عیراقێ بكهت، بهلێ دهمێ مرۆڤ ب هووری ڤان جۆره بریاران بخوینیت، دێ بینیت گهوههرێ وێ خاپاندنا خهلكی یه و لادانه ژ دادیا قانوونی و جڤاكی.
بۆ نموونه:
گهر مووچێ ههر پهرلهمانتارهكی ههشت ملیۆن دینار بیت و د گهل وان دا چار ملیۆن دیناران وهك ئیمتیازات و دهرماله وهربگریت، ئهڤه بوونه 12 ملیۆن دینار.
و د ههمان دهمدا ههر پهرلهمانتارهكی 15 كهس بۆ هاتینه دهستنیشانكرن وهك پاسهوان و ههر ئێك ژ وان (750 هزار دینار حهتا ملیۆنهكێ) وهردگریت.
بۆ زانین ههر پهرلهمانتارهك مووچێ ههمی پاسهوانان وهردگریت ژ بهنكێ و دووڤدا ئهو وهك خوه دابهش دكهت ل سهر پاسهوانێن خوه، دیسا یا فهره بهێته گۆتن د خولێن بۆرین دا یێن جڤاتا نوونهرێن عیراقێ ههر پهرلهمانتارهكی 30 پاسهوان بۆ هاتبوونه دهستنیشانكرن و دیسا بۆ ئهندامێن (جمعیه الوگنیه) 10 كهس هاتبوونه دهستنیشانكرن وهك پاسهوان.
ب دهستواژهكا دی، بریارا جڤاتا نوونهرێن عیراقێ دێ ب تنێ (3 تا 4) ملیۆنا ژگۆژمێ 27 ملیۆن دیناران ژ ههر پهرلهمانتارهكی دێ زڤرینته گهنجینهیا دهولهتێ، باشه مائهڤه نهخاپاندنه د گهل ههڤوهلاتیان و تایبهت ل گهل دهنگدهرێن خوه.
ئهڤا ل سهری ب تنێ مستهكه ژ خرارێ پهرلهمانتاران، ڤێجا خواندڤانێ هێژا هوون چ دبێژن بۆ خرارێ وهزیران و ههرسێ سهرۆكاتیان و دهزگههێن سهربخوه، مینا دهزگههێ راگههاندنێ و ههلبژاتنان و دهسپاكی و چاڤدێریا دهراڤی و مافێ مرۆڤی و زیندانێن سیاسی و وهقفا سونی و شیعی و سهفیرێن دبلۆماسی و فهریق و ئهركانێن لهشكری.
بۆ زانین ههر پله (فریق) د یاسایێن لهشكری یێن عیراقێ دا ماف و ئیمتیازاتێن وهزیری ههنه ـ ئهڤه مافێ وی یه ههكه ب خزمهت و شیان و باوهرناما خوه گههشبیته ڤێ پلێ ـ.
د ههمان دهمدا بلا ئهم ژبیر نهكهین ئهو لهشكرێ هاتیه خانهنشینكرن ژ وهزیر و پله تایبهت و رۆژیكار و پهرلهمانتارێن خولێن چووی یێن ههر ژ سالا 2003 تا نوكه.
لهورا دێ دبێژین: ههكه جڤاتا نوونهرێن عیراقێ مهرهما وان چاكسازیا دارایی و ئیداری با، ل جهێ ڤێ بریارێ دا پرۆژه یاسایهكێ ئینه د ناڤا جڤاتێ دا ودا وهك یاسا پهسهند كهن، نه وهك بریارهكا ب ڤێ شێوهی و دوور ژ داخوازیێن ههڤوهلاتیان.
ل ڤێرێ ئهم پێشنیار دكهین بۆ جڤاتا نوونهرێن عیراقێ یاسایهكێ پهسهند بكهن، ب ڤی شێوهی بیت، ههكه وان ب راستی چاكسازی دڤێت:
1ـ كێمكرنا مووچێ بنهرت (ب رێژا 30%) یێ ههرسێ سهرۆكاتیان و ل گهل وهزیر و پهرلهمانتار و دادوهرێن جڤاتا دادگهها بلند و دادگهها بلندا فیدرالی.
2ـ برین و نههێلانا ههمی ئیمتیازات و دهرمالێن ههرسێ سهرۆكاتیان و ل گهل وهزیر و پهرلهمانتار.
3ـ برین و نههێلانا 50% ژ ئیمتیازات و دهرمالێن دادوهران.
4ـ بڕین و نههێلانا 40% ژ ئیمتیازات و دهرمالێن راۆێژكار و پله تایبهتهكان.
5ـ بۆ ههر پاسهوانهكی ـ چ یێن كهڤن یان یێن نوو ـ ژمارهكا بهنكی ڤهكهن و ههر ئێك ب دهستێن خوه مووچێ خوه وهربگریت، یان ههمی پاسهوان بهێنه ڤهگوهاستن بۆ سهر میلاكێ وهزارهتا ناڤخوه یان یا بهرگێری و پشتی دووماهیا ههر خولهكا پهرلهمانی بهێنه دابهشكرن ل سهر یهكهیێن پۆلیسێن ناڤخوهیی یان یێن فیدرال.
6ـ كێمكرنا ژمارێن پاسهوانێن وهزیر و پهرلهمانتار و ههرسێ سهرۆكاتیان ب رێژا 30%.
ل دووماهیێ فهره بهێته گۆتن: بابهتێ چاكسازیا دهراڤی و ئیداری پێدڤی پرۆژهكێ تێروتژی یه ژ ههمی لایهنان ڤه، چ ل سهر ئاستێ یاسادانانێ یان ل سهر ئاستێ تهرشید و پێگههاندنا حوكمرانیێ یان ل سهر ئاستێ بهرههمئینان و چێكرنا دهلیڤێن كاری و بلندكرنا ئاستێ خزمهتگوزایان بۆ ههڤوهلاتیان، بهلێ ب كورتی ئهڤ تاخما حوكمرانیێ ل بهغدا دكهت ب زهحمهت بشێن ب ڤی ئهركی رابن، چنكو ئهبخو ههتا بنێ گوهی یێن نوقۆم بووین د گهندهلیێ دا، و ئهرهب دبێژن: (فاقد الشئ لا یعگیه).
و د ههمان دهمدا نه یا دووره گهلهك ژ ڤان بریاران بهێنه ههلوهشاندن ژلایێ دادگهها بلندا فیدرال ڤه، ژبهره شێوی پهسهندكرنا وان ژ لایێ جڤاتا نوونهرێن عیراقێ ڤه و دیسا نه پهسهنكرنا وان ل ژێر رۆناهیا دهستوورێ عیراقێ یێ سالا 2005.
*دكتوراه فی الفقه المقارن
