دهولهتا (عهمیق) ل كوردستانێ ههیه !
دهولهتا (عهمیق) ل كوردستانێ ههیه !
دهولهتا (عهمیق) چو تشته ؟ ..
دهولهت دهێته هژمارتن ئێك ژ گرنگترین میحوهرێن ڤهكولینا زانستێن سیاسى ب شێوهكێ تایبهت، و زانستێن جڤاكى ب شێوهكێ گشتى ..
ژبهر پێكهاتا وێ ژ سامانێن گرێدایى ب توڕێن دهزگههان و بهرژهوهندى و گرۆپا و پهیوهندیا دهستههلات و هێزێ د ئاستێن جودا جودا دا..
جورێن دهولهتان ؟ ..
• دهولهتێن ب هێز
• دهولهتێن لاواز
• دهولهتێن سیستهمێ كۆمارى
• دهولهتێن سیستهمێ پادشایى پهرلهمانى
هندهك جورێن دیتر ههنه ناچنه د چارچووڤێ ڤان ڤهكولیناندا، وهكى حوكومهتا سیبهر، یا ههڤتهریب ل گهل دهولهتا سهرهكى، لهورا گرنكترین پێناسه بۆ دهولهتا دبێژنێ ( الدوله العمیقه) ..
ئانكو، وێنێ پهیوهندیان د ناڤبهرا دهزگههێن جودا جودا دا، كو دهرئنجامێ وێ نهخشهیێ تێكهلیان یێن كارتێكرنێ د دروستكرنا بڕیارێن سیاسى و دهستههلاتى دیار دكهت، ل ههر وهلاتهكى یان دهولهتكێ ، سهرهراى كا سیستهمێ سیاسى یان یێ ئابوورى چیه، ههڤدهم ههمى پهیوهندى و بهرژوهندیێن ههڤشك بخۆڤه دگریت.
پێناسهیا دهولهتا (عهمیق) :
ئیدیهمێ دهولهتا (عهمیق بۆ جارا ئێكێ ل وهلاتێ توركیا هاتیه دروستكرن، ل دووماهیا سهدیا چاخێ بۆرى، وهك دهربڕین ژ ههڤكاریا توِڕهكا ئهفسهرێن هێزا لهشكرى یێن بارێ پاراستنا پرۆسا دهولهتا توركیا خستینه سهر ملێن خو، پشتى ل سهر دهستێ (موستهفا كمال ئهتاتوركى) هاتیه دامهزراندن.
ئارمانجا وان بهرهنگارى و ژناڤبرنا ههر بزاڤ هزر و حزب و حكومهتهكا ببیته گهف و مهترسى ل سهر پرانسیبێن دهولهتا توركیا یا علمانى، ئهو ئێكهم پێناسه بوو بۆ تێگههێ دهولهتا (عهمیق ) هاتیه رۆژهڤێ.
پاشى ئهو ئیدیهم و تێگههێ ل ویلایهتێن ئهمریكى یێن ئێكگرتى هاته مهیدانێ، پشتى ئاژانسا ناڤهندیا ههوالگیرى یا ئهمریكى( CAI)، وى دهمى دهولهتا (عهمیق) ب نوونهریا ژمارهكا توِڕێن دهستههلاتێن سیاسى و ئابوورى و دارایى ل واشنتۆن بناڤێ (وول ستریت) كو بكارێ پارستنا كومهكا بهرژوهندیان رادبیتن.
تێگههێ ئیدیهمێ دهولهتا (عهمیق) ل گهلك وهلاتان بهلاڤ بوو، وهلاتێن عهرهبى و ئیسلامى ژى ڤهگرت بتایبهتى پشتى سهرهلدانا بهارا عهرهبى یا ل پڕانیا وهلاتێن عهربى ڤهگرتى بتایبهتى ل روودانێن وهلاتێ مسرێ، دهمى گوهۆرینهكا مهزن بخوڤه دیتى ب رێیا دهولهتا (عهمیق) كو رولهكێ ههره مهزن دڤان روودانان گێرایه، ئهو تێگههێ كو دبێژیت دهزگههێن لهشكرى و ئێمناهیێ و راگههاندنێ ههموویان كوم دكهت ل سهر پێگههێ پاراستنا بهرژهوهندیان یێن دبنه گهف درێیا دهولهتێ دا و بكارێ پاراستنا ئێمناهیا نهتهوهیى رادبن، بهرامبهرى ههر گهفهكا دهرهكى.
دبیت ئهم پارچهكا دیتر زێدهكهین كو گرێدایه ب بیروقراكراتیێ ئانكو ( دهزگههێ كارگێرى)، یێ گرێدایه بشێوازێ كارگێرێ بو پاراستنا رهوشا ئارام و بهرژهوهندیێن ههڤپشك دژى ههر گهفهكێ.
