دهولهتا ب هێز ئارامیێ ددهته وهلاتیان ژلایێ دهروونی و جڤاكى ڤه
بسپۆرهكا فهلسهفا جڤاكناسى:
دهولهتا ب هێز ئارامیێ ددهته وهلاتیان ژلایێ دهروونی و جڤاكى ڤه
بسپۆرهكا فهلسهفا جڤاكناسى د ههڤدیتنهكا رۆژناما ئهڤرۆ دا ئاماژه ب چهند پرسێن گرنگ ل دۆر كاریگهریێن میدیایێ د قووناغا نوكه دا دكهت و دیاركر كو، میدیایێن بیانی رۆلهكێ خراب ههیه بۆ بهلاڤكرنا پڕۆپاگندهیان د ناڤ خهلكێ ههرێما كوردستانێ دا و دبێژیت: كهسایهتیا مرۆڤی ل سهر دهولهتێ دهێته ههڤبهركرن و ههبوونا دهولهتا سهربخوه ژلایێ دهروونی و جڤاكى ڤه كاریگهریێن ئهرێنی ههنه.
ههولێر، قائید میرۆ:
مانشێت
(بۆچی د پڕۆسا ریفڕاندۆمێ دا نهدهاته نڤیسین ئهڤ ریفڕاندۆمه بۆ كۆنفیدڕالیێ یه نهك دهولهتا سهربهخوه؟)
بسپۆر د وارێ فهلسهفا جڤاكناسى دا ل زانكۆیا سۆربوون یا پاریس، دكتۆر شهونهم یهحیا بۆ رۆژناما ئهڤرۆ دا زانین كو، بێگومان نهیارێن كوردستانێ میدیایێ ژ بۆ بهلاڤكرنا ترسێ و گهفان بكاردئینن ههروهكی چاوا ژلایێ سهربازی و سیاسی ئابووری ڤه دژایهتیا ههرێما كوردستانێ دكهن، میدیا ئێكه ژ وان ئامیرێن كاریگهر و رۆلێ خوه دبینیت، ئهڤ رۆلێ راگههاندنێ ژ لایێ ئهكتهرێن جڤاكى یێن كورد ڤهخواندنا بۆ دهێتهكرن، بهرۆڤاژی ب بۆچوونا نهیاران ژی ڤهخواندنهكا نوو بۆ دهێتهكرن لهوڕا د ڤی بیاڤی دا دو لایهن ههنه و د ههر جڤاكهكی دا پیڤهر دهێنه گوهۆڕین، ب ههمان شێوه كوردستان ژی ههمبهر نهیارێن خوه میدیایێ بكاردئینیت بۆ بهلاڤكرنا پڕۆپاگندێن خوه، بهلێ رهنگه جوداهی ههبیت و نهگههیته ئاستێ گهفكرنێ و ترساندنێ ئهڤه ژی بۆ كهلتوور و سرۆشتێ ئهكتهرێن جڤاكى یێن كورد بگشتی ڤهدگهڕیت و گۆت: مهرهما من ئهوه ههردولا ل رهوشا ئاشتی و شهڕی دا میدیایێ بۆ پڕۆپاگندهیان بكار دئینن، ئهڤجا پهیڕهوكرنا ئهڤی میتۆدی بۆ بهڕهڤانیكردنێ ل خوه، ئهڤه تشتهكێ نوو نینه و پاشخانهكا دیرۆكی ههیه.
د. شهونهم دیار كر ژى كو، ئاخفتنكرن ل سهر رهوشا سیاسی كارهكێ ئاسان نینه، چونكى د سیاسهتێ دا حهقیقهت ناهێته دیتن، ژبهركو تیۆرا ئهخلاقێ سیاسی ل سهر بنهمایێ تێگههشتن بۆ سرۆشتێ مرۆڤی ل ئهڤان دهڤهران هێشتا نههاتیه دامهزراندن، سیاسهت كرن ددهستێ چهند كهسا دایه واته سیاسهت كرن ل ڤێ دهڤهرێ هندی تێگههشتن بۆ خواستێن ئهكتهرێن سیاسى ههیه هند تێگههشتن بۆ خواست و هیڤیێن خهلكی نینه، میدیا یا ئهڤرۆ یا ل بن ههیمهنێ خواستێن گشتی نینه، بهلكۆ ژلایێ حزب یان گرۆپ و كهسێن دیاری كری ههیمهنه تێته كرن، ههروهسا پیڤهرێن زانستی د رهوشهكا وهسادا نینه و گۆت: لهو دشێم بێژم ئهڤرۆ میدیایێ رهوشهكا ئیفترازی چێكریه و ل لۆژیكێ دهرباز كریه كو رهنگه رهنگڤهدانا حهقیقهتا جڤاكی نهبیت و وهلاتی تێدا هاتبیته بهرزهكرن.
