دیرۆكا عیراقێ یاپڕ خوین
ئایدن عینایهت
دهمێ دبێژن ئازادی داره كا گهشه و ههمی مللهتێن جیهانێ قهستا وێ دكهن، بهلێ ئاڤدانا وێ گهلهكا گرانه، چونكو رۆندك و خوین و خهونێن گولگولی تێكههل دبن وێ دارێ گهش دكهن. بهلێ ل عێراقێ ئهڤ داره زۆرا لاوازبوو و ههتا نها گهشهبوونا وێ نینه. ههكه بزڤرینه دیرۆكهكا نێزیك، دی بینین ئێكهمین قوربان شێخ عبدولسهلام بارزانی یه، ئهو ژی ل سالا 1909 بزاڤهكا رهوشهنبیر رابوو، بهلێ دووماهیا وێ ل سالا 1914 هاته سیدارهدان و پشتی عیراق بوویه مهملهكه، دیاربیت ئێكهمین قوربانێ وێ شاه فهیسهلێ ئێكى كو ب ژههرێ هاته كوشتن ل جنێف و ل سهر دهستێ ئافرهتهكا ئنگلیزانه نیاس د دووڤرا كورێ وی شاه غازی یێ ئێكهم، دیسا هاته كوشتن ب شێوهكێ نهێنی و دیاربوو جیهانێ كو ب ئاریشا تروبێلێ چوو، بهلێ (سندرس) پاشا دختورێ وی یێ تایبهت بوو ددیا نڤێسا خوهدا دبێژیت شاه غازی هاتبوو كوشتن ب ئامیره كێ تیژ ل سهرێ وی، پاشی ئێكهمین كودایه ئهوا ژ لایێ فهریق (بهكر سدقی) كورد بوو جهعفهر پاشا عهسكهری دا كوشتن ب دهستێ سێ ئهفسهران (سالم تهوحهله ـ جمال جمیل ـ ئو هانێس) و ئهوێ دووماهیێ ئهفسهرهكێ ئهرمهن بوو و پشتی كوشتنا بنهمالا شاه فهیسهلى ژ لا یێ عهباس الحبوسی و ههڤالێن وی زنجیرا كوشتنا بهردهوام بوو. ههروهسا عهبدولكهریم قاسم هاته كوشتن و ههولدان ب كوشتنا سهررك مهسعوودی و برایێ وی ئدریسێ نهمر ل به غدا هاتهكرن، ژبلی چهندین سیاسهتمهدارێن عیراقێ ئهوێن نه دیار د ئاڤێ دا چوون و یا دیاره بۆ ههمیان كوشتن ب غهدر و بێ محكهمه جودایه ژ سێدارهدانێ كو ل دووڤ یاسایێ ل سزایێ خوه وهرگریت، بهلێ د قۆناغا جوگرافیا بهعسیان دا ل سالا(1963) و (1968) ب سهختترین قۆناغ و یا درنده ل سهر عێراقێ دهربازبوو. كه واته زیندانێن نهێنى ههبوونا (معتقلات) و ئهو ژی قۆناغهكه ڤهكۆلینێ ل گهل گرتیان دكهن یان دێ چیته دادگههێ و زیندان بیت و یان دێ دهركهڤیت بۆ گۆرێ و ژ ڤان گرتیخانان و ل دووڤ دیرۆكا عێراقێ دێ دیا كهین:
1ـ پاستێل یا عیراقێ (نگره سلمان) یان چالا سهلمانی، زیندانهكا ل بیابانا د ناڤبهرا عیراقێ و سعوودیێ دا د وهختێ خوهدا گهلهكا عوسمانی بوو مرۆڤ ب وهریسا دا هێلانه د ناڤ سهرداڤێن واندا و دا بترسینن گور چێكربوون داگرتی پترسیت و كهس نهدشیا ژێ خلاس بیت، ژبلی تیمهكا شیوعیان.
2ـ گرتیخانا (رقم واحد) ل سهربازگهها (رهشید) یێ لهشكرێ ئهو ژیكهاتبوو دامهزراندن ب تنێ بۆ ئهفسهرێن نهرحهت و بۆ زیندانهكا (تأدیبی).
3ـ (قصر الرحاب ) و ل پشتی 1963 ئهو قهسڕ ناڤێ وێ هاته ڤهگوهاستن بۆ (قصر النهایه) و ل وێرێ و ل دووڤ پرتووكا (المنحرفون) چهندین وێنه بۆ جهێ ئهشكهنجهدانێ جۆاوجۆر و نڤێسهرێ وی مهنسۆر اللیلانی و ئهو قهصر یا نووری السعید بوو سهرۆك وهزیریَِن عیراقێ د وهختی دا.