یا گرنگه بزانین تێگههێ دهولهتا (عهمیق) نه پیدابوونا شهڤ و رۆژهكێ یه، بێى پێشهكى یهك بوو ههبیت، درڤێت رهوشهكا گونجایى بۆ بهێته بهرههڤكرن بۆ هندێ بشێت وهكى پێدڤى كارێ خوهیێ ئهكتیف ب باشتر شێوه بكهت، ئهو رهوشه ههردهم د دهولهتا نهتهوهیى یا نوو ب دهزگهه و پڕوگرام و فهلسهفا دهستههلاتێ ڤه دهێته پهیداكرن.
دهولهتا (عمیق) یان دهولهتا سیبهر ئێك ژ دهرگههێن دهولهتا نهتهوهیى یه ..
دهولهتا نهتهوهیى یا نوو پشتى پهیمانا (ویستفالیا) یا ئاشتیێ ل سالا 1648 پهیدابوویه، ئارمانج ژڤى رهنگێ دهولهتێ ئهو بوو پاراستنا نهتهوه و سنۆر و دانانا چارچۆڤهكێ دیار بۆ پهیوهندیێن دناڤبهرا وهلات مهللهتێن واندا بهێته دانان، و نههێلانا ههڤڕكیا كو ئهگهرێ پهیدابوونا وێ بوون، ل گۆڕ بیردوزا كهسێن ئهو رێككهفتن موركرین، ههبوونا ئیمپراتوریا و نهبوونا سنۆرێن دهستنیشانكرى یێن دیار و ئاشكرابونه ئهگهرێ پهیدابوونا ههڤڕكیێن دژوار دناڤبهرا مللهتان و دهستههلاتێن حوكمڕانیێ یێن جودا جودا ل وى سهردهمى.
دهولهتا نهتهوهیى یا نوو خالا ههر گرنگ تێدا پڕانسیبێ (سهروهرى) یه، ئهڤ تێگهههژى دناڤا دهولهتا نهتهوهیى دا تێگههێ سهرهكى یه بۆ تیگههشتنا دهولهتا نهتهوهیى، چونكى دچارچۆڤێ سهروهریى دا دستههلات ب دهولهتێ دهێته دان و مافێن ڕهوا ب كارئینانا توندو تیژیێ و هێزێ و ههر تشتهكێ ددهستههلاتا وێ دا بۆ پاراستنا سیستهمێ گشتى یێ وهلاتى، ئانكو دهولهت ب مافێ خوه دزانیت ههر دهمێ زێدهگاڤیهت ل سهر قانوونێ هاته كرن.
ئهڤه بۆ ئهگهرێ پهیدا بوونا تۆڕهكا ئالۆزیایى و هشك ژ پهیوهندى و بهرژوهندیان ب درێژاهیا سالان ههتا ههمى دامودهزگههێن دهولهتێ یێن جودا جودا بخوڤه گرتى، كو كهسهك نهشیت ڤێ دهولهتێ ژناڤ ببهت ههتا ب رهه وریشال ڤه نه هێتهدهرخستن، چونكى ب ڤان ههمى دهزگههان ب دژوارى ئهو بهرهڤانیێ ژ دهستههلاتا خوه دێ كهت، ب رێا وان ههمى ئالاڤێن بهردهست ل دووڤ تێگههێ سهروهریێ كو ل گۆڕ وى پیڤهرێ ههمى كارێن خوه ب ڕوایى دزانیت.
دهولهتا (عهمیق ) یان سیبهر چهوا كار دكهت؟
ئێك ژكارێن دهولهتا (عمیق) بۆ پارستنا تۆڕا بهرژوهندیێن ناڤخویى بكارئینانا توندتیژیێ یه ژ دهرڤهیى چارچۆڤێ قانوونێ، بهلێ بۆ هندهك حالهتێن تایبهت، و نه ل ههمى دهمان، كو كریارێن پاراستنا ئێمناهیا نهتهوهیى بهرامبهرى مهترسیێن دهرهكى بكهت و ههردهم ب نێرینا دۆژمنهكێ بهرههڤبوویى و د ئامادهباشیێ دا بیت بۆ ژ ناڤبرنا ههر ئاریشهكا د كهڤیته درێیا دهولهتا نهتهوهیى دا و گهفان لێ بكهت، دڤى بیاڤى دا دهولهتا بكارێ سهركوتكرنا بهرهنگاران دكهت یێن نهرازى ل سهر كارێ دهستههلاتا سیاسى بشێوهكێ تایبهت، دویر نینه ههروهسا دهزگههێن ئاینى ژى بهێنه بكارئینان ژ بۆ ههلگرتنا ماسكهكا ئاینى و مافهكێ ڕوهایى بدهته كارێن خوه، و خلكهكێ پێ رازى و بێ دهنگ بكهت.
دهولهتا (عمیق) گهلهك جاران ژى بكارێ سهردابرنێ و فێلان ل گهل وهلاتیان دكهت، ژبۆ پاراستنا سیستهمێ گشتى و دهزگهه و رهوشت و بیروباوهران یێن راستهوراست گرێدایى ب دهولهتێ ڤه.