ل دۆر پڕۆپاگندهیێن دهزگههێن راگههاندنا عێراقێ و بیانی بۆ ترساندنا خهلكێ كوردستانێ ئهڤێ بسپۆرا فهلسهفا جڤاكناسى دیار كر كو، ب تنێ دهزگههێن عێراقی نینن خهلكێ ههرێما كوردستانێ بێ ئۆمێد دكهن، ژبهركو خهلكێ كوردستانێ دوجارا هند ژ دهستێ دووریا گۆتارا ئهكتهرێن سیاسیێن كورد بێ ئۆمێدتر بووینه و گۆت: وهلاتیێن كورد د بهلهنگازیێ دا دژین، مه دیت د پڕۆسا ریفڕاندۆمێ دا جهماوهرێ كوردستانێ سهرهرای ئهڤان گهفێن ژلایێ وهلاتێن دهوروبهر دهاتنه كرن و د كاودانێن نهخوش یێن ژیانێ دا دهرباز دبوون بهرب سندۆقێن دهنگدانێ ڤه د چوون پشكداری د ریفڕاندۆمێ دا كر و دهنگ ب سهرخۆبوونا كوردستانێ دا، ڤێرێ وهلاتیێن كوردستانێ وهكی ئهركهك و بهرپرساتیهكا ئهخلاقی و نیشتیمانپهروهری ئهڤا ل سهر ستویێ وهلاتیان بو هاته ئهنجامدان، بهلێ دههمان دهم دا گۆتارا نه رۆهنا سیاسیان و جوداهیا بۆچوونا ل دۆر پرسێن نیشتیمانی وهلاتیێن ههرێما كوردستانێ نه ئومێد كرینه، كو ئهم بهرێ خوه ددهین دلسۆزی و هشیاریا سیاسی و راستگۆیا وهلاتیێن ههرێما كوردستانێ زۆر پێشی ئهكتهرێن سیاسیێن كورده و ئهڤ سرۆشتێ مللهتی وهكی نوكه ههیبهتا وهلاتیێن كوردستانێ راگرتیه، زۆر جاران مللهت ب ههلویستهكێ خۆراگری و ب هێز بهرهنگاری دوژمنی دبیت، بهلێ مخابن نه رۆهنیا گۆتارا ئهكتهرێن سیاسیێن كورد نه ئێك ههلویستیا وانا بهرامبهر ئێكدو رۆل ههبوویه ژ ڤێ چهندێ ههلویست و شكۆیا جهماوهرێ كوردستانێ بهێته لاواز كرن و گۆت: بۆ نموونه نوكه بهحسێ كۆنفیدڕالیێ دهێته كرن، ب راستی ئهڤه جهێ حێبهتیێ یه وهلاتیێن كوردستانێ دهنگ بۆ دهولهتا سهربخوه دایه نهك بۆ كۆنفیدڕالیێ، بۆچی د پڕۆسا ریفڕاندۆمێ دا نهدهاته نڤیسین ئهڤ ریفڕاندۆمه بۆ كۆنفیدڕالیێ یه نهك دهولهتا سهربهخوه؟ لهوڕا ئهڤ ههلویست و رهفتار زێدهتر ژ پڕۆپاگندهیێن دوژمنێن كوردان وهلاتیێن كورد بێ ئۆمێد دكهت، ئهڤ بێ ئۆمێدیه ژی ههر ل سهر ئاستێ سیاسی دا ناهێته دیتن، ل سهر ئاستێ ئابووری و نه زهلالی و گهندهلیێ بگره ههتا كۆمهكا پرسێن دی ههنه كو پێدڤیه سنۆرهك بۆ بهێته دانان.
د. شهونهم یهحیا هاته سهر بهحسێ میدیا ناڤخۆ و خۆیاكر كو، ژبهر كو میدیا ل ههرێما كوردستانێ ب پیڤهرێن زانستی و ئهكادیمی و بشێوهیهكێ پڕۆفیشنال دهرباز نابیت، میدیا ژی ههر رهنگڤهدانا ئهڤی واقعیه، جڤاك د رهوشهكا سرۆشتی دایه، رهوشا سرۆشتی ژی رامانا رهوشا فهوزا و بهربهریهته و چ سانسۆرهك ل سهر كارێن وان نینه، خالهكا دى یا گرنگ ل ههرێما كوردستانێ میدیا سهر ب حزبێن سیاسیه، واته میدیا یان سهر ب حزبێن دهستههلاته یان ژی سهر ب لایهنێن ئۆپۆزسیۆنه، ههتا ئهڤرۆ ماس میدیا هند بهرفرهه بوویه ل ئاستێ حزب و رێكخراو و گروپا ژی دهرچوویه بۆیه میدیا تاكێن جڤاكی ئهڤه ژی ب رێیا تۆڕێن جڤاكى و گۆت: ههر تاكهكێ ناڤا جڤاكی خوهدی میدیا تایبهت ب خۆیه، كۆنترۆلكرنا ئهڤێ دیاردێ زۆر یا ب زهحمهته، بشێوهیهكێ گشتی میدیا ل ههرێما كوردستانێ ب شێوهیهكێ رێژهیی یا دووره ژ ئێتیكێن رۆژنامهڤانی، ههروهسا میدیا نهبوویه ژێدهرهك بۆ بهێزكرنا كهرتێ ئابوری كو ب رێیا پرۆگرامێن خوه ببیته رێیهك بۆ ڤهدیتنا كاری و بازاڕ پهیدا كرنێ سهر ئاستێ ناڤخۆ و جیهانێ ژی، ژلایێ رهوشنبیرى ژی كار ل سهر ناساندنا كهلتوور و گهشهكرنا هزرا وهلاتی بكهت، ههكه بهحسێ لایهنێ سیاسی ژی بكهین ئهڤه میدیا كوردی زۆر ب شێوهیهكێ كلاسیكیانه كار دكهن، د ڤی بیاڤی دا میدیا بزاڤێن ئیترازی و وههمی پهیدا دكهت، ئهڤێ چهندێ ژی كاریگهری ل سهر تێكدانا ئاشتیا ناڤخوه ههیه، ژلایێ كۆمهلایهتی ژیڤه بههمان شێوه پڕۆفیشنالی نهبوویه بۆ راگرتنا بهلانسێ جڤاكى، بهلێ میدیا كوردی ههموو سنور بهزاندینه ل پێدانا زانیاریێن نه تهندروست و وههمی كو كاریگهریێن نیگهتیڤ كرینه سهر ژیانا وهلاتیان، ئهڤ حالهته ژی ههكه ل ههر ولاتهكی یان دهولهتهكا راستهقینه دا بیت بێگومان رێوجهێن قانوونی یێن توند دێ بهرامبهر هێنه وهرگرتن ئهڤه ژی ههمبهر ئهڤان دهزگههێن كول سهر ڤی فۆڕمی كاردكهن.
سهبارهت بنیاتنانا دهولهتێ دكتۆر شهونهم یهحیا ئاماژه پێ كر كو، من بهحسێ بنیاتنانا دهولهتێ كریه نهك راگههاندنا دهولهتێ، چونكی جوداهیهكا زوو ههیه د ناڤبهرا وان دا، ههرچهند ئهڤه پرسهكا فهلسهفیه هندهك د ڤێ باوهریێ دانه كو دهولهت بهێته راگههاندن دووڤدا دهولهت بهێته ئاڤاكرن، هندهك ژی بهروڤاژی وهسا دبینن كو دهولهت دهێته ئاڤا كرن دووڤدا دهێته راگههاندن و گۆت: ئهز وهسا دبینم بنیاتنانا دهولهتێ زهروره بهری بهێته راگههاندن، زۆرجاران ئهز بخوه ڤێ نموونێ دئینم كو دهولهت وهكی مالێ یه بۆ تاكی، مال چهند یا زهروره بۆ تاكی دهولهت ژی هند یا زهروره، مال دهێته ئاڤا كرن پاشی كهل و پهل بۆ دهێنه دانان دووڤدا دبیته مالهكا سهربخوه، چاوا كهلوپهلێن ناڤمالێ كهڤن دبن سیستهم یان ژی حوكمهت و ئهكتهرێن ناڤا حوكمهتێ وهكو كهل و پهلێن مالێ پێدڤی ب نووكرنێ ههیه، دشێین ههموو كهل و پهلێن مالێ بگۆهۆڕین بهلێ مال ههر یا ل جهێ خوه دهولهت ژی وهسا دشێی گۆهڕینا تێدا بكهی، لهوڕا دبینم راگههاندنا دهولهتی دووڤ بنیاتنانێ دهێته راگههاندن.
ل دۆر كاریگهریێن دهولهتا سهربخوه ژلایێ دهروونی ڤه دكتۆر شهونهم یهحیا دبێژیت: ئهڤ نموونا ل سهری من ئاماژه بۆ كری باشترین بهلگهیه كو دهولهتا بهێز ئارامیێ ددهته وهلاتیان نهك تنێ ژلایێ دهروونی ڤه ژلایێ جڤاكى و بهێزكرنا كهسایهتیا تاكى ژی یا گرنگه، بۆ نموونه ئهڤرۆ بۆچی ئهمریكیهكی دبینی ژ ته ب هێزتره ئهڤه ژبهر هندێ یه كو خوهدی دهولهتا بهێزن، لهوڕا ههر تاك ب رێیا فۆڕما دهولهتا وی دهێته وێنه كرن، دهمێ وهلاتیهكێ بهنگلادشی دبینی ئێكسهر دهێته ههڤبهر كرن ل گهل فۆڕما دهولهتا وی، ڤێرێ دا دهولهتا بهێز كاریگهریێن پۆزهتیڤ ل سهر ئهكتهرێن جڤاكى دكهت و زێدهتر ههست ب بهرپرساتیێ دكهن ههمبهر دهولهتا خوه، بهروڤاژی وهلاتیێ ل دهولهتهكا پیچ و لاواز ههست ب بهرپرسیاریهتا لاواز دكهت.
