خاندنگهه و تاشاندن (تهربیهكرن)
ئهڤه سهرێ سالا نوی یا خاندنێ دهستپێكر، شاگردێن كوردستانێ ههمیا قهستا خاندنگهها كر و ههمی بهیڤینه ڤێ سالێ سهركهفتی ژێ دهربازببن و سالهكا دی نێزیكی پاشهڕۆژا خۆ ببن. شاگردا هیڤیا دختۆریێ ئان مههندسیێ قهت ژ سهری نادهركهڤیت، د حهقن ژی چنكی ل ڤێرێ بهس وان ههردو مرۆڤا خهلك پویتهی پێ دكهن. ڤێجا هندهك دبێژن دهستێ دختۆرا د ههمی بهریكا دایه و مههندس ژی شریكێن قونتهرچیانه. ههر چهنده ڤێ گاڤێ هند پیلا وان یا هاتی نینه، بهلێ پا رهوشا مههندسهكی نۆكه ژی ژ یا سهیدایهكێ خاندنگههێ گهلهك باشتره.
سالهكا نوی یا خاندنێ دهستپێكر، بهلێ دگهل وێ سالێ پێلهكا نوی یا نهساخیا كولێرایێ یا ب عیراقێ ڕا دهێت و رۆژ بۆ رۆژێ د زێدهبوونێ دایه و سهرپهشكێن وێ گههشتینه دهۆكێ ژی و پتریا ڤان نهساخیێن ڤهگرتهك (پهژیكا) ژ پیسیێ چێدبن، ڤێجا چ ژ خارن ئان ژینگهها پیس. ژینگهه نه بهس رێلهكێ داروبارایه مرۆڤ بۆ خۆ دكهته سهیرانگهه. ژینگهه ههمی ئهو جهه یێ مرۆڤ دناڤ دا دژیت، ژینگهه خانیێ مرۆڤیه، خاندنگههه، جاددهیه، بهر دیوارێ جیرانێ مرۆڤیه، ههمی ئهو پارچا جۆگرافیه یا مرۆڤایینی (ههمی مرۆڤایینی) تێدا دژیت و پشكدار، نهخاسمه ڤێ گاڤێ دنیا بوویه گوندهكێ بچویك، ئێش و ئهلهمێن ئهڤرۆ ل نامیبیا ئهفریقایێ پهیدا دبن، سبههی گهلهك ب ساناهی دێ دهربازی دهرڤهی توخیبێ وێ بن، بهرۆڤاژی یا بووری، چێدبیت ئهو نهساخیا ئهڤرۆ ئان سبههی ل كوردستانێ ئان ههر جههكێ دی یێ دنیایێ پهیدا دبیت، بچیته بهنگلادێشێ و ژ وێرێ ب دنیایێ وهرببیت، چنكی دهولهتهكا ژاره و سهخبێریا ساخلهمیێ گهلهكا كێمه.
ژ یا بووری ههمیێ فهرتر، تڤیا نۆكه، د ڤێ رهوشا ئهم ل ژێریا كوردستانێ تێدا دژین، پێتر ژ ههر وهختهكێ بووری سهخبێریا ژیانا خۆ بكهین، چنكی ئهمێ دبینین و د گهل دژین و كهس ژ كێنجا وێ یێ بێ باهر نینه، كو حكومهتا دهڤهرا كوردستانێ یا كهتیه بن سێ بارێن گران، ئێك: بارێ بهرتهنگاڤیا (ئهزمهت) ئابووری و نهبوونا دراڤێ پێدڤی و كێماسیا مۆچێن ههیڤانه، دو: بهرتهنگاڤیا شهڕێ داعشێ كو پشكا كوردا ژێ پشكا شێریه، مرۆڤ دشێت بێژیت ههما ههمی ل سهر ملێن كوردانه، چ ل رۆژئاڤای ئان ژێریا كوردستانێ بیت، سێ: نۆكه، زهرێ ژ مهحفیری كێم، بهرتهنگاڤیا سیاسی ژی خۆ بسهر دادا و كوشتنا چێبووی. ڤێجا تڤیا ههمی دهما هزرا سستیا ژ نهچاریێ ل گهل خلمهتێن سهخبێریێ، یا رێڤهبهریا باژێڕی ئان گوندی پێكێشدكهت، د سهرێ مهدا بیت و ئهم بۆشاهیێ تژی كهین.
ئهز نهشێم بێژم، رهوشا ژیارا فهرمانبهری، نهخاسمه سهیدای یا باشه، چنكی یا باش نینه و بارێ وی یێ گرانه. بهلێ پا ئهرێ ما مرۆڤهكێ فهقیرێ نانێ شهڤێ بكوتهكی ب دهست دكهڤیت بچویكێن خۆ پشتگوهڤه دهاڤێن، ما قهدرگرتنا جیرانا نیشا نادهت و پاقژیا مالێ و دۆرمهندۆرێ خۆ ناكهته د سهری دا و بكهته كۆلتۆر، ئان چنكی یێ فهقیره ژ كهربا دا دێ بچویكێن خۆ ههی كهته كولانا. فهقیر بچویكێن خۆ باشترین تاشاندنا جڤاكی نیشا ددهت، چنكی مرۆڤ دبینیت بابێ فهقیر مێرانیا دكتاتۆریا تۆخمێ نێر د سهرێ كوڕی دا دچینیت و یا كریه كۆلتۆر و كچێ ژی كۆلتۆرێ گوهداری و تاعهتێ مێری د سهریدا دكهنه سههم.
