دادوهریا دهستههلاتێ ئهگهرێ بهختهروهریا مللهتى یه
ههموو دهولهت ژ گهل و حوكمهتان پێكدهێن و پهیوهندیا د ناڤبهرا وان دا دهێته رێكخستن ژ گرێبهستیا جڤاكى (العقد الاجتماعی) و رامانا ڤێ گرێبهستێ ئهرك و مافێن ههردو لایهنانه، دڤێت حوكمهت كارگێریا مللهتى بكهت ب شێوهكێ رێكخستى و قانوونێ بۆ پاراستنا مافێ گهل بچهسپینیت و خزمهتێن جۆره و جۆر بۆ جڤاكى پێشكێش بكهت، ئهو كهسانێن ئهركێ دهستههلاتیێ دكهن پێدڤیه د شارهزا بن د وارێ كار و تایبهتمهندیا خوه دا و د دهستپاك بن و دادوهریێ بكاربینن و ب بهردهوامی درووشم و ئارمانجا وان پێكشهفتن بیت د ههمى واران دا كو ئارامیێ بپارێزن، سیستهمێ شارستانى و دیمۆكراسیێ بچهسپینین و مللهت گوهدانا حوكمهتێ بكهت و فهرمانێن وێ بجه بینن و ب ئهركێ خوه یێ پێدڤى راببن ل دووڤ قانوونێ و هاریكاریا ئابووى و زێرهڤانیێ ژ خاكێ خوه بكهن و داخوازیێن وان ل دووڤ شیانێن دهستههلاتێ بن نهكو زێدهتر ژ ماف و ماندیبوونا وان بهلێ رۆژ بۆ رۆژ ئهم دبینین ئاستێ حوكمرانیێ نزم دبیت و چهسپاندنا قانوونێ ل سهر جڤاكى لاواز ببیت ژ ئهگهرێ ململانا بهرژهوهندیا و هندهك كاودانان بۆ بهرژهوهندیا خوه كو دمهزێخن و ئهڤه ژى گهندهلى یه ژ لایێ وانڤه وهكو دو سهرهاتیێن ل خوارێ دیار:
نموونا ئێكێ/ گۆتى ل دهمێ میرهكێ ب دادوهرى ل باژێرهكى، مرۆڤهكێ خودان جههكێ بازرگانى كرێكارهك ههبوو خودانێ وى و خودانى ههست دكر كو یێ پارێ وى ددزیت و گازندا خوه گههانده میرى. ئینا میرى گۆتێ: ههره داخوازا كرێكارى بكه و پسیارێ ژێ بكه كو ئهو پێدڤى چهند پارهیه بۆ جێبهجێكرنا پێدڤیێن خێزانا خوه؟
و چ ژمارا پارهى كر پشتى سێ ههیڤان بهرسڤێ بگههینه من، ئینا خودان چوو جهێ كارى و پرسیار ژ كرێكارى كر كو ئهو پێدڤى چهند پارهیه بۆ دابینكرنا پێدڤیێن خێزانا خوه ههیڤانه، (بۆ دهمێ ههیڤهكێ) ئینا كرێكارى گۆتى پێدڤى 10 دینارانم، خودانى ئهو پاره دانێ. پشتى سێ ههیڤان پارێ وى نههاته دزین و ئاگههداریا میرى كر، كو ئهڤه سێ ههیڤه پارێ وى نههاتیه دزین پشتى مووچێ وى هاتیه راستڤهكرن بوویه (10) دینار ئینا میرى گۆتى ته بهرى نها چهند مووچه د دا كرێكارێ؟ ـ گۆتى حهفت دینار. ئینا میرى گۆتێ ئه ل دووڤ ماندیبوونا وى د پێدڤیێن خێزانا وى نهددانى َ و نه بهرى وى ددا دزیێ.
نموونا دووێ/ گۆتن مرۆڤهكى پسیار ژ زانایهكى كر كو ئهگهر چیه مووچێ من تیرا من ناكهت، ئینا زانایى پسیار ژێ كر مووچێ ته چهنده؟ (وهك نموونه) ـ گۆتێ (15) دینار، ئینا زانایى گۆتێ ههر بێژه خودانێ كارى مووچێ ته بكهته (12) دینار، ئینا گۆتێ مامۆستا (15) دینار تێرا من ناكهت چاوا (12) دینار ؟. زاناى گۆتێ: وهكو من گۆتیه ته، ئهو مرۆڤ چو گوته خودانێ كارى مووچێ من بكه (12) دینار. خودانێ كارى تهماشهى وى كر و گۆتێ ته خێره كهس ڤێ داخوازێ ناكهت. گۆتێ ئهڤه داخوازا منه. پشتى كێمكرنا مووچێ ب دو ههیڤان ههر مووچێ وى گۆتێ تێرا نهكر!! جارهكا چوو لایێ زانایى ڤه و گۆتێ مامۆستا پارێ من تێرا من نهكر. ئێنا گۆتێ: ههره بێژێ مووچێ ته بكهته (10) دینار، ئینا چوو گۆته خودانێ كارێ مووچێ من بكه (10) دینار، خودانى گۆتێ بلا وهكى ته بیت. پشتى دو ههیڤان مووچێ وى تێرا وى كر و ئاگههداریا زانایى كر.
