خواندنهك بۆ پهیوهندیێن عیراقی ـ ئهمریكی
رهمهزان نسرالدین كیڤلی
دهمێ بهحس ل پهیوهندیان دهێتهكرن، مهرم ژێ ئهو پهیوهندیێن فهرمی نه د ناڤبهرا دو وهلاتان دا دهێنه دورستكرن چ ئهو پهیوهندی سیاسی و ئابووری و كهلتووری بن یان لهشكری و ل سهر گهلهك ئاستان دهیته دورستكرن. پهیوندیێن عیراقێ و ئهمریكا ڤهگهرنه دهسپێكا سهدێ بیستی دگهل دورستبوونا دهولهتا عیراقێ كو وی دهمی ئهمریكا مهزنترین پشتهڤان بوویه بۆ سهربهخوهیا عیراقێ ژبن دهسههلاتا عوسمانی یا وی سهردهمی ڤه و دیسا د قووناغا شهڕِێ سار دا، عیراقهك ئیك ژ وان وهلاتان بوویه بۆ دهمهكێ درێژ دژی بهربهلاڤبوونا شیوعیهتێ كاركریه، نهخاسمه پشتی دورستبوونا قولپا بهغداد، بهلىِ پشتی گوهۆرینا سیستهمێ شاهاتی ل عیراقێ و دورستبوونا كۆماری و پشتهڤانیكرنا ئهمریكا بۆ وهلاتێ ئسیرائیلێ پهیوهندیێن ڤان وهلاتان تیكچووینه و ئاراستا سیاسهتا دهرڤه یا ئهمریكا بهرامبهری عیراقێ هاتیه گوهۆرین، نهخاسمه پشتی داگیركرنا كویتێ ژلایێ عیراقێ ڤه ل سیاسهتا خوهیا دهرڤه دا ئهمریكا كار ل سهر گوهۆرینا رژێما عیراقێ كر حهتاكو ل سالا 2003 رژێما عێراقێ هاتیه گوهۆرین و وهلاتهك فیدرال دورستبوویی عیراق بوو ئیك ژ وهلاتێن ههڤپهیمان بۆ ئهمریكا و ل سالا 2011 ریكهفتنهكا ستراتیژی ل گهل عیراقێ ئیمزاكریه و نوكه مهزنترین بالیۆزخانا ئهمریكی ل عیراقێ یه و سێ قونسلی ههنه ل ههولێر و بهسڕه و كهركووكێ، ئانكو ل سهر ئاستی دبلۆماسی ژی پهیوهندیێن ئهمریكا و عیراقێ بهرفرهه بووینه و ل گۆر دیتنا من نوكه عیراق بۆ ئهمریكا وهلاتهكێ ستراتیژی یه ژ گهلهك ئالیانڤه ژوان: 1. ژلایێ جیۆپۆلتیكی ڤه: عیراق دهڤهركا گرنگه بۆ ئهمریكا كو بشێن ستراتیژیهتێن خوه یێن داهاتی ل ڤی دهڤهرێ دابریژیت و ئارمانجین خوه یێن نهتهوهیێ ل دهڤهرێ بدهسڤهبینیت. 2.ههڤپهیمانی ل دژی تیرۆرێ، عیراق ئیك ژ وان وهلاتانه یێن كو كهتیه ل بن هێرشێن مهزنترین ریكخراوێن تیرۆرستی و نوكه ژی ل گهل ئهمریكا پێكڤه د شهڕی دانه ل دژی تیرۆرێ. 3. ژلایێ ئابووری ڤه عیراق وهلاتهك كازنایی یه و یهدهكێ عیراقی یێ نهفتێ ل سهر ئاستێ جیهانێ سهنگا خوه ههیه، ئانكو ئهمریكا دشیت ئهڤی ئابووری ل گۆر بهرژوهندیا خوه بگوهۆریت. 4. ژلایێ سیاسی ڤه و تایبهت كاریهگهری زالیا ئهمریكی ل دهڤهرێ. 5. عیراق جههكه ئهمریكا دشێت كونترۆل زۆر بابهتین ئهمنی و ئابووری و سیاسی بكهت دژی تههران و ئهنقره. 6. كاریگهریا پێكهاتین عیراقێ یێن نهتهوهیی و ئتنی و ئاینی. و ل ڤێ قووناغا نوكه ئهم تێدا ئهمریكا دشێت زۆر مفایێ ژ عیراقێ بینیت بۆ جێبهجێكرنا پرۆژێ خوه ل رۆژههلاتا ناڤهراست تایبهت بهێزكرنا فشارین ئابووری و سیاسی ل سهر ئیرانێ و دیسا دژایهتیكرنا بهرژوهندیێن توركیا ل دهڤهرێ، لهورا ب ههمی شێوهكی ئیدارا ئهمریكی یا نوكه دێ ههولدانێن زۆر مهزن كهت ئهڤان پهیوهندیان بگههینت ئاستهكێ بلند و ههولدانان كت عیراقهكا ب هێز ئاڤا بكهت ههر چ نهبیت حوكمهتا داهاتی دوور بیت ژ ههژمۆنا ئیرانێ تاكو بشیت وی بهرنامی جێبهجێ بكهت یێ ژ لایێ چێكهرین بریارێ ڤه ل ئهمریكا هاتین داریشتن و ب دیتنا من ئهمریكا دێ فشارێ ل سهر گشت لایهنێن سیاسی كت تایبهت لایهنێن كوردی كو بكهڤنه ل بن باندۆرا بهرنامێ وێ دا ل قووناغا داهاتی و د بهرژوهندیا كوردان دایه ل ڤێ قووناغێ خۆگونجاندنهك ههبیت، ل گهل پرۆژێ ئهمریكی، بهلێ د ههمان دهم دا بهلانسا پهیوهندیێن خوه بپاریزیت ل گهل وهلاتێن ههرێمایهتی و كورد خودان پرۆژه بن بشێن ئهو مافێن دستووری یێن ههرێما كوردستانێ ب رێێا ئهمریكا ل عیراقێ دا بۆ ڤێ قووناغێ بدهستڤهبینن. و پێشبینی دهێنهكرن سهنگا دبلۆماسی یا ئهمریكی ل دهڤهرێ ب هیزتر لێبهێت و عیراقێ بكهت بنگهههك ستراتیژی بۆ قووناغا داهاتی و دهرئهنجامێن ئهڤی گۆتارێ ب دیتنا من ئهمریكا دێ پهرهپێدانهك مهزن دته پهیوهندیێن خوه ل گهل عێراقێ و دڤێت كورد پشكهك بن ژ وان پهیوهندیان حهتاكو ل سهر ههمی ئاستان بهرژوهندیێن كوردان بهێنه پاراستن و ل ڤێره رۆلێ حوكمهتا داهاتی ل كوردستانێ دێ یێ بهێز بیت، لهورا كوردان پێدڤی ب ریفۆرمهك پارادبلۆماسی و پێكئینانا حوكمهتهك نوو ههیه ئهڤێ چهندێ پارێزیت.
