جینۆساید و شینوارێن وێ یێن قانونی
دلۆڤان عابد سهلیم
جینۆساید یان كوشتنا ب كۆم تاوانهكا نێڤدهولهتی یه یا ناسیاره ب (دایكا تاوانان), قڕكرن و ژناڤبرنا نفشێ نهتهوهكی یان رێبازهكێ یان ئاینهكی یان كۆمهكا مرۆڤان ب مهرهما بنبركرنا وان، فهقیهێ پولۆنی (رافائیل لمكن) ل سالا(1945) ئێكهمین كهس بۆ زاراڤێ (جینۆساید) بكارئینای، دهمێ مللهتێ وی ل جهنگا جیهانی یێ دووێ تووشی كریارێن جینۆسایدێ بووین ل سهر دهستێن ئهلمانێن نازی و د ئهنجام دا دۆرێن حهفت ملیۆن پولۆنى هاتنه كوشتن، مهرم ژ جینۆسایدێ نه بتنێ بكارئینانا هێزی یه دژی خهلكێ سڤیل، بهلكو ژ بۆ ژناڤبرنا نفشێ مرۆڤى ب شێوێ كۆم و بێ جوداهی ب مهبهستا بدهستڤهئینانا ئارمانجێن سیاسی و ئابووری و گوهۆرینا دیمۆغرافى و ژئهنجامێ وان كریارین هوۆڤانه كو زیانێ ل سهر ئارامی و ئاشتیا جیهانی دكهت ئهو بۆ نهتهوێن ئێكگرتی د رێكهفتنا نههێلانا جینۆسایدێ و سزادانا تاوانباران یا كو ل (19 /12/1948) هاتهدهركرن بۆ هندێ ئێدی ئهڤ تاوانه دوباره نهبن، لێ وهكی یا دیار پشتی ڤێ مێژوویێ ژی گهلهك تاوانێن ب ڤی شێوهی ل سهرانسهری جیهانێ هاتنه ئهنجامدان. ماددا (2) ژ رێكهفتنا ناڤبری دیاردكهت كو ههمی كریارێن دكهڤنه د چارچووڤێ تاوانا جینۆسایدێ دا ب ئارمانجا ژناڤبرنا نهتهوهكی یان چینهكێ یان ئاینهكی وهك كوشتنا ئهندامێن كۆمێ یان گههاندنا ئێشانا جهستهیی یان روحی ب ئهندامێن وێ یان ملكهچكرنا كۆمێ ب شێوهكێ قهستكرى (عمدی) ب بارودوخێ ژیانهكا توند ب نیازا ژ ناڤبرنا وان یا (مادی) و ب شێوهكێ ههردهم، یان سهپاندنا هندهك پێنگاڤان ب ئارمانجا نهبوونا زارۆیان د ناڤ كۆمێ دا، یان ڤهگوهاستنا زارۆیان ژ كۆمهكێ بۆ ئێكا دی نه ب رازیبوونا وان)، بێگومان زڤرین بهر ب مێژویێ، دێ بۆ مه گهلهك جینۆسایدێن كوژهك و دلئێش ئاشكهرابن وهك: جینۆسایدا ئهرمهنیان ب دهستێن توركێن ئوسمانی، و جینۆسایدا سۆتنا جوهیان ب كۆم ب دهستێن نازیان و بۆمبهیا ئهتۆمی ل هێرۆشیما و ناكازاكی ژ لایێ ولایهتێن ئێكگرتی یێن ئهمریكی ڤه ل جهنگا جیهانی یا دووێ، وجینۆسایدا بۆسنه ب دهستێن سڕبیان و جینۆسایدا رواندا، و گهلهك دیتر. مللهتێ كورد د مێژویا خوهدا تووشی چهندین جینۆسایدان بویه،وهك دهرێخستنا و راكرنا كوردێن فهیلی ژ سهر ئاخا بابو و كالێن وان و بهر ب ئیرانێ رێكرن و ئهڤ تاوانه ل ناڤهراستا حهفتیان دهستپێكر و حهتا دووماهیا سالێن ههشتیان یا بهردهوام بوو و دهستهسهركرن و شههیدكرنا ههشت هزار بارزانیان ب دهستێن رژێما بهعس یا