كو مووچێ وى نوكه تێرا وێ دكهت.. زانایى گۆتێ: ته پتر ژ ماندیبوونا پارهى وهرگرت و بهرهكهت تێ دا نهبوو، چونكو بهرهكهتا مووچهى ل دووڤ ماندیبوونا مرۆڤى یه. ل دووڤ نموونهیێن ل سهرى ههكه هووربینیێ بكهین ل سهر پارڤهكرنا داهاتیێ سامانێن ههرێمێ كا چاوا دهێته پارڤهكرن.. ئهرێ ل دووڤ ماندیبوونێ یان شارستانیێ ب رهنگهكێ دادوهرانهیه یان نهخێر؟ و ئهنجامێ شاشیێن هاتیه كرن ژ هندهك دهزگههان بهرى وهلاتى دایه تهمبهلیێ نهكو كهسایهتى. ههر وهسا مهرهما مه چهند پرۆژه و كارگههێن فهر دامهزراندینه دا وهلاتى كاربكهن و ل دووڤ كارێ خوه مووچهیى د زڤرینه گهنجینهیا حوكمهتێ ههر وهسا مه گوندێن خوه ب دروستى ئاڤاكرینه؟ و كهرتێ چاندنێ و جۆتیارێن بهرههمدار مه بهرههڤكرینه و .. هتد؟ و گهلهك پسیارێن دیتر د ناڤ مێشكێ وهلاتیان دا ههنه و ئهڤ پسیارێن مه ب تنێ دا مهكارگههێن پێدڤى یێن رۆژانه و گوند ئاڤاكربان ههردهم شیابا خوه ل بهر ئابلووقا دوژمنان ههكه وان ئهڤ چهكه بكارئینابا. ههر وهسا ئهڤ هندهك رۆهنكرنان بدهینه وان بهرسڤێن بێ پسیار دێ بینین مووچهخۆرێن دهزگههێ ئیلۆنێ كا چهند ژ وان شاشیه، چونكو پێشمهرگێ شۆرهشا ئیلۆنێ شهرهفهكا مهزنه نابیت بدهنه ههمى كهسان، چونكو پیرۆزترین خهباتا كورداتیێ بوو. سهبارهت چاڤدێریا جڤاكى دڤێت ژ وان كهسان ڤهگریت ئهوێن كێم ئهندام بیت یان بێ ژێدهرێ ئابووى یان بێ سهمیان بیت، نهكو خودان دوكان یان عیماره و خودان مۆنیكا بن.
ههر وهسا مووچهی ددهنه كهساتیێن جڤاكى یان سترانبێژان یان وهرزشڤانان كو ئهوان بۆ خۆشیا خوه ئهڤ كاره كریه. ئهڤه ههمى ژ بهر ململانا سیاسى یه، ههر وهسا مافێ خانهنشینیێ نه دهنه هندهكان ژ وان كهسان ئهوێن وهلات هێلاین و چووینه دهرڤهى وهلاتى و تهحهمولا كاودانێن ئابلۆقا رژێما بهعسیان نهكرین ترس و تاریا شهڤێن رهش نهكرین بۆ خۆشیێن خوه و چو ئهرك ئهنجام نهداین، پێدڤیه دووڤچوونهك بۆ ڤان كهسێن دیاركرى بهێته كرن ههر وهسا پاسهوانێن بهرپرسان و كادرێن پارتێن سیاسى ئهوێن نه ل ههژى ڤى ناڤى، چونكو پێڤهرێن كادریێ ئهوه كو بهرههڤى بۆ قوربانیێ ههبیت ههبیت و ئاستێ رهوشهنبیرى و ههستێ نهتهوهى ههبیت و پشكداریا ل دژى شهرێ داعش بهرچاڤ بیت. ئهڤجا ئهڤ دراڤێن دهێنه خهرجكرن یا فهره هووربینى ل سهر ههبیت دا نههێنه ههروهكرن و بزڤریته گهنجینا حوكمهتێ دا بارێ وێ سڤك بیت و ههمى وهلاتى كاركربا و بهرههمدار با یان نهكو چاڤێ وان ل پارێ حوكمهتێ بیت ئهڤه كێماسیه. ههكه ئهم جوداهیێ د ناڤبهرا مللهتێ خوه و یێ سۆیسرا دا بكهین بۆ نموونه، كو داهاتیێ وان 480 ملیار دۆلارن، سالانه و ژمارا ئاكنجیان حهفت ملیۆن كهسن و هندهك لایهنان پێشنیاركر ك ههیڤانه 2500 دۆلاران بدهنه ههر وهلاتیهكى و چ مایتێكرنا خراب ناكهت ل سهر بۆدجا وان بهلێ لایهنێن سیاسى رهدكرن، چونكو ئهو ملهتهكێ بهرههمداره نه تهمبهلن ل بهرامبهر مللهتێ مه كو بۆدجا وێ 70% بۆ مووچهخۆرانه كو دگههیته 1400 ملیۆن وێ بهرههم نهبن و زۆرینا وان مافێ فهرمانبهرێن راستهقینه دخۆن كو مووچێ وان بهایێ ژیان و ماندیبوونا وانه لهورا دهستپاكى ژ وهلاتی دهستپێدكهت و حوكمهت دادوهریێ دچهسپینیت و چارهسهریهكا ب لهز بۆ ڤان شاشیان بكهت چونكو دادوهرى كهلابهكا خۆرستى یه و موكمه چ بارۆڤه و لافاو نا هژینیت ههر وهسا سامانهكێ بهردهوامى و مافێ كهسێ لێ هندا نابیت و حوكمهت پێدڤه هندهك شیرهتكارێن دهسپاك و ئاست بهرزه تایبهتى د وارێ زانینا ئابوورى دا ههبن چونكو قهیرانا مه قهیرانا دهستپاكیێ یه و نه دادوهریێ یه و ئهگهرێ ههمى قهیرانا سیاسى یه و پێدڤیه چارهسهریهكا ب لهز ههبیت دا هندهك لایهنێن سیاسى بۆ خوه نهكهنه پرۆپاگنده.
