دیاری بۆ جهنابێ ((حهسقیلێ)) وهزیر ل گهل رێزگرتنێ
د. جمعه بهندى
گهندهلی یان دهستدرێژی ل سهر پاره و سامانێ گشتی ب ههمی جۆرێن خوهڤه، چ ل سهر ئاستێ دارایی یان ئیداری ژ گونههێن مهزنه د ههمی پیڤهرێن شهرعی و فقهی دا و د ههمان دهمدا تاوانهكا پیس و نزمه د ههمی پیڤهرێن قانوونی و جڤاكی دا. لهورا دێ بینین سزایێ وان كهسان ئهوێن دزیا سامانێ گشتی دكهن چ ب رێیا (احتیال، اختلاس، اتلاف، هدر، استیلاو، عقود وهمیه، خصخصه المال العام، مناقصات شكلیه، و … ) سزایهكێ قورس یێ ههی چ ژلایێ شهریعهتی ڤه یان ژ لایێ قانوونێ ڤه. چونكو ئهڤ جۆره تاوانه تهڤنێ سیاسی و جڤاكی و ئابووری و ئیداری ئهوێ هاتیه راچاندی د ناڤبهرا مللهت و دهولهتێ دا تێكدت و ئێكه ژ ئهگهرێن سهرهكی بۆ نههێلانا باوهریێ و تێگدانا پێگههـ و تێگههێ دهولهتێ ل سهر ههمی ئاستان، چنكو ئابوور و پاره و سامانێ گشتی ئهو دهمارن ئهوێن خوینێ و ژیانێ دگههینه ههمی لایێن ژیانێ چ ل سهر ئاستێ گشتی یان ل سهر ئاستێ كهسۆكی. ژ بهر ڤێ ئێكێ دێ بینین كو پیڤهرێ سهرهكی یێ نیڤدهولهتی بۆ پێشڤهچوون و دانانا دهولهت و مللهتا ل رێزا ئێكێ د ناڤ مللهتێن ساخ و هشیار دا زڤرینن بۆ دهستپاكیا بهرپرس و كاربهدهستێن وی وهلاتی و سوپاس بۆ خودێ پاك و مهزن ههردهم ئهم ل رێزا پێشیێنه بهلێ ژ دووماهیێ ڤه. ههر وهك هین باش دزانن كو پێنگاڤا دهستپێكێ بۆ پاراستنا سامانێ گشتی د دانانا مرۆڤێن دهستپاك و خودان ئهمانهت و هێز و شیان ل جهێن بهرپرسیارهتیێ تایبهت ئهو جهێن پاره د رێیا وانرا دئێت مینا خالێن سنۆری و رێڤهبهرێن گومرك و بۆجه و رسمێن قانوونی و ئهوقاف و كۆمپانیێن نهفت و گازی و كۆمپانی و بهنكێن بازرگانی تایبهت یێن دهولهتێ و فرۆكخانه وهرگرتنا پارێن ئاڤ و كارهبێ و مینائێن بهر ئاڤێ و موزایده و موناقسهیێن گشتی و موساتحێن عهردی و جهێن گهشتوگوزاری و پانزینخانان…. و بهری و دووماهیا ههمیا وهزارهتا ئابووری و دارایێ ل گهل وهزارتێن نهفت و گاز و سامانێن سروشتی. دیسا ههر جههكێ پاره تێرا دئێته خهرجكرن دڤێت د دهستێن هندهك بهرپرسێن دهستپاك و خودان وژدان و بریار و نه ترسبن. ههر وهك قورئانا پیرۆز ئاماژه دایه ڤێ ئێكێ دهمێ گۆتی: (( اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ )) سورتا قصص- ئایهتا (26). و ل جههكێ دی دا پهسنا مرۆڤێن نه لهرز و نه گوهۆر و خودان بریار دیێتهكرن د دامهزراندنا وان دا ل جهێن بلند و هێژا :((ۆقَاڵ الْـمَلِكُ ائْتُونِی بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِی فَڵـمَّا كَلَّمَهُ قَاڵ إِنَّكَ الْێوْمَ ڵدَیْنَا مَكِینٌ أَمِینٌ )) سورتا یوسف- ئایهتا (54). د ئایهتا دووڤ دا پهسنا رۆلێ زانست و مهعریفهتێ د پاراستنا سامانێ گشتی دا دهێته كرن: (( قَاڵ اجْعَلْنِی عَڵى خَزَائِنِ الْأَرْچِ إِنِّی حَفِیڤٌ عَلِیمٌ)) سورتا یوسف- ئایهتا (55). ئانكو ب دهستواژهكا دی دڤێت ههر كهسهكێ دئێته دانان وهك بهرپرس ل سهر سامان و كارێ گشتی خودان چهند خال و سالوخهت بیت ژ وان: 1- خودان هێز و رهوشت و ئهمانه بیت. 2- خودان نهفسهكا پاقژ و بژین بیت. 3- خودان بریار بیت و نه كهسهكێ هژهژۆك بیت. 4- خودان لهشهكێ ساخ لهمبیت تایبهت ژلایێ مێشكی و جهستهیێ ڤه. 5- خودان زانست و مهعریفه و شارازاێی بیت د وارێ كارێ خوه دا. ل دووماهیا ڤان خالان من دڤێت ئهز ڤی بابهتی ب دووماهی بینم ب ئێك ژ چیرۆكێن وهزیرێ دارایا عیراقێ ل سهر دهمێ پاشاتی یێ و تایبهت ل سهر دهمێ ((مهلك فهیسلێ ئێكێ)) ل سالا 1921 و ناڤێ وی ((حهسقیل ساسۆن)) بوو و ئاینێ وی جوهیاتی بوو، وهك نموونهكا نه دوبارهكری- د مێژوویا عیراقا نوو دا ـ ل سهر ئهمانهت و دهستپاكی وێرهكیا وی پێخهمهت پاراستنا پاره و سامانێ گشتی. دبێژن: جارهكێ مهلك فهیسلێ ئێكێ مێڤانداریهك دانا وژبو وێ مێڤانداریێ 20 دینار ڤهگیشان ژ خزینا دهولهتێ. بهلێ دهمێ مهلكی ـ فهیسل ئێكێ ـ مووچێ خوه وهرگرتی دیت دو دینار ێن ژێ هاتینه برین وی دهمی مهلك فهیسلی پسیار ژ وهزیرێ دارایێ كر ـ حسقیل ساسون ـ بۆ زانینا ئهگهرێ برینا وان ههردو دیناران. ئینا حسقیلێ وهزیر برسڤا وی دا و گۆتێ: ئهو مێڤانداریا جهنابێ ههوه دانای یا تایبهت بوو ـ ئانكو نه ژ بو كاروبارێن دهولهتێ بوو ـ و نابیت پارێ وێ ژ پاره و سامانێ گشتی بێتهدان و مهزاختن. دبێژن ئهڤ مرۆڤه ـ حسقیل ساسۆن ـ هندی هند یێ هشیار وچربوو ل سهر پاره و سامانێ گشتی حهتا وێ رادێ نموونه پێ دهاتنه گۆتن ((لا تحسقلها)) ژبهر توندی و هشیاری و چراتیا وی وی پێخهمت پاراستنا پارێ گشتی. *دكتوراه فی الفقه المقارن