ژناڤچووی، دیسا ل سالا 1988 باژێركێ حهلبچه تووشی تاوانا جینۆسایدێ بوو ب رێیا بكارئینانا غازێن ژههراوی و د ئهنجا دا پێنچ هزار شههید و پتر ژ دههـ هزار بریندار سهرهرای هندێ كو ههتا نهو شوونوارێن كوژهك یێن وێ تاوانێ دبهردهوامن، ل ئهنفال ل سالا 1988 كو ب ههشت قووناغان هاتیه ئهنجامدان و ل بهروارا 14/نیسانێ ل سالا 2008 ئهنجوومهنێ نوونهرێن عیراقێ دانپێدان ب ئهنفالان كر وهك جینۆساید و د وێ كۆمبوونێ دا هاته دیاركرن كو (99%) ژ شههیدێن جینۆسایدا ئهنفالان ژ كوردان بوون و رێژا (49 %) بوسلمان بوون و زۆربهی وان زهلام بوون كو رێژا وان دگههشته (67%) و رێژا ژنان ژی (33%) و گهلهك ژوان دبن ژیێ پێگههشتنێ دابوون و سهرجهمى قوربانیێن وێ گههشته 182 هزار شههیدان ل گهل ههرفاندن و ژناڤبرنا نێزیكی پێنچ هزار گوندان و ئهو بۆ د گوپیتا چهرخێ بیست و ئێكێ دا چهرخێ ماف و ئازادیا و تهكنهلۆجیایێ تۆرێن نێتێ ئهڤ تاوانه ل بهر چاڤكێن كامیره و شاشه و ههمی جیهانێ دوباره دبیت دهما كو چهتهیێن داعش بهر ب شنگالێ ڤه چووین و تاوانێن جینۆسایدێ دژی كوردێن ئێزدی ئهنجامدای و بوویه سهدهما ئاوهرهبوونا سهدان هزار كهسان و شههید بوون ب سهدان كهسان و گرتنا هزارهها كچ و ژن و پیر و كال و گهنجێن وان ب دهستێن تیرۆرستێن داعش كو حهتا ئهڤرۆ ژی چارهنڤیسێ گهلهك ژ وان یا رۆن نینه، بێگومان ڤان كۆمهلكوژیان گهلهك كارتێكرن و زیان ل نهتهوا كورد گههاندیه، ههكه ئهڤ جینۆسایده نهبان بێگومان نهو رێژا ههڤوهلاتیێن كورد گهلهك زۆرتر بوویه ژ یا نهو چونكی ئێك ژ ئارمانجێن دوژمنێن مه ئهو بوویه كو نفشێ كوردی نههێلیت و كێم بكهت. شوونوارێن ڤێ تاوانێ كو ل گۆرهیی ماددا (3) ژرێكهفتنا نههێلانا جینۆسایدێ، ئهوا ل سالا 1948 هاتیه پهسهندكرن دیاردكهت كو ههمی تاوانبارێن جینۆسایدێ دڤێت بهێنه دادگههكرن ل گۆرهیی قانوون و دستوورێن وهلاتێن وان و ئهڤ تاوانبارێن ههنێ دهێنه هژمارتن ژ تاوانبارێن نیڤدهولهتی و ههكه هات و رهڤین و بهر ب وهلاتێن دیتر ڤه چوون ههر چ وهلات بیت، هینگێ دڤێت ئهو وهلات ههكه هات ئهندام بیت ل رێكهفتنا نههێلانا جینۆسایدێ وان تاوانباران رادهست بكهت ب مهرهما دادگههكرنا وان و وهرگرتنا سزایێ خوه، چونكی تاوانێن جینۆسایدێ ناهێنه هژمارتن ژ تاوانێن سیاسی و یا ژ ههمیان گرنگتر ئهوه دڤێت وهرهسێن وان قوربانیێن جینۆسایدێ ههمی بهێنه قهرهبۆكرن و ههكه مال مولكێن وان هاتبنه دهستهسهركرن، هینگێ دڤێت ههمی بۆ وان بهیته ڤهگهراندن و بچنه سهر مال مولكێن خوه.