ئهم كورد دبێژین (یا گرتی ل شیری نابهردهت ب پیری)، ئانكو ئهو تشتێ مرۆڤ ژ بچویكاهی هوی دبیت و نهخاسمه ههكه دهیباب ئان سهیدایێن خاندنگههێ (مهدرهسێ) نیشا مرۆڤی بدهن، د سهری دا دمینیت حهتا هندی ئهو مرۆڤ یێ ساخه ناهێلیت، ب گۆتنهكا دی، بۆ دبیته كۆلتۆر.
دبێژن ژی (جیرانی حهقێ ل سهر جیرانی ههی) ئهم كورد ژی دبێژین (مالا پاقژ ژ دهرازینكێ و جهێ پێلاڤا یا كفشه). ڤێجا ههكه خاندنگهههكا وهكی د شكلی دا ل تاخهكی ژ تاخێن باژێڕی بیت و ئهم دزانین ژی خاندنگههێن مه حهتا درهنگی د تژی شاگردن، هندهكا سێ دانێن خاندنێ لێ دهێنه كرن، ههكه رێڤهبهریێن ڤان خاندنگهها پێكڤه د هاریكار نهبن و رێیا بارگرانكرنا جیرانێن خۆیێن مالبات بهربهند نهكهن، دا هند بۆتلێن ڤالا و قۆپكێن جگارا و بهرمایكێن خارن و ڤهخارنا نههاڤێژنه ناڤ خاندنگههێ و دهروكۆلانێن خهلكێ جیران. تڤیا ههر مالهك، زێدهباری پالێن پاقژكرنێ، رۆژێ سێ دانا دهروكۆلانێن خۆ پاقژكهن و پاقژكهنهڤه و ئهڤه ژی دێ بیته كوتهكیهكا مهزن لێ دهێنه كرن و دێ ل دویماهیێ گازنده بۆ ههمی دهزگهه و كارمهندێن ئالیێ شولهژێ چێبن. ئانكو دێ تهعن و درێژك گههنه كارێ رێڤهبهریا تاشاندنێ (تهربیێ) ل ههمی پارێزگههێ. ههر چنه بیت رێڤهبهریا خاندنگههێ دشێن (اچعف الایمان) بكهت و شاگردا هوی هندێ بكهت گلێش و بهرمایكێ خۆ نههاڤێژنه سهر جاددا و سهر رهسیفا و بهردهرێن مالا و ل ههمی عهردا تهنهكێن گلێشی دمشهنه و دشێن پاڤێژنه تێدا.
چێدبیت ههبن ببێژن، ما چ ددهنه مه، حهتا ڤێ گازندێ ههمیێ ژ مه بكهن. بهرسڤ ل ڤێرێ ئهوه، دروسته ئارێشا مهزنا مۆچا ههیه، بهلێ ئهوێ دبیته سهیدا وهكی مههندسی ئان دختۆری نینه. ئهز دشێم بێژم ئهو دختۆر و مههندسێ جڤاكی و دهستههلاتێ یه، ئهو چارهیا جڤاكی دكهت دا نهساخ نهبیت و جڤاكی ئاڤا دكهت دا نه ههڕفیت، ههكه خۆ دراڤێ بهرامبهری ڤی كارێ دكهت یێ كێم ژی بیت. چێدبیت سهیدای ل مالێ حهتا دهه بچویكا ههبن، بهلكی ڤێ گاڤێ گهلهك ژ ڤێ هژمارێ كێمتر بن ژی، بهلێ پا رۆژا ئهوی قهستا رێیا پێداگۆگیێ (تهربیێ – تاشاندنێ) كری بهرپسیاریهكا مهزنا ل سهر خۆ قهبیلكری و خۆ بۆ بهرههڤ دكهت، ئهو بهرپسیاری ژی ههلگرتنا ئێمانهتێ خهلكی یه، كو بچویكن و هویكرن و تاشاندنا وانه، سهیدا دخۆڕا دبینیت شوینا دهه بچویكا خۆ بكهته بابێ چهڤهنگی و روحیێ دوسهد سێسهد بچویكا. ل خاندنگههێ سهیدا (مرۆڤێ ئهز بۆ سهرێ خۆ دچهمینم) ب گیانێ بهرپسیاریا بابینیێ ستێرهكهرێ شاگردایه، ئهو هشا بهرپسیاریێ ل نك شاگردا پێشدئێخیت. بهلكی هندهك مرۆڤ ههبن بهایێ ڤێ چهندێ نهزانن، هندهك ژ بهرپسیاریا ڤێ ژی دكهڤیته سهر ملێ سهیدای بخۆ و یا مای جڤاك و دهستههلات ژێ بهرپسیارن.
شكلێ هوین دبینن، خاندنگهههكه و ل نێزیكی وێ بنگهههكێ ساخلهمیێ ههیه و ههكه خهلك نهساخ ببن بارێ وان دێ گرانتر لێدهێن و نهدویره خۆ بچویكێن وان بخۆ ههڤڕویشی نهساخیا ببن تێ، (خودێ نهكهت) چێدبیت ژی ئارێشێن مهزن ژ وان نهساخیا دهركهڤن، ڤێجا مرۆڤ نزانیت دێ چاوا بهحسێ ئالیێ گرێدای ساخلهمیێ كهت ههكه رهخودۆرێن بنگههێ دپیس بن و دێ چاوا شێن بهحسێ جههكێ پیرۆزێ خاندنێ كهت ههكه شاگردێن وان چ رهوشهنهزریا پاقژیێ و قهدرگرتنا مالباتێن جیرانا لنك نهبیت. ئهرێ ما بهس چاڤدێرێ پێداگۆگیێ دچیت دا تنێ تێندهته نمرێن شاگردا؟!