بكارئینانا دهزگههێ كارگێرى (بیروكراتى) ئێك ژ ئالاڤێن بكارئینانا دهولهتا سیبهره( عمیق)، ئهو دبیته لقهك ژ قانوونێ ژبۆ گهشهكرنا پرۆسا كارگێرى ل سهر وهلاتیان كو ل گۆڕ وێ چهندێ فهرمانبهر بكارێ پاراستنا سیستهمێ گشتى رادبیت، و رێ ل ههمبهرى وهلاتیان ناهێته دان كو نهرازیبوونا خوه دیار بكهت یان ژى پێشێلكاریهكێ بهامبهرى وى سیستهمى بكهت.
ههروهسا دهولهت ههمى دهزگههێن ئابوورى كونترۆل دكهت، زێدبارى كونترۆلكرنا بازاران بۆ پاراستنا تۆڕا بهرژوهندیێن خۆ یێن ئابوورى كو ب ههر شێوهكێ تێدا مفا داربیتن بۆ هندێ رهوشا سیستهمێ گشتى وهكى خوه بمینیتن، ژبۆ ڤێ ئێكێ دێ بكارێ ئافراندنا چیرۆك و چیڤانوك و گهلهك جاران ژى داستانان دروست كهتن، نهخاسمه دكارێ خواست و داخوازیێن بازارى دا.
دئالیهكێ دیتر دا دهزگههێ دهستهلاتا لهشكرى بۆ نموونه، دبیته خودانێ گهلهك كۆمپانیێن سهرمایهدارى و بهرهێنانێ كو قازانجهكێ مهزن و ئابوورهكێ ب هێز بۆ پهیدا بكهت، ههروهسا ئالیێن دستههلاتدار دناڤا دامودهزگههێن كارگێرى و بجهئینانێ دناڤا دهولهتێ دا بهلاڤ دبن، وهكى حوكمهتا ناڤخویى و جڤاتێن پارێزگههان، نوونهرێن دهولهتا (عمیق) ل وان جهان دهێنه دامهزراندن، بتایبهتى كهسێن پلێن لهشكرى ههى، داكو بزانن ههموو دهمودهزگههێن دهولهتێ ب ههمان ریتم كارێ خوه برێڤه دبهن، زێدهبارى دامهزراندنا ئهفسهرێن خانهنشین ل جڤاتێن ئیدارى و دهستهیێن كۆمپانیان یێن گرێدایى ب ژێرخانا ئابوورى یا وهلاتێ و خزمهتگۆزایێن سهرهكى، داكو ئهڤ كاره بشێوهكێ جوان و رێك و پێك بریڤه بچیت، دڤێت راگههاندن كارهكێ باشتر نامێن دهولهتێ برێیا ریكلامێن ئاراستهكرى بگههینیته وهلاتیان، و پشكداریێ د كارێ فێل و ب سهردابرنا و مهزنكرنا كێشێن لابهلا دا بكهت، ل سهر كیستێ كێشێن سهرهكى بۆ ئازراندنا رایا گشتى ب ئاراستهیا دهولهتى ڤه و پاراستنا سیستهمێ گشتى ل وهلاتى.
نیڤشكێ بابهتى ئهو ئهم بێژین، ئهم یێ ل ههمبهرى تۆڕهكا ئالۆز و هشك ژ بهرژوهندیان و تێكهلیا دهزگهه و گرۆپێن لهشكرى و ئێمناهیى و ئابوورى و سیاسى و سڤیل و ئاینى بۆ بهرهنگاریا ههر گوهۆرینهكا ببیته گهف و مهترسى ل سهر بهرژوهندیا گیانێ وێ دهولهتێ یاكو دهولهتا (عمیق) ههبوونا وێ لسهر گیانێ وێ راوهستیایه، لڤێره ئهم دشێن نموونێن زێندى بهرچاڤ بكهین، وهكى وهلاتێ توركیا و پاراستنا دهولهتا علیمانیهتێ ب رێیا كوشتن و ژناڤبرنا و كودهتایێن دهێنه ئهنجامدان، بتایبهتى رولێ لهشكرێ توركیا دناڤدا، یا دوێ ئهمریكا و پاراستنا ئێمناهیا نهتهوهیى یا ئهمریكا ب رێیا كونترۆلكرنا بازارێن جیهانى و ئابوورى بهێز، گوهۆڕینا دهستههلاتان و پهیداكرنا شهران ل وهلاتێ مسرێ و پاراستنا بهرژهوهندیان برێیا لهشكرى و كونترۆلكرنا دهزگههێن گرنگ وهك وزه و كارهبا، ئانكو بشێوهكێ گشتى دهولهت دزكێ دهولهتهكا دیتر دایه.
ل دووماهیێ پرسیار ئهوه ئهرێ مه پێدڤى ب دهولهتا (عهمیق) ل كوردستانێ ههیه ؟، بلا بهرسڤ بۆ خواندهڤانێ هێژا بیت..