4ـ درهندهترین گرتیخانا (معتقل ) (پهرستگهها بههائی) بوو ل نیڤا بهغدا و دهوروبهرێن وێ كلینیكێن پزیشكی بوون، بهلێ كهسێ چ هزر ژێ نه دكر و سهدام حسێنی ل وێرێ ههڤالێن خوه یێن قیادا بهعس بد ستێ خوه كوشتن.
5ـ زیندانا (الامن العامه) ل پارك (السعدون) و چهندین گرتیخانێن ل بن عهردی ههبوون و هاته ڤهگوهاستن بۆ گهرهكا بهلهدیات ل بهغدا ههر وهسا زیندانا موخابراتا گشتی ل گهرهكا مهنسۆر ل بهغدا ل وێرێ گهلهك مرۆڤ ب ساخی ڤه دهرنهكهتن.
6ـ یاریگهها (الاداره المحلیه) ل مهنسۆر ل گهل سهرداڤێن سهربازگهها لهشكری و گۆتنێ (الحارسیه) ههروهسا زیندانه كا بهرنیاس ئهو ژی دائره (الاستخبارات العسكریه) ل (كازمیه) د گهل زیدانهكا مهزن سهدامى چێكربوو پشتی سهرهلدانێ ل گهرهكا (رزوانیه) كو قهسریِن وی ل وێرێ بوون و ل ههمی ڤان گرتیخانان حهوزێن تیزاڤێ ههبوون دا مرۆڤا تێدا بحهلینن ژبلى زیندانێن دائیرێن ئهمنی ل ههمی پارێزگههێن عێراقێ، بهلێ یاسهیر ئهوبوو زیندانهكا مهزن و مودرن ل خانهقینێ نێزیكى (نهفت خانه) گوندهكه ب ناڤێ (كانى بز) یا كوردى بوو ئهو زیندان ل وێرێ بوو و گرتێن وێ ئهو گونههبارن ئهوێن ژپتر ژ سێ مرۆڤان كوشتبوون دهاتنه خودانكرن و ل ڤێ دووماهێ زیندانا ابۆ غریب پشكهك ههبوو دگۆتنێ (الاحكام الخاصه) بۆ سیاسیان. مهتهلهكا ههی دبێژیت زڕنابێژ دمریت و تبلێت وى دلڤلڤن, عهرهبان جوهى ژ عێراقێ دهرئێخستن و ههولدا دا كوردان ژى خلاس كهت و ڤێگاڤێ دۆرا فهلاینه ژى و ئهگهر بهرێ عێراقیان ب سهدههان مرۆڤ دكوشتن و ل ڤى دهمى ب هزاران دئێنه كوشتن ل ژێر ناڤێ خودێ و ئیسلامێ ژلایێ ههردو تائیفان ئهوێن هوون دزانن ل ڤێرێ پێدڤیه رۆلێ پهرلهمانتارێن ئافرهت یێن كورد دیاربكهم دانه بیته پرۆپاگندا ئنتیخابى ئێكهم ئافرهت بهرسینگێ مالكى گرت و داخوازا بۆدجا كوردان كر و ئافرهتهكا دى ب دهنگهكێ زهلال دژى تهعدایێ ل زاروكا كر كو ل نهه سالیێ ددهنه شى و وئافرهتا سیێ شێره ژنهك و ب دهنگێ خوه یێ بلند ب رۆندكێن زهلال دهعوا هاریكاریێ تائیفا خوه كر و نهرازیبوونا خوه دیاركر كو 90% ژ داعشا عیراقی بوون تهعدایى ل خووشكێن مهیێن ئێزدى دكر ڤێجا مللهتێ مه رۆندكێن خوه یێن ههر دێ دارا ئازادیێ ئافرهت, و یاله شههید (ساح یوسفی) ژ بیرامه نهچیت پسیار ئهڤهیه چهندین زیندانێن نهێنى ئهڤرۆ ل عێراقێ ههنه و چهندین مرۆڤ بێ گونهه دهێته كوشتن. تێبنیهكا بچووك من ژی ئهو شهربهت یاڤهخواری (3) سال ژ عهمرێ من زهعی بوون د ناڤ (الشعبه الخامسه) دا، یا ماخابراتا عهسكهری.
