دهمێ هاڤیبوون ژ چارچۆڤهیێ خوه دهردكهڤت!
تهحسین ناڤشكى
هیگل و قوتابیێ خوه ماركس و قوتابیێن دى، پشتى هینگێ فیلۆسۆفێن رێچا ههبوونگریێ (الوجودیه) ژى ل ههڤهاتینه كو هاڤیبوون ئهنجامێ پێشكهڤتن و سیرۆرهیا بهردهوامه د جڤاكێن خوهدى ئابۆر و دهستههلاتێن سهرمایهدارى دا پهیدا دبت، ئهنجامێ نهبوونا یهكسانیێ و ههڤركیا دگهل ئامیرێن پێشهسازى، لێ جودایا ههبوونگهرییان دگهل كاكلا فیلۆسۆفیا هیگلى یاكو ب گیانێ رههایى یان نموونهیى دهێت ناسین و خویندهكارێن وى یێن شۆڕشگێڕى، مینا ماركسى ئهوه كو هاڤیبوون ل جهم جڤاكى ب گشتى پهیدانابت، رهنگه ژ تاكهكهسێ خوهدى هشیارى پهیدادبت. ژ بهر هندێ سهروهرێن فهلسهفهیا ههبوونگهریێ مینا سۆرین كیرگارد و نیچهى ب گۆشهیهك هووربینتر ژ هیگلى و ماركسى ل تاكهكهسى بهریا جڤاكى مهیزهدكر و دهروونا تاكه كهسى ب دیتهنهك دهروونى ڤاژیدكر و وهسا ددیت كو تشتهك نینه ب ناڤێ (ماهیهت)ێ، هشیاریا خوهدیێ تاكه كهسى د جڤاكى دا بهرى ههرتشتهكیه. ئهنجامێ ڤێ تیۆریێ ل سهدێ بیستێ، هژمارهكا ترمێن تایبهت و نوو ب دهردهسهریێن تاكهكهسیڤه ل جڤاكێ رۆژئاڤا هینانهدهر؛ مینا نهبوونگهرى (العدمیه)، بێهۆدهیى، ترس و ئالۆزى و گهلهكێن دن كو ئهنجامێ جهنگ و ههڤركیێن بهردهوام ل چهرخێ پێشكهڤتنا بارۆتێ و مهكینێن دووكێلێ ل جهم تاكى و جڤاكى پهیدادبن و هینگێ تاك و جڤاك نهچارن كو پهنایێ بهرهڤ هاڤیبوونێ ببن و ژ ههڤڕكیا ئامیر و دهردهسهریێن دن یێن سهرمایهداریێ بڕهڤن و یاخیبوونێ ل سهر ژیانا ماددى یا هشك و بێگیان بكهن.
ئهوا بهریا بهتر ژ دوسهد سالان ژ چهرخێ رهوشهنگیریێ (تنویر)ێ هێرڤه فیلۆسۆف و جڤاكناسێن مه ل سهرى ئاماژهدایێ و گهلهكێن دى بنهمایێن فهیلهسۆفیا خوه داناین، رهنگه نها ل سهر تاك و جڤاكێن ههرێما كوردستانێ دهێته پراكتیزهكرن، ئهنجامێ شاشى و فهرتهنهیا د سیستهمێ حوكمرانیا ههرێمێ دا ههیى وهك سیستهمهك گشتى كو بیاڤێن دن یێن ژیانێ ڤهدگرت، تایبهت ئابۆرى كو ههمى بیاڤێن دى پێڤه گرێداینه. دهێته زانین كو دههر وهلاتهكى دا، ههكه سیستهمێ ئابۆرى ل دووڤ پیڤهرێن زانستى و ئهكادمى ساخلهم و دروستبت، هینگێ راستیا حوكمرانیا پاقژ و پرۆفیشنال دیاردكت. لی دهمی تو د وهلاتهكى وهك ههرسی پارێزگههێن ههرێمێ دا دبینى سیستهمێ ئهشیرێ و فهودالى ب تیڤلێ سیستهمێ حزبێن مۆدرن و دیمۆكراسى و سۆشیال دیمۆكراس و ههتا داویێ ژ درووشمێن بریقهدار خوه ب سهر حوكمرانیا ههرێمێ دادایه و ههر كهسهك خودان هێز و شیان بت كۆمپانیهك بازرگانیه و تنێ بۆ خوه و خێزانا خوه كاردكت و خودێ بۆ خهلكێ نۆمال ژى بقهتینت، هینگێ هاڤیبوون خوه د سیبهرا تاكى و جڤاكى ده چێدبت.