خوهنیشادانێن عیراقێ… دیتنهك نهجیب ماهر ئال پاشا ئامێدی مانشێت (ئهم بۆچی عیراقینه بۆ پارهی و مووچه و داخوازیێن دیتر و دهستكهفتی و خۆشیان نه عیراقینه؟!) مه وهك ڕهوتێ چهپ ل كوردستانێ ل سالێن حهفتیان درووشمێ: (الدیمقراگیه للعراق و الحكم الژاتی الحیقیقی لكوردستان) ڕاكربوو، پاشی ل ههشتیان ژ چهرخێ بیستێ مه گۆت: الدیمقراگیه للعراق و حق تقریر المصیر لكوردستان. رۆژ و مههـ و سال ب سهردا هاتن و چوون ئو خودێ و جۆرج بۆشی وهسا حهزكر ئهو كابووس (سهدام و ڕژێما وی) ل سهر سینگێ عیراقیا ڕابوو ب شێوهكی مه باوهرنهدكر. ماوهیهكێ كورت پشتی 2003 درووشمێ مه بجههات ئهم دشێین بێژین، چونكی سیستهمێ دیمۆكڕاسی ل عیراقێ هاته دانان و پاش ماوهكی مه ل كوردستانێ ڕیفڕاندۆم ژی كر، واته مه مافێ چارهنڤیسێ خوه بكارئینا و وهرگرت؟! .. لێ ب ڕاستی و دروستی نه دیمۆكڕاسیا عیراقێ، نه مافێ چارهنڤیسێ مه كوردان ئهو بوویه یا مه ڤیای واته ئهڤه شازده سال زێدهتره هێشتا ئهم یێن دنالین بۆ وی درووشمێ مه ل ههشتیان ڕاكری. مهبهستا من ژ ڤێ پێشگۆتنێ ئاریشه و نهخۆشیێن مللهتێ عیراقی ژ زاخۆ حهتا فاو هێشتا ههر ئهون ئهوێن ههیی، چاره نهبینه و داخوازی و پێدڤیێن ههمی مللهتی پڕانیا وا نههاتیه بجهـ ئینان، ل ڤێره مانه سهیره ئهم یێن بینین خهلكێ بهغدا و باشووری دهمێ پتر ژ مهههكێ یێن خوینێ وهربین ب سهدهها و هزارهها كوشتی و بریندار یێن كهڤنه سهر جاددان، ل وێرێ و ل كوردستانێ ئهم گوهێن خوه بخوه داددهین ههر وهكی مه شۆلهژێ نینه و ئهو شۆل ژ مه ناگریت؟. گهلۆ ئهم بۆچی عیراقینه بۆ پارهی و مووچه و داخوازیێن دیتر و دهستكهفتی و خۆشیان، نه عیراقینه، ل گهل ئاریشا و سهر گێژیان؟ مانه پێدڤی بوو خهلكێ مه ل گهل یێ بهغدا و باشۆرێ عیراقێ پێكڤه ڕاببان ههر ژ رۆژا (1/10) مل ب ملێ برایێن خوه گرتبان ل ههمی رۆژێن خوهنیشادانان یان ئهم دشێین بێژین شۆڕهشێن بێی چهك یێن دهێنهكرن ڤێ گاڤێ ل باشووری دژی زوڵم و گهندهلی و نهدادپهروهری و دزینا سامانێ مللهتێ ههژار ل سهری حهتا بنی. بۆچوونا من، مللهتێ عیراقێ وهك كورد و عهرهب و توركومان و حهتا دووماهیێ مه ئاریشا نهتهوی نینه، ههروهسا مه ئاریشا ئاینی ژی نینه، چونكی هند ئازادی یا ههیی كو ههر كهسهك ل گهل نهتهوا خوه و ئایینێ خوه كاربكهت و بژیت بێی كهسهك ڕێ لێ بگریت، لێ بهلێ ئهم پێدڤی یهكسانیێ نه و دادپهروهریا جڤاكی. بلا ئهم دڕاستگۆ و ئهشكهرا یا دلێ خوه بێژین، دێ خوه كهمه نموونه: پشتی حهفتێ ساڵێن پڕ نهخۆشی و خهبات و قوربانی دانان، ههڤالێ من خهلكێ بهغدا ب عهمرێ من و كار و باوهرنامه و ههموو خاسیهتێن من مووچهی ههیڤانه جار و نیڤا ژ تهمهت یێ من وهردگریت! ژ بیرنهكهم ئهو كابرایێ من بهحس كری كورده وهكو من، نهپشكداره وهكو من د شۆڕهشا ئیلۆنێ دا و نهیا گولانێ و نههاتیه زیندانكرن ل دهمێ ڕژێمێ مالا ویژی چ جاران نهسۆتیه و نههاتیه دهربهدهر كرن چ جاران. ل ڤێره گهلی خواندهڤان ب ڕاستی ئهز نهشێم بێژم ئهز عیراقی نینم، تنێ كوردم و ههكه وهبێژم ئهز درهوا ل خوه دكهم، پاشی ل ههوه، چونكی كهس دونیایێ دا نینه، ژبهر نانێ خوه بڕهڤیت، پێچهوانه ههمی لێدگهڕن و ئهز زێدهتر درێژ ناكهم سهرێ وه گێژ ناكهم.
