دهروونێن پاك مێشكێن داهێنهر
ئیسماعیل تاهر
ههتا ڕاددهكى مێشكێ داهێنهر پهیوهندیا ب دهروونێن پاك و هزرێن زهلال و رهفتارێن ساخلهم ڤه ههیى، كرمێ كوژهكێ داهێنانێ ژى چاڤپێنهڕابوون و كین هلگرتنه، نهخاسم ژ ههڤكویفێن خوه یێن بلیمهت و بههرهمهند، یان بێژین د ناڤبهرا دو یان پتر ژ جهمسهرێن ئێك باژێر یان دهڤهر یان ئێك وهلات دا، ل ههر جههكى و ل ناڤ ههر مللهتهكى ئهڤ نموونا شاش و یانبهخش ههیه و دشیاندایه ل دهڤهرا مه ب دههان ئهو نموونه بهێنه بهرچاڤكرن، لێ دا نهبیته ناڤزڕاندن بلا ناڤێن وان نهینى و ڤهشارتى بن ههر چهنده پتریا مه دزانن ئهو كینه و ئهو ههڤڕكى و ململانێ كهنگى و چاوا و بۆچى و كى ئهگهر بوون دروستبوویى.
ههردوو داهێنهرێن ناڤدارێن ئهلمان یوهان و ولفگانگ ڤۆن گۆتێ (Johann Wolfgang von Goethe) و یۆهان كریستۆف فیریدریك ڤۆن شیلهر (JohannChristoph Friedrich von Schiller) نه ب تنێ دو زانا و داهێنهر و ناڤدارێن ڤى وهلاتى بوون بهلكو، دو نموونهیێن زیندى یێن براینى یا راستهقینه بوون، ناڤێن ههردووان یوهان بوون، ئهڤ ههڤالینى و نزیكییا وان بۆ ئهگهر ئهلمانیا شانازیێ ب بهرههمێن وان بكهت و دو زانایێن مهزن د بیاڤێ رۆناكبیرى هزری دا پێشكیشى جیهانێ بكهت. گۆتێ ل سالا 1749 ل فرانكفۆرت هاتیه دونیایێ و ئهو دهه سالان ژ ههڤالێ خوهیێ داهێنهر شیلهر مهزنتره ئهوێ ل سالا 1759 ل باژێرێ مارباخ هاتیه دونیایێ. پشتى ههر ئێك ژ وان ل چهندین دهڤهر و وهلاتان گهریاین و خزمهت كرى باژێرهكێ ئهلمانى دبێژنێ (ڤایمار ـ Weimar) كو دكهڤیته نیڤا وهلاتى ل ویلایهتا تۆرنگن ل دووماهیا ژیێ وان ههردو همبێزكرن ههتا مرنێ و نوكه پهیكهرێ وان كو ئێك پارچهیه وهكى ئهو د ژیانا خوه دا ئێك پارچه ل جههكێ جوانێ باژێرێ ڤایمار دهێته دیتن.
ژبلى گوهۆرین و حهزێن دهروونى و ناخێ مرۆڤێ نهخۆش ب گرێ یێن سایكۆلۆژى ههڤالینهكا خۆش د ناڤبهرا واندا ههبوو و رێ نهدا كارتێكرن ل نزیكیا وان ببیت، ههمان دهم ژى چهندین جاران بزاڤ هاتنهكرن ناڤبهرا وان تێك بچیت و چاڤپێنهڕابوون ب سهر پهیوهندیا وان دا بگریت بهلێ وان ژى شكهستن خوار و دیرۆك ناڤێ هندهك كهسان بهرچاڤ دكهت تاوانبارن ناڤبهرا ههردووان نهخۆشكهن و تێكدانێ دروست بكهن، لێ وان بزاڤان سهرنهگرت. زانین و هشا وان یا پێشكهفتى گههشته ڕاددهكى ههردوو بگههنه باوهریێ ناكۆكى و نهڤیان و كین دێ كارتێكرنێ ل وان كهت و بزاڤا وان یا داهێنانێ كز و لاواز كهت و د ئهنجامدا ههردو دێ زیانبهخش بن، هزر و دیتنێن وان بێبها كهت، كارتێكرن دێ ل وان و بزاڤا تورهیى و ئاستێ هزر و نڤیسنێ و دیرۆكا داهێنانێ كهت. ل سالا 1805 دهمێ شیلهر چوویه وهغهرێ، كارتێكرنهكا مهزن كره سهر گیان و دهروونێ ههڤالێ وى گوتێ یى، ههتا ڕاددهكى گۆتێ د پێگۆتنا خوه دا ل سهر شیلهرى دبێژیت: ب مرنا شیلهرى من نیڤا خوه ژ دهستدا. ئهڤ رسته جه و پێگهیێ مهزنێ شیلهرى د ژیانا گۆتێ دا دیاردكهت، پێشتر شیلهرى ژى د نڤیسینهكا خوه دا گۆتبوو: ههڤالینیا گۆتێ گرنگترین روودان بوو د ژیانا مندا. گۆتێ پشتى شیلهرى 27 سالان ژیا، ههردهم شیلهر د ناڤ مژار و ئاخفتنێن ویدا بوو، وان كارتێكرن ل سهر ههڤدوو ههبوو، لێ كارتێكرنا وان ل سهر بهرهبابێن د دووڤ واندا پتر بوو، وان دهریایهكا هزر و فهلسهفه و زانینێ بۆ خهلكێ د دووڤ خوه دا هێلا.
شكاندنا ههڤدو ژ لایێ نڤیسهر و رۆناكبیر و هونهرمهندان ڤه بێ مفا یه، سهنگ ب بهرههمى و داهێنانێ دهێت نه ب شكاندنا یێ دى، چاڤپێنهڕابوون و هلگرتنا كینێ ژى چ ل سهر خودانێ خوه ئاڤاناكهت، بهلكو خوه ماندیكرن ماكا داهێنانێ یه، ل ههر جههكى ناڤدارهك پهسنا ههڤكویفهكێ خو بكهت ههردو پێ مهزن دبن، خهلك حهز ژ ههردوان دكهت، و د ئهنجامدا وارێ رۆناكبیرى پێ گهش دبیت و داهێنان بهرز و بلند دبیت، ئهو ههردو یان پتر دبنه رێنیشادهر و پیشهنگ تهخا گهنج چاڤلێبكهت و ڤان پرهنسیپێن بهادار د ناڤ یێن د دووڤ خوه دا بچینن و گهش بكهن.