ههكه ئهم بهرێ خوه بدهینه ڤێ نهرازیبوون و دهڤگازندهیا سال بۆ سالێ همبهر حوكمرانیا بهتر ژ دكتاتۆرهك وهك سهددامى حوكمكرى بهرفههتر لێدهێت و گههشتیه وى رادهى كو ئێدى پرانیا خهلكى باوهرى ب شیانێن دهستههلاتا خۆمالى نهبت، واته هاڤیبوون بوویه دیارده و ژ چوارچۆڤهیێ رهوشهنبیر و هونهرمهند و ئهدیب و كهسانێن دى یێن هشیار و دژى رهفتارێن دهستههلاتێ دهركهڤتیه و توێژه و چینێن دن ژى ڤهگرتینه، تنێ گهوههرێ نههشیارى و نهبوونا ئیرادهیهك ههڤگرتى و نهرێكخستى، همبهر دهستههلاتهكا كو ههمى رێكا بكاربینت پێخهمهت مانا خوه لسهر كورسیكێ دگهل بكهت، دهمێ زانى هاڤیبوون دێ بته خهتهر لسهر بهردهوامیا حوكمرانیا ژمێژه گهنى بوویى.
خالا بالكێش و مهندهۆش ئهوه كو ژ وان دهگوباسێن ژ جهین بلند دگههن كو هاڤیبوونێ ههتا خوهدیێ كۆچك و تهلارێن بلندترین قۆچهكێ دهستههلاتی ژى ڤهگرتیه. ئهڤه ژى خویادبت كو پرانیا وان خوهدى بڕیار و بهرپرسان ژى گازندهیان دكن و ژ رهوشا نها نهرازینه! پرسیارا ل ڤێره خوه دسهپیینت: ئهری ههكه هیمایێن دهستههلاتا ههرێمێ ژ رهوشێ نهرازى بن، سهرهرایى كو تنێ رۆحین مریان ژ وان دكێمن و گۆستیرا سلێمان پێغهمبهر و قۆریكێ عهلیباباى د دهستنێن وان دانه و تشتێ ب ڤێ ل ئهردو ئهسمانان لبهر دهستێ وانه، پا ئهو خهلكێ پارهیێ نۆژدارى د بهریكێ دانهبت و كرێداربت چ بكهت؟!
ههژى بسهرڤهكرنێیه، دهمێ مه ئهڤ مژاره دگهل هندهك برادهران ئازراندى، ئێكى ژ وان ب كهنیڤه گۆت: ((راسته مامۆستا بهرپرسێن مهژى نها نهرازینه، ژ بهر كو بهری نها دبت رۆژێ 30-40 دهفتهرێن دۆلارى دگههشتنێ، نها رۆژێ 3-4 دهفتهر دگههنێ، ههلبهت دێ دهڤ گازندهبن!)) ڤێجا ئهم چهند دگهل ڤێ گۆتنێنه یان دگهل نینن، ئهو مژارهك دیه، گرنگ گازنده و هاڤیبوونا مه بهتر ل سهر پارهیه و نهبوونا یهكسانیێ و زهلالیێ د كهرتێ ئابۆریێ ههرێمێ دا. ئهز باوهردكم ههر دهمهكى ئهڤ كهرته زهلال بوو و كهته ژێر دووربوون و هووربوونێن قانوونا سهروهرا ههمى كهسان، هینگێ هاڤیبوونا تاك و جڤاكێن مه دێ بهتر دگهل ئامیرى و رهوشا شههروهرایێ بت و هاڤیبوون ژ دهستههلاتا پاره د دهستى ده و ل دووڤ حهزا خوه مووچهیێن وان دگههینتێ دێ بته تشتهك نهسهركى و بزاڤا چارهكرنا وێ دێ هێت كرن.